Source: https://jugti.com/kosh/people/fazal-shah-sayyad/ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[People](https://jugti.com/kosh/people/)/Fazal Shah Sayyad Person · Punjabi Poet # Fazal Shah Sayyadਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ Punjabi qissa poet · 1827 to 1890 [In short](#in-short)[Early life](#s-e2)[When did Fazal Shah write Sohni Mahiwal?](#s-e5)[The story the qissa tells](#s-e7)[His other qissas](#s-e10)[Legacy](#s-e12)[Works](#works)[People](#connected-people)[Places](#connected-places)[More people](#more-like-this) In short Fazal Shah Sayyad (1827-1890) was a Punjabi qissa poet of Lahore whose Sohni Mahiwal, composed in 1848, became the most loved Punjabi telling of the Chenab love tragedy. A clerk in the Financial Commissioner's office who lived at Nawan Kot, he also wrote qissas on Heer Ranjha, Sassi Punnu and Laila Majnu. Facts Punjabi name ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ Born 1827, Nawan Kot, Lahore (some sources give 1828) Died 1890, Lahore (one literary history gives 1873) Home Nawan Kot, Lahore Occupation Clerk, Lahore Financial Commissioner's office Wrote in Punjabi All 8 facts Known for Qissa Sohni Mahiwal, composed 1848 Other qissas Heer Ranjha, Sassi Punnu, Laila Majnu Full story4 min read Fazal Shah Sayyad (1827-1890) was a Punjabi poet of Lahore who wrote in the qissa tradition, the long narrative poems through which Punjab retold its great love stories. His Sohni Mahiwal, composed in 1848, became the most popular Punjabi telling of the tragedy of Sohni and Mahiwal, the lovers of the river Chenab, and it is still the version Punjab sings today. ## Early life Fazal Shah was born in 1827 at Nawan Kot, then a suburb of Lahore and now part of the city, and he lived there through his life. He was born in the last years of Sikh rule in Punjab: Maharaja Ranjit Singh died in 1839, when the poet was still a boy, and the British annexed Punjab ten years later. Unlike the court poets of the old Lahore Darbar, Fazal Shah earned his living at a desk. The literary histories preserve one firm detail of his working life: he was a clerk in the Lahore office of the Financial Commissioner, the chief revenue authority of the province under British rule. Almost nothing else about his personal life has come down to us. No portrait of him survives, no contemporary wrote his biography, and even his dates are not recorded consistently. Most references give 1827 for his birth and 1890 for his death, at Lahore. A scholarly study of the qissa tradition gives 1828-1890, and one history of Punjabi literature records his death as early as 1873, so the exact years should be read as approximate. What is not in doubt is the century he belonged to and the city he never left. ## When did Fazal Shah write Sohni Mahiwal? Scholarship dates his Sohni Mahiwal to 1848, which would make him about twenty-one when he composed the poem that made his name. The story itself was far older. Sohni and Mahiwal is one of the four most popular romances of Punjab, and tellings of it circulated in both Punjab and Sindh long before Fazal Shah. Other poets had versified it, but his telling, in flowing classical qissa verse, is the one Punjab took to its heart. Literary surveys call it the most popular Punjabi rendition of the tale, and the Sahitya Akademi's Encyclopaedia of Indian Literature judges Sohni Mahiwal the best of all his works. ## The story the qissa tells The tale is set at Gujrat, a trading town on the banks of the Chenab. Sohni is the beautiful daughter of Tulla, a potter, and she decorates the pitchers and mugs her father throws on his wheel. Izzat Beg, a wealthy young trader from Bukhara travelling with a caravan, sees her at the shop and loses his heart. To stay near her he lets the caravan leave without him, takes service in the potter's house and grazes the family's buffaloes, until the rich merchant is known to everyone simply as Mahiwal, the buffalo herder. The affair scandalises the potter community, and Sohni's parents marry her off at once to a man of their own caste, in a village across the river. She refuses her husband, and Mahiwal, now living as a faqir in a hut on the far bank, swims the Chenab by night to meet her, always bringing her a fish he has caught. In Fazal Shah's telling, one night when the river gives him no fish, Mahiwal cuts a piece of flesh from his own thigh and cooks it for her. When Sohni learns what he has done, she insists that until he heals, she will do the swimming herself, floating on a hard-baked earthen pot she hides in the bushes. Her sister-in-law discovers the hiding place and swaps the pot for one of unbaked clay. On a stormy night, mid-river, the soft pot dissolves in the waves. Mahiwal hears her cries, plunges in to save her, and the two drown together. Unusually for a love legend, it is the heroine who does the nightly crossing, a reversal that has kept the story at the centre of Punjabi song and painting ever since. ## His other qissas Sohni Mahiwal was not his only romance. The standard references credit Fazal Shah with qissas on three more of the great love legends of the region: Heer Ranjha, Sassi Punnu and Laila Majnu. Folk Punjab's catalogue of his poetry adds a Yusuf Zulaikha as well, though lists of his works vary from source to source, and none of these other poems won anything like the fame of Sohni Mahiwal. Taken together, the qissas place him in the last classical generation of the form, a contemporary of Qadaryar, working in the tradition that Waris Shah and Hashim Shah had raised to the summit of Punjabi letters. ## Legacy Fazal Shah's name survives because one poem outshone everything else he wrote. When Punjabis sing Sohni Mahiwal today, in the renderings made famous by Pathanay Khan and Alam Lohar, or in the much-loved song Paar Channa De, they are singing the story in the shape he gave it. Painters have returned to the swimming Sohni again and again, in Kangra-style folk paintings and in the celebrated canvases of Sobha Singh. In the 1920s the poet Puran Singh drew on Fazal Shah's qissa for two of his own poems, Sohni's Hut and Sohni's Statue, holding Sohni up as a national emblem of love for the whole Punjabi people. The clerk of Nawan Kot left no monument but a story, and more than a century and a half later the story is still sung on both sides of the Chenab. ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ (1827-1890) ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿੱਸਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ੤ ਕਿੱਸੇ ਉਹ ਲੰਮੀਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਾਈਆਂ੤ 1848 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਚਨਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਸੋਹਣੀ ਅਤੇ ਮਹੀਂਵਾਲ ਦੀ ਦੁਖਾਂਤ-ਕਥਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪਸੰਦ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਬਣ ਗਈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਉਹੀ ਰੂਪ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ੤ ## ਮੁੱਢਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ 1827 ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ੤ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ: ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ 1839 ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਕਵੀ ਅਜੇ ਬੱਚਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ੤ ਪੁਰਾਣੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ, ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਡੈਸਕ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਕਮਾਉਂਦਾ ਸੀ੤ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਈਨੈਂਸ਼ਲ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਸੀ, ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਹੇਠ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਲ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ੤ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਿਆ੤ ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਤਸਵੀਰ ਬਚੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਲਿਖੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਵੀ ਇੱਕਸਾਰ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹਨ੤ ਬਹੁਤੇ ਹਵਾਲੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 1827 ਅਤੇ ਮੌਤ 1890, ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ੤ ਕਿੱਸਾ-ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਅਧਿਐਨ 1828-1890 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ 1873 ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਸਾਲ ਅੰਦਾਜ਼ਨ ਹੀ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ੤ ਪਰ ਇਹ ਗੱਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸ ਸਦੀ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ੤ ## ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਕਦੋਂ ਲਿਖੀ? ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ 1848 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਨੇ ਕਰੀਬ ਇੱਕੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਹੋਵੇਗੀ੤ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ੤ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪਸੰਦ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ੤ ਹੋਰ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪਦਬੱਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹਮਈ ਕਿੱਸਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਈ੤ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਵੇਖਣ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਕਥਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪਸੰਦ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਅਨ ਲਿਟਰੇਚਰ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਮੰਨਦੀ ਹੈ੤ ## ਕਿੱਸਾ ਕਿਹੜੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਥਾ ਦਾ ਪਿਠਭੂਮੀ ਸਥਾਨ ਗੁਜਰਾਤ ਹੈ, ਚਨਾਬ ਕੰਢੇ ਵਸਿਆ ਇੱਕ ਵਪਾਰਕ ਕਸਬਾ੤ ਸੋਹਣੀ ਘੁਮਿਆਰ ਤੁੱਲੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਝੱਜਰਾਂ ਅਤੇ ਮੱਗਾਂ ਉੱਤੇ ਨਕਾਸ਼ੀ ਕਰਦੀ ਹੈ੤ ਬੁਖਾਰੇ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨਾਲ ਆਇਆ ਅਮੀਰ ਨੌਜਵਾਨ ਸੌਦਾਗਰ ਇੱਜ਼ਤ ਬੇਗ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਕਾਨ ਉੱਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਦਿਲ ਹਾਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ੤ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਉਹ ਕਾਫ਼ਲੇ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਤੁਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਘਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀਆਂ ਮੱਝਾਂ ਚਰਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਅਮੀਰ ਸੌਦਾਗਰ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਹੀਂਵਾਲ, ਯਾਨੀ ਮੱਝਾਂ ਵਾਲਾ, ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ੤ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਘੁਮਿਆਰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਫ਼ੌਰਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਜਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ੤ ਸੋਹਣੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਮਹੀਂਵਾਲ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਝੌਂਪੜੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਕੀਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਰਾਤ ਚਨਾਬ ਤੈਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਫੜੀ ਹੋਈ ਮੱਛੀ ਉਸ ਲਈ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ੤ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਮਹੀਂਵਾਲ ਆਪਣੀ ਪੱਟ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਸ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਕੱਟ ਕੇ ਉਸ ਲਈ ਪਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ੤ ਜਦੋਂ ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੈਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪ ਆਇਆ ਕਰੇਗੀ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਏ ਰੱਖੇ ਪੱਕੇ ਘੜੇ ਦੇ ਸਹਾਰੇ੤ ਉਸ ਦੀ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਲੁਕਣ-ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਘੜਾ ਬਦਲ ਕੇ ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ੤ ਇੱਕ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਾਤ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਕੱਚਾ ਘੜਾ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ੤ ਮਹੀਂਵਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੀਖਾਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕੱਠੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ੤ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਘੱਟ ਹੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਰਾਤ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਾਇਕਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਉਲਟਾਅ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਚਿਤਰਕਲਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ੤ ## ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਉਸ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਕਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ੤ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੀਤ-ਕਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਿੱਸੇ ਲਿਖੇ: ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ, ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ ਅਤੇ ਲੈਲਾ ਮਜਨੂੰ੤ ਫੋਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ-ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੂਸਫ਼ ਜ਼ੁਲੈਖਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਜਿੰਨੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ੤ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖਿਆਂ, ਇਹ ਕਿੱਸੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਲਾਸੀਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ, ਅਤੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹਾਸ਼ਿਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਛੱਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਾਰਸ੤ ## ਵਿਰਾਸਤ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਲਈ ਬਚਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਗਈ੤ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਠਾਣੇ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਆਲਮ ਲੋਹਰ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੀਤੀ ਗਾਇਕੀ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗੀਤ ਪਾਰ ਛੰਨਾ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ੤ ਚਿਤਰਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਤੈਰਦੀ ਸੋਹਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਾਂਗੜਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੱਕ੤ 1920ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਵੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਝੌਂਪੜੀ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ, ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਕੌਮੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਕਿਹਾ੤ ਨਵਾਂ ਕੋਟ ਦੇ ਕਲਰਕ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਅਤੇ ਡੇਢ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਚਨਾਬ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ੤ ## Works * [ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲQissa Sohni MahiwalQissaQissa Sohni Mahiwal](https://jugti.com/kosh/books/qissa-sohni-mahiwal/) ## People [Waris ShahPoet](https://jugti.com/kosh/people/waris-shah/)[QadaryarQissa poet](https://jugti.com/kosh/people/qadaryar/) ## Places [LahoreCity, Majha](https://jugti.com/kosh/places/lahore/) ## More people * [Dhani Ram ChatrikPunjabi Poet](https://jugti.com/kosh/people/dhani-ram-chatrik/) * [Milkha SinghTrack athlete](https://jugti.com/kosh/people/milkha-singh/) * [Amrita PritamPoet, novelist](https://jugti.com/kosh/people/amrita-pritam/) * [Rajinder Singh BediNovelist, Screenwriter](https://jugti.com/kosh/people/rajinder-singh-bedi/) * [Khushwant SinghWriter, journalist](https://jugti.com/kosh/people/khushwant-singh/) Sources (4) 1. [Fazal Shah Sayyad: Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Fazal%5FShah%5FSayyad) 2. [Fazal Shah: Folk Punjab](https://folkpunjab.org/poetry/fazal-shah/) 3. [Sohni Mahiwal: Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Sohni%5FMahiwal) 4. [Epico-Lyrical Legends of the Punjab and Sikh Reformism in the 1920s: The Free Library](https://www.thefreelibrary.com/Epico-Lyrical+Legends+of+the+Punjab+and+Sikh+Reformism+in+the+1920s-a053461652) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Early life](#s-e2)[When did Fazal Shah write Sohni Mahiwal?](#s-e5)[The story the qissa tells](#s-e7)[His other qissas](#s-e10)[Legacy](#s-e12)[Works](#works)[People](#connected-people)[Places](#connected-places)[More people](#more-like-this) Facts Punjabi name ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਸੱਯਦ Born 1827, Nawan Kot, Lahore (some sources give 1828) Died 1890, Lahore (one literary history gives 1873) Home Nawan Kot, Lahore Occupation Clerk, Lahore Financial Commissioner's office Wrote in Punjabi Known for Qissa Sohni Mahiwal, composed 1848 Other qissas Heer Ranjha, Sassi Punnu, Laila Majnu ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [Places12,408 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords326 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion302 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)