Source: https://jugti.com/kosh/books/the-last-queen/ The Last Queen [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Books](https://jugti.com/kosh/books/)/[Novel](https://jugti.com/kosh/books/novel/)/The Last Queen Book · Novel # The Last Queen A historical novel by [Chitra Banerjee Divakaruni](https://jugti.com/kosh/people/chitra-banerjee-divakaruni/) (2021) telling the life of Maharani Jind Kaur, the last queen of Maharaja Ranjit Singh, in her own first-person voice, from her girlhood in Gujranwala to her death in exile in 1863. AuthorChitra Banerjee DivakaruniPublished2021 [In short](#in-short)[About the book](#s-b2)[The story in four parts](#s-b4)[What is true and what is imagined?](#s-b6)[Themes](#s-b8)[The author](#s-b10)[Reception and legacy](#s-b12)[Characters](#characters)[Editions and translations](#editions)[The author](#author)[Connected](#connected)[More to read](#more) The Last Queen In short The Last Queen (2021) is a historical novel by Chitra Banerjee Divakaruni, published by HarperCollins India on 20 January 2021\. Told in the first person by Maharani Jind Kaur, the last queen of Maharaja Ranjit Singh, it follows her from girlhood to her death in 1863 in four parts: Girl, Bride, Queen, Rebel. It won the 2022 International Association of Working Women Award for Best Fiction and was longlisted for the 2022 Dublin Literary Award. EnglishUpdated 06 Nov 2026 Facts Author Chitra Banerjee Divakaruni (born 1956) Published 20 January 2021, HarperCollins India Language English Form Novel, historical fiction Pages 354 Narrator First person, Maharani Jind Kaur All 9 facts Structure Four parts: Girl, Bride, Queen, Rebel Awards 2022 International Association of Working Women Award for Best Fiction; longlisted 2022 Dublin Literary Award Subject Maharani Jind Kaur (c.1817-1863), regent of the Sikh Empire 1843-1847 ## Characters Jindan KaurMaharani Jind Kaur, the last queen of Maharaja Ranjit Singh, narrator of the novel; from kennel keeper's daughter to regent of the Sikh Empire. Maharaja Ranjit SinghThe Lion of Punjab, whose death in 1839 leaves Jindan a young widow in a court of rivals. Duleep SinghJindan's only child, proclaimed Maharaja at five in September 1843; separated from his mother for thirteen and a half years. Jawahar SinghJindan's elder brother, her ally and adviser at court. ManglaJindan's handmaid and confidante. Datar KaurRanjit Singh's second wife, who took the young Jindan under her wing when she first came to court. Nau Nihal SinghRanjit Singh's grandson, whose early death opens the succession crisis that brings Jindan to the regency. Full story5 min read The Last Queen (2021) is a historical novel by Chitra Banerjee Divakaruni, published by HarperCollins India on 20 January 2021\. Told in the first person by Maharani Jind Kaur, the last queen of Maharaja Ranjit Singh, it follows her from girlhood to her death in 1863 in four parts: Girl, Bride, Queen, Rebel. It won the 2022 International Association of Working Women Award for Best Fiction and was longlisted for the 2022 Dublin Literary Award, and it is Divakaruni's first historical novel. ## About the book The novel is 354 pages long and takes one of the least written about figures of nineteenth century Punjab and gives her the whole book. The publisher's note states the contract plainly: this is a work of fiction based on historical fact, and while the character and story of Jindan Kaur are based on a historical figure, all other situations, incidents, dialogue and characters in the novel, with the exception of some well-known historical events and public figures, are products of the author's imagination. Divakaruni sticks to the main historical facts and imagines Jindan's emotions, conversations and some of the supporting characters, so the history is real and the inner story is invented. It is the first novel of hers set entirely in the past, and the first to be told by a queen. ## The story in four parts In Girl, Jindan is born the daughter of Manna Singh Aulakh, the overseer of the royal kennels at Gujranwala, a girl from a village whom the Maharaja marries in 1835, making her his youngest and last queen, his favourite. In Bride, she learns the politics of the court and the zenana, finds allies to keep her place, and gives birth to her only child, Duleep Singh, on 6 September 1838\. Ranjit Singh dies in 1839, when Duleep is barely a year old, and the young widow is left in a court of rivals. In Queen, when the army proclaims the five year old Duleep Singh Maharaja in September 1843, Jindan becomes regent. She casts off her veil, holds court in public, reconstitutes the Supreme Council of the Khalsa and reviews her troops, and she leads the Sikhs through the First Anglo-Sikh War of 1845 to 1846\. In December 1846 the British replace her with a Council of Regency under their Resident. In Rebel, in August 1847 the British imprison her in the Samman Tower of the Lahore Fort and then at Sheikhupura, and separate her from her