Source: https://jugti.com/kosh/places/fatehgarh-sahib-tehsil-fatehgarh-sahib/ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Places](https://jugti.com/kosh/places/)/[Fatehgarh Sahib](https://jugti.com/kosh/places/district/fatehgarh-sahib/)/[Fatehgarh Sahib tehsil](https://jugti.com/kosh/places/district/fatehgarh-sahib/fatehgarh-sahib/)/Fatehgarh Sahib Tehsil Place · Tehsil # Fatehgarh Sahib Tehsilਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ Tehsil of Fatehgarh Sahib district in Malwa, Punjab: Sirhind, 171 villages and the Sahibzadas' shrines. [Map](https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=Fatehgarh%20Sahib%20Tehsil%2C%20Fatehgarh%20Sahib%2C%20Punjab) DistrictFatehgarh SahibRegionMalwa (Sirhind was the Mughal era capital of this Malwa tract; the town account describes the local speech as Puadhi, as the district sits toward the Puadh side)Population202,334 in 39,387 households (Census 2011). Rural 144,237 in the villages plus urban 58,097 in the one town, per the census tehsil listing table; a summary line on the same page swaps the rural and urban percentage shares [In short](#in-short)[Where is Fatehgarh Sahib Tehsil?](#s-b0)[Sirhind, the old city that anchors the tehsil](#s-b4)[The martyrdom of the younger Sahibzadas](#s-b7)[The headquarters town of Sirhind-Fatehgarh Sahib](#s-b10)[Villages, blocks and people](#s-b13)[Farming, work and getting there](#s-b16)[People from Fatehgarh Sahib Tehsil](#people-from)[Nearby](#nearby) In short Fatehgarh Sahib Tehsil is a tehsil of Fatehgarh Sahib district in the Malwa region of Punjab, India, headquartered in the twin city of Sirhind-Fatehgarh Sahib. The largest tehsil of the district by area, it had 202,334 people in 171 villages and one town at the Census of 2011, and it holds Gurdwara Fatehgarh Sahib, where the younger Sahibzadas were martyred. Facts Punjabi name ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ Type Tehsil District Fatehgarh Sahib Headquarters Sirhind-Fatehgarh Sahib