Source: https://jugti.com/kosh/people/bhisham-sahni/ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[People](https://jugti.com/kosh/people/)/Bhisham Sahni Person · Writer and Actor # Bhisham Sahniਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ Born 1915 · Tamas novelist and playwright · Died 2003 [In short](#in-short)[Life at a glance](#glance)[From theatre to the classroom](#s-e2)[The writing: novels, stories and plays](#s-e5)[What is Tamas about?](#s-e10)[Tamas on screen](#s-e12)[Why is Bhisham Sahni remembered?](#s-e14)[Honours and later life](#s-e17)[Works](#works)[People](#connected-people)[Places](#connected-places)[More people](#more-like-this) In short Bhisham Sahni (1915 to 2003) was a writer, playwright and actor from Rawalpindi, Punjab, best known for Tamas, his 1974 novel of a Punjab city falling into a Partition riot, which won the Sahitya Akademi Award. The younger brother of the actor Balraj Sahni, he wrote six other novels, over a hundred short stories and several plays, taught English in Delhi, and received the Padma Bhushan and the Sahitya Akademi Fellowship. Updated 30 Oct 2026 ## Life at a glance Life at a glance 1. 1915**Born** Rawalpindi, Punjab, British India 2. 1958**Education** Chandigarh 3. 1974**Best known work** Tamas 4. 2003**Died** Facts Punjabi name ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ Born 8 August 1915, Rawalpindi, Punjab, British India (now Pakistan) Died 11 July 2003 Home city Rawalpindi District Rawalpindi Region West Punjab All 10 facts Education MA in English literature, Government College, Lahore; PhD, Panjab University, Chandigarh (1958) Best known work Tamas (1974) Family Younger brother of the actor Balraj Sahni Honours Sahitya Akademi Award 1975; Padma Bhushan 1998; Sahitya Akademi Fellowship 2002 Full story5 min read Bhisham Sahni (8 August 1915 to 11 July 2003) was born in Rawalpindi, in undivided Punjab, the younger brother of the actor Balraj Sahni. Punjabi was his mother tongue and Urdu the language of his schooling, and in time he worked in Hindi, English, Sanskrit and Russian as well. He took a master's degree in English literature from Government College, Lahore, and later a PhD from Panjab University, Chandigarh, in 1958. He joined the freedom struggle, took part in the Quit India movement of 1942 and served time in jail. When riots broke out in Rawalpindi in March 1947 he was an active Congress worker organising relief for refugees, and that experience stayed at the centre of his writing for the rest of his life. After the riots he went with a health officer to Thoha Khalsa, a village near Rawalpindi where many women had died in a well during the attacks. He left Rawalpindi by train on 13 August 1947, telling his father he would be back within a week, but the trains stopped and he never lived there again. His father stayed on in the family house until November 1947. ## From theatre to the classroom In 1948 Sahni began working with the Indian People's Theatre Association, an organisation his brother Balraj was already closely associated with, acting in and directing plays. In 1949 and 1950 he apprenticed as an actor with Balraj himself. He directed the play Bhoot Gari, adapted for the stage by Khwaja Ahmad Abbas, and toured Punjab with IPTA. Before settling in Delhi he taught briefly in Ambala and at Khalsa College, Amritsar. In Delhi he taught English at Delhi College, the college now called Zakir Husain Delhi College, and from 1957 to 1963 he worked in Moscow as a translator for the Foreign Languages Publishing House, translating Russian literature, including Tolstoy, into Hindi. Back in Delhi he edited the literary journal Nayi Kahaniyan from 1965 to 1967, and he retired from teaching in 1980. He also helped run the literary movements he believed in. He was general secretary of the All India Progressive Writers' Association from 1975 to 1985, and founder chairman of SAHMAT, set up in memory of the murdered theatre activist Safdar Hashmi. ## The writing: novels, stories and plays Tamas made his name, but Sahni wrote six other novels: Jharokhe (1967), Kadian (1971), Basanti (1979), Mayyadas Ki Marhi (1987), Kunto (1993) and Neeloo, Nilima, Nilofar (2000). Mayyadas Ki Marhi, set in Punjab as the Khalsa Raj fell and British rule took hold, is counted among his finest. Around the novels stand more than a hundred short stories gathered in ten collections, from Bhagya Rekha (1953) through Bhatakti Raakh (1966), Wang Chu (1978), Nishachar (1983), Pali (1989) and Daayan (1996), and plays including Hanoosh (1977), Kabira Khada Bazar Mein (1981), Madhavi (1982), Muavze (1993) and Alamgeer. His Partition stories, among them "Pali" and "Amritsar Aa Gaya Hai", are among his finest short work, and he wrote the screenplay for Kumar Shahani's film Kasba (1991), adapted from a story by Chekhov. His plays had a stage life of their own. Hanoosh was staged by Rajindra Nath and later by Arvind Gaur, and adapted into Kashmiri as Waqtsaaz in 2004\. Kabira Khada Bazar Mein has been revived by directors including M. K. Raina. Madhavi, first staged by Rajindra Nath, later became a celebrated solo performance by Rashi Bunny. He wrote about his own family too: an autobiography, Aaj Ke Ateet, published in English as Today's Pasts, and Balraj My Brother, a biography of his elder brother. Fellow writers praised his voice: serene, gently ironic, and stocked with characters drawn from the Punjab towns he knew at first hand. Recognition as a story writer came in 1956, when his story "Chief Ki Daawat" (The Chief's Party) appeared in the magazine Kahani. Like much of his best work, it turns on a small domestic scene that opens out into the manners and quiet cruelties of a whole society. ## What is Tamas about? Tamas, a Hindi word for darkness, opens in a city in undivided Punjab with Nathu, a tanner, who is bribed to kill a pig. When the carcass is found on the steps of the local mosque the next morning, rumour and political calculation do the rest, and the city slides into a riot that Sahni follows through officials, party workers and the families caught in the lanes. The novel refuses the idea that such violence simply erupts. It shows it being prepared, step by step. Tamas has been translated into English, French, German, Japanese and many Indian languages, and Daisy Rockwell's English translation is widely treated as the definitive one. ## Tamas on screen Govind Nihalani found the novel in a Delhi bookshop while working on Richard Attenborough's Gandhi, and Sahni, who had seen Nihalani's Aakrosh, agreed to the adaptation. It was filmed in Mumbai after plans to shoot in Pakistani Punjab were dropped. Sahni himself played Harnam Singh, a Sikh villager who flees his home with his wife Banto, played by Dina Pathak, in a cast led by Om Puri as Nathu. Telecast on Doordarshan in 1988, the serial drew threats, and Nihalani was given security cover for eight weeks. At the National Film Awards it won the Nargis Dutt Award for Best Film on National Integration, with Surekha Sikri named Best Supporting Actress and Vanraj Bhatia winning for the music. ## Why is Bhisham Sahni remembered? Bhisham Sahni is remembered above all for Tamas (1974), his novel of a Punjab city sliding into a Partition riot, which won the Sahitya Akademi Award in 1975 and reached a vast audience through Nihalani's television adaptation, in which Sahni played Harnam Singh. Britannica describes his writing on Partition as work of extreme sensitivity and little recrimination, and that balance, anger at the violence without hatred of any one community, is the quality readers still cite first. He acted as well as wrote. His film debut came in the lead role in Saeed Akhtar Mirza's Mohan Joshi Hazir Ho! in 1984, and he went on to appear in Tamas (1988), Kasba (1991), Bernardo Bertolucci's Little Buddha (1993) and, as his last film, Aparna Sen's Mr. and Mrs. Iyer (2002). ## Honours and later life Alongside the Sahitya Akademi Award for Tamas in 1975, his honours built up over decades: the Lotus Award in 1981, the Soviet Land Nehru Award in 1983, the Padma Bhushan in 1998, the Shalaka Samman in 1999, the Sangeet Natak Akademi Award in 2001, and the Sahitya Akademi Fellowship, India's highest literary honour, in 2002\. He died on 11 July 2003, aged 87\. In 2017 India Post released a commemorative postage stamp in his honour, and his books, above all Tamas, remain in print and on reading lists wherever Partition literature is taught. ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ (8 ਅਗਸਤ 1915 ਤੋਂ 11 ਜੁਲਾਈ 2003) ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਦਾਕਾਰ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ.ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 1958 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, 1942 ਦੇ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕੱਟੀ। ਜਦੋਂ ਮਾਰਚ 1947 ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦੰਗੇ ਭੜਕੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਕਾਰਕੁਨ ਵਜੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ। ਦੰਗਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਸਿਹਤ ਅਫ਼ਸਰ ਨਾਲ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਠੋਹਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਖੂਹ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹ 13 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਚੱਲੇ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਹਫ਼ਤੇ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣਗੇ, ਪਰ ਰੇਲਾਂ ਚੱਲਣੋਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਕਦੇ ਉੱਥੇ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਵੰਬਰ 1947 ਤੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ## ਰੰਗਮੰਚ ਤੋਂ ਕਲਾਸਰੂਮ ਤੱਕ 1948 ਵਿੱਚ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਇੰਡੀਅਨ ਪੀਪਲਜ਼ ਥੀਏਟਰ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਜ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਵੀ। 1949 ਅਤੇ 1950 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਬਲਰਾਜ ਕੋਲੋਂ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਟਕ ਭੂਤ ਗਾੜੀ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਮੰਚ ਲਈ ਢਾਲਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਪਟਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਜ਼ਾਕਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦਿੱਲੀ ਕਾਲਜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 1957 ਤੋਂ 1963 ਤੱਕ ਉਹ ਮਾਸਕੋ ਵਿੱਚ ਫੌਰਨ ਲੈਂਗੂਏਜਿਜ਼ ਪਬਲਿਸ਼ਿੰਗ ਹਾਊਸ ਲਈ ਅਨੁਵਾਦਕ ਰਹੇ, ਟਾਲਸਟਾਏ ਸਮੇਤ ਰੂਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ। ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1965 ਤੋਂ 1967 ਤੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਤਰ ਨਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1980 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਧਿਆਪਨ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ। ਉਹ 1975 ਤੋਂ 1985 ਤੱਕ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲੇਖਕ ਸੰਘ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸਹਿਮਤ ਦੇ ਬਾਨੀ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਜੋ ਸੰਸਥਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਰੰਗਮੰਚ ਕਾਰਕੁਨ ਸਫ਼ਦਰ ਹਾਸ਼ਮੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ## ਲੇਖਣੀ: ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਤਮਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਣਾਇਆ, ਪਰ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਛੇ ਹੋਰ ਨਾਵਲ ਵੀ ਲਿਖੇ: ਝਰੋਖੇ (1967), ਕੜੀਆਂ (1971), ਬਸੰਤੀ (1979), ਮਈਆਦਾਸ ਕੀ ਮਾੜ੍ਹੀ (1987), ਕੁੰਤੋ (1993) ਅਤੇ ਨੀਲੂ, ਨੀਲਿਮਾ, ਨੀਲੋਫ਼ਰ (2000)। ਮਈਆਦਾਸ ਕੀ ਮਾੜ੍ਹੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਡਿੱਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਦਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਭਾਗਿਆ ਰੇਖਾ (1953) ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਭਟਕਤੀ ਰਾਖ (1966), ਵਾਂਗ ਛੂ (1978), ਨਿਸ਼ਾਚਰ (1983), ਪਾਲੀ (1989) ਅਤੇ ਦਾਯਣ (1996) ਤੱਕ, ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਹਨੂਸ਼ (1977), ਕਬੀਰਾ ਖੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ (1981), ਮਾਧਵੀ (1982), ਮੁਆਵਜ਼ੇ (1993) ਅਤੇ ਆਲਮਗੀਰ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਾਟਕ। ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਵੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਾਹਨੀ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕਸਬਾ (1991) ਦੀ ਪਟਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਚੇਖ਼ੋਵ ਦੀ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮੰਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਰਹੀ। ਹਨੂਸ਼ ਨੂੰ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਾਥ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਰਵਿੰਦ ਗੌੜ ਨੇ ਮੰਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2004 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਵਿੱਚ ਵਕਤਸਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਢਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਕਬੀਰਾ ਖੜਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੇਂ ਨੂੰ ਐਮ. ਕੇ. ਰੈਨਾ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਮੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਧਵੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਜਿੰਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਮੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ੀ ਬੰਨੀ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਕੱਲੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਬਣੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ: ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਆਜ ਕੇ ਅਤੀਤ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਟੁਡੇਜ਼ ਪਾਸਟਸ ਵਜੋਂ ਛਪੀ, ਅਤੇ ਬਲਰਾਜ ਮਾਈ ਬ੍ਰਦਰ, ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨੀ। ਸਾਥੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕੀਤੀ: ਸ਼ਾਂਤ, ਹੌਲੀ ਵਿਅੰਗ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਸਬਿਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਨੇੜਿਓਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣ 1956 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਚੀਫ਼ ਕੀ ਦਾਅਵਤ (ਮੁਖੀ ਦੀ ਦਾਅਵਤ) ਪੱਤਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰੇਲੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬੇਰਹਿਮੀਆਂ ਤੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ## ਤਮਸ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਹੈ? ਤਮਸ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨੱਥੂ ਨਾਂ ਦੇ ਚਮੜਾ ਰੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੂਰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਮਸਜਿਦ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਾਸ਼ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਫ਼ਵਾਹ ਅਤੇ ਸਿਆਸੀ ਹਿਸਾਬ ਬਾਕੀ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਦੰਗੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹਨੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਪਾਰਟੀ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਸਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਫੁੱਟ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦਮ ਦਰ ਕਦਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤਮਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਫ਼ਰਾਂਸੀਸੀ, ਜਰਮਨ, ਜਪਾਨੀ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਡੇਜ਼ੀ ਰੌਕਵੈੱਲ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ## ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਤਮਸ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਵਲ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਚਰਡ ਐਟਨਬਰੋ ਦੀ ਗਾਂਧੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਹਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਹਲਾਨੀ ਦੀ ਆਕ੍ਰੋਸ਼ ਦੇਖੀ ਸੀ, ਰੂਪਾਂਤਰ ਲਈ ਮੰਨ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਛੱਡ ਕੇ ਲੜੀ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ। ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੰਤੋ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀਨਾ ਪਾਠਕ ਨੇ ਨਿਭਾਈ, ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਭੱਜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਓਮ ਪੁਰੀ ਨੱਥੂ ਵਜੋਂ ਮੁੱਖ ਸਨ। 1988 ਵਿੱਚ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਇਸ ਲੜੀ ਨੂੰ ਧਮਕੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਨਿਹਲਾਨੀ ਨੂੰ ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਨਰਗਿਸ ਦੱਤ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਸੁਰੇਖਾ ਸੀਕਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਵਨਰਾਜ ਭਾਟੀਆ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। ## ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਮਸ (1974) ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਹ ਨਾਵਲ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵੰਡ ਦੇ ਦੰਗੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਦੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਰੂਪਾਂਤਰ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਵੰਡ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਇਲਜ਼ਾਮ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਤੁਲਨ, ਹਿੰਸਾ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਗੁੱਸਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੁਣ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਠਕ ਅੱਜ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸਈਦ ਅਖ਼ਤਰ ਮਿਰਜ਼ਾ ਦੀ ਮੋਹਨ ਜੋਸ਼ੀ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੋ! (1984) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਤਮਸ (1988), ਕਸਬਾ (1991), ਬਰਨਾਰਦੋ ਬਰਤੋਲੂਚੀ ਦੀ ਲਿਟਲ ਬੁੱਧਾ (1993) ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਖ਼ਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਜੋਂ ਅਪਰਨਾ ਸੇਨ ਦੀ ਮਿਸਟਰ ਐਂਡ ਮਿਸਿਜ਼ ਅਈਅਰ (2002) ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ## ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਜੀਵਨ 1975 ਵਿੱਚ ਤਮਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਧਦੇ ਗਏ: 1981 ਵਿੱਚ ਲੋਟਸ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1983 ਵਿੱਚ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ, 1998 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ, 1999 ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਕਾ ਸਨਮਾਨ, 2001 ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਅਤੇ 2002 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 11 ਜੁਲਾਈ 2003 ਨੂੰ 87 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ। 2017 ਵਿੱਚ ਇੰਡੀਆ ਪੋਸਟ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਮਸ, ਅੱਜ ਵੀ ਛਪਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ## Works * [तमसTamasNovel · 1974Tamas](https://jugti.com/kosh/books/tamas/) ## People [Balraj SahniActor and Writer](https://jugti.com/kosh/people/balraj-sahni/) ## Places [RawalpindiCity, West Punjab](https://jugti.com/kosh/places/rawalpindi/) ## More people * [Milkha SinghTrack athlete](https://jugti.com/kosh/people/milkha-singh/) * [Amrita PritamPoet, novelist](https://jugti.com/kosh/people/amrita-pritam/) * [Saqlain MushtaqPakistani Cricketer](https://jugti.com/kosh/people/saqlain-mushtaq/) * [Abdul QadirPakistani Cricketer](https://jugti.com/kosh/people/abdul-qadir/) * [Hashim ShahSufi Poet](https://jugti.com/kosh/people/hashim-shah/) Sources (6) 1. [Bhisham Sahni, Encyclopaedia Britannica](https://www.britannica.com/biography/Bhisham-Sahni) 2. [Bhisham Sahni, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Bhisham%5FSahni) 3. [Tamas by Bhisham Sahni, Google Books (Penguin edition, author note)](https://books.google.com/books?id=f%5FPHvQEACAAJ) 4. [Partition Voices: Bhisham Sahni, interview transcript, Andrew Whitehead](https://www.andrewwhitehead.net/partition-voices-bhisham-sahni.html) 5. [The Making of Tamas, Art Pickles](https://artpickles.com/the-making-of-tamas/) 6. [Bhisham Sahni, Cinemaazi](https://cinemaazi.com/public/people/bhisham-sahni) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[From theatre to the classroom](#s-e2)[The writing: novels, stories and plays](#s-e5)[What is Tamas about?](#s-e10)[Tamas on screen](#s-e12)[Why is Bhisham Sahni remembered?](#s-e14)[Honours and later life](#s-e17)[Works](#works)[People](#connected-people)[Places](#connected-places)[More people](#more-like-this) Life at a glance 1. 1915**Born** Rawalpindi, Punjab, British India 2. 1958**Education** Chandigarh 3. 1974**Best known work** Tamas 4. 2003**Died** Facts Punjabi name ਭੀਸ਼ਮ ਸਾਹਨੀ Born 8 August 1915, Rawalpindi, Punjab, British India (now Pakistan) Died 11 July 2003 Home city Rawalpindi District Rawalpindi Region West Punjab Education MA in English literature, Government College, Lahore; PhD, Panjab University, Chandigarh (1958) Best known work Tamas (1974) Family Younger brother of the actor Balraj Sahni Honours Sahitya Akademi Award 1975; Padma Bhushan 1998; Sahitya Akademi Fellowship 2002 ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [Places12,427 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books105 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords456 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion386 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)