nine year old son. Exiled to Chunar Fort near Varanasi in 1848, she escapes in April 1849, disguised as a maid, and travels 800 kilometres through forest to sanctuary in Kathmandu, where she lives for eleven years. In January 1861 she is at last allowed to join her son in Calcutta, and she sails with him to England, where she dies in Kensington on 1 August 1863. ## What is true and what is imagined? The spine of the book is history, and the flesh is invention. The dates, the regency, the war, the imprisonment, the escape and the exile are all matters of record, and so are the people around her: her brother Jawahar Singh, her handmaid Mangla, Datar Kaur, Nau Nihal Singh, and her son Duleep. What is imagined is what the record cannot give: her girlhood before the court, her feelings in the zenana, her conversations, and the more debated passages of her life, such as her relationship with the courtier Lal Singh, which Divakaruni handles with a humane and matter-of-fact approach where the record is silent. The novel's closing movement, in which she wins her son back to the Sikh faith on her deathbed, is the author's imagining too, and it is the book's answer to the thirteen and a half years the British kept mother and son apart. ## Themes The first theme is a woman history forgot. Jindan is remembered far less than Ranjit Singh, despite her immense political role, and the novel restores agency and voice to her, making her the lens through which the fall of the Sikh Empire is experienced. The second is motherhood against empire: the book is, in the publisher's phrase, a parable of the indestructible bond between mother and child, and the annexation of Punjab is presented not merely as a political event but as a personal loss. The third is loyalty and betrayal, in a court where allies turn and the British reward the men who helped them. Running through all of it is resistance: Jindan's refusal to be silenced, her public address to her troops, her escape from Chunar, and her eleven years of waiting in Kathmandu. ## The author Chitra Banerjee Divakaruni (born 1956, Calcutta) is an Indian-born American author and poet, the Betty and Gene McDavid Professor of Writing at the University of Houston. She began as a poet, and her first book of stories, Arranged Marriage (1995), won an American Book Award in 1996\. Her best known novels are The Mistress of Spices (1997), Sister of My Heart (1999) and The Palace of Illusions (2008), a retelling of the Mahabharata from Draupadi's point of view that was a national bestseller in India for over a year. The Last Queen is her first historical novel, and the first to be told by a queen. She has also written the young adult fantasy series The Brotherhood of the Conch, and her work has appeared in The Atlantic Monthly and The New Yorker. In 1991 she co-founded Maitri, a helpline in San Francisco for South Asian women facing domestic abuse. Her full life is told in her people entry in this Kosh, created together with this page. ## Reception and legacy The Last Queen won the 2022 International Association of Working Women Award for Best Fiction and was longlisted for the 2022 Dublin Literary Award. Reviewers praise the lucid narrative and the first person voice, which lets readers feel Jindan's triumphs and sorrows intimately, and the balance of history and emotion: the history is real, and the inner story is invented, and the two are held together by a woman who refuses to be a footnote. Not every reviewer was won over: one, rating it three out of five, called it well researched but suggested first time readers start with The Palace of Illusions or The Forest of Enchantments. For this Kosh its place is clear: it is the novel that brought Rani Jindan, the last queen of the Sikh Empire, to a world readership, and it pairs with the Maharaja Ranjit Singh people entry, which tells the other side of the story, the king whose empire she tried to save. ਦ ਲਾਸਟ ਕਵੀਨ (2021) ਚਿਤਰਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦਿਵਾਕਰੁਨੀ ਦਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲੋਂ 20 ਜਨਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਛਪਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਾਣੀ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ, ਦੁਆਰਾ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ 1863 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੱਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ: ਕੁੜੀ, ਦੁਲਹਨ, ਰਾਣੀ, ਵਿਦਰੋਹੀ। ਇਸ ਨੂੰ 2022 ਦਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵਰਕਿੰਗ ਵੂਮੈਨ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਗਲਪ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ 2022 ਦੇ ਡਬਲਿਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਿਵਾਕਰੁਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ। ## ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ 354 ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਸਾਫ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗਲਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਿੰਦਾਂ ਕੌਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਪਾਤਰ, ਕੁਝ ਜਾਣੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਹਨ। ਦਿਵਾਕਰੁਨੀ ਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਹਾਇਕ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ## ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਕੁੜੀ ਵਿੱਚ, ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੰਨਾ ਸਿੰਘ ਔਲਖ, ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ 1835 ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਰਾਣੀ, ਆਪਣੀ ਪਸੰਦੀਦਾ, ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਲਹਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦਰਬਾਰ ਅਤੇ ਜ਼ਨਾਨਖ਼ਾਨੇ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਖਣ ਲਈ ਸਹਿਯੋਗੀ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ 1838 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਕੋ ਇਕ ਬੱਚੇ, ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ, ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ 1839 ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਦਲੀਪ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਵਿਧਵਾ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫ਼ੌਜ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੇ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਐਲਾਨਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਿੰਦਾਂ ਰੀਜੈਂਟ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਦਾ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਰਬਾਰ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਕੌਂਸਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ 1845 ਤੋਂ 1846 ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ-ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਸੰਬਰ 1846 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੇ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਅਧੀਨ ਇੱਕ ਰੀਜੈਂਸੀ ਕੌਂਸਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਰੋਹੀ ਵਿੱਚ, ਅਗਸਤ 1847 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੰਮਨ ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1848 ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨੇੜੇ ਚੁਨਾਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਅਪ੍ਰੈਲ 1849 ਵਿੱਚ ਨੌਕਰਾਣੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚੋਂ 800 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਕੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਨਵਰੀ 1861 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨਾਲ ਇੰਗਲੈਂਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1 ਅਗਸਤ 1863 ਨੂੰ ਕੈਨਸਿੰਗਟਨ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ## ਕੀ ਸੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ? ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਸ ਕਲਪਨਾ ਹੈ। ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ, ਰੀਜੈਂਸੀ, ਯੁੱਧ, ਕੈਦ, ਭੱਜਣਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਸਭ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ: ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਮੰਗਲਾ, ਦਾਤਾਰ ਕੌਰ, ਨੌ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ। ਜੋ ਕਲਪਿਤ ਹੈ ਉਹ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ: ਦਰਬਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ, ਜ਼ਨਾਨਖ਼ਾਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਿੱਸੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਬਾਰੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਵਾਕਰੁਨੀ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸਾਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਿਕਾਰਡ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਅੰਤਮ ਹਿੱਸਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੱਖ ਰਖਿਆ। ## ਵਿਸ਼ੇ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਜਿੰਦਾਂ ਨੂੰ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਅਪਾਰ ਸਿਆਸੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਪਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਨਜ਼ਰੀਆ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਪਤਨ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਾਂ ਹੋਣਾ ਹੈ: ਕਿਤਾਬ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਟੁੱਟ ਬੰਧਨ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਘਟਨਾ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਨੁਕਸਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਰੋਧ ਲੰਘਦਾ ਹੈ: ਜਿੰਦਾਂ ਦਾ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹਿਣਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜਨਤਕ ਸੰਬੋਧਨ, ਚੁਨਾਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਭੱਜਣਾ, ਅਤੇ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ। ## ਲੇਖਕ ਚਿਤਰਾ ਬੈਨਰਜੀ ਦਿਵਾਕਰੁਨੀ (ਜਨਮ 1956, ਕਲਕੱਤਾ) ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਅਮਰੀਕੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹਨ, ਹਿਊਸਟਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਬੈਟੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਮੈਕਡੇਵਿਡ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਅਰੇਂਜਡ ਮੈਰਿਜ (1995), ਨੂੰ 1996 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਨ ਬੁੱਕ ਅਵਾਰਡ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਨਾਵਲ ਦ ਮਿਸਟਰੈੱਸ ਆਫ਼ ਸਪਾਈਸਿਜ਼ (1997), ਸਿਸਟਰ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਹਾਰਟ (1999) ਅਤੇ ਦ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਇਲਿਊਜ਼ਨਜ਼ (2008) ਹਨ, ਜੋ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੀ ਮੁੜ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬੈਸਟਸੈਲਰ ਰਹੀ। ਦ ਲਾਸਟ ਕਵੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਲੜੀ, ਦ ਬ੍ਰਦਰਹੁੱਡ ਆਫ਼ ਦ ਕਾਂਚ, ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦ ਅਟਲਾਂਟਿਕ ਮੰਥਲੀ ਅਤੇ ਦ ਨਿਊਯਾਰਕਰ ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਹੈ। 1991 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਤਰੀ ਦੀ ਸਹਿ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ, ਸਾਨ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਵਿੱਚ ਘਰੇਲੂ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸਹਾਇਤਾ ਲਾਈਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਐਂਟਰੀ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਪੰਨੇ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ## ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦ ਲਾਸਟ ਕਵੀਨ ਨੂੰ 2022 ਦਾ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਵਰਕਿੰਗ ਵੂਮੈਨ ਅਵਾਰਡ ਸਰਵੋਤਮ ਗਲਪ ਲਈ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ 2022 ਦੇ ਡਬਲਿਨ ਲਿਟਰੇਰੀ ਅਵਾਰਡ ਲਈ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਮੀਖਿਅਕ ਸਾਫ਼ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਪੁਰਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ: ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਪਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਹਾਸ਼ੀਆ ਬਣਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਮੀਖਿਅਕ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ: ਇੱਕ ਨੇ, ਪੰਜ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਅੰਕ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜਿਆ ਗਿਆ ਕਿਹਾ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਦ ਪੈਲੇਸ ਆਫ਼ ਇਲਿਊਜ਼ਨਜ਼ ਜਾਂ ਦ ਫੌਰੈਸਟ ਆਫ਼ ਐਨਚੈਂਟਮੈਂਟਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੈ: ਇਹ ਉਹ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਾਣੀ, ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੋਕ ਐਂਟਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਮਰਾਜ ਉਸ ਨੇ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ## Editions and translations * The Last QueenEnglish original, HarperCollins India, 20 January 2021Original ## The author [Chitra Banerjee DivakaruniNovelist and Poet · 1956Chitra Banerjee Divakaruni (born 1956, Calcutta) is an Indian-born American author and poet, the Betty and Gene McDavid Professor of Writing at the University of Houston. Her best known novels are The Mistress of Spices (1997), Sister of My Heart (1999) and The Palace of Illusions (2008), a retelling of the Mahabharata from Draupadi's point of view. Her historical novel The Last Queen (2021) tells the story of Maharani Jind Kaur of Punjab.](https://jugti.com/kosh/people/chitra-banerjee-divakaruni/) ## Connected [ਚChitra Banerjee DivakaruniPerson · Novelist and Poet](https://jugti.com/kosh/people/chitra-banerjee-divakaruni/) ## More to read * [The RoadNovel · 1961The Road](https://jugti.com/kosh/books/the-road/) * [A Married WomanNovel · 2002A Married Woman](https://jugti.com/kosh/books/a-married-woman/) * [The Old Woman and the CowNovel · 1960The Old Woman and the Cow](https://jugti.com/kosh/books/the-old-woman-and-the-cow/) * [The ExileNovel · 2008The Exile](https://jugti.com/kosh/books/the-exile/) * [How to Get Filthy Rich in Rising AsiaNovel · 2013How to Get Filthy Rich in Rising Asia](https://jugti.com/kosh/books/how-to-get-filthy-rich-in-rising-asia/) * [Moth SmokeNovel · 2000Moth Smoke](https://jugti.com/kosh/books/moth-smoke/) Sources (5) 1. [Chitra Banerjee Divakaruni (Wikipedia)](https://en.wikipedia.org/wiki/Chitra%5FBanerjee%5FDivakaruni) 2. [Jind Kaur (Wikipedia)](https://en.wikipedia.org/wiki/Jind%5FKaur) 3. [The Last Queen: A Review (The She Saga)](https://theshesaga.com/2026/08/the-last-queen-a-review/) 4. [The Last Queen Book Review (Miss Book Thief)](https://missbookthief.com/the-last-queen-chitra-banerjee-divakaruni-book-review/) 5. [The Last Queen Book Review (Book Blabber)](https://bookblabber.co.in/last-queen-book-review/) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[About the book](#s-b2)[The story in four parts](#s-b4)[What is true and what is imagined?](#s-b6)[Themes](#s-b8)[The author](#s-b10)[Reception and legacy](#s-b12)[Characters](#characters)[Editions and translations](#editions)[The author](#author)[Connected](#connected)[More to read](#more) Facts Author Chitra Banerjee Divakaruni (born 1956) Published 20 January 2021, HarperCollins India Language English Form Novel, historical fiction Pages 354 Narrator First person, Maharani Jind Kaur Structure Four parts: Girl, Bride, Queen, Rebel Awards 2022 International Association of Working Women Award for Best Fiction; longlisted 2022 Dublin Literary Award Subject Maharani Jind Kaur (c.1817-1863), regent of the Sikh Empire 1843-1847 ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People475 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[ੳWords589 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion494 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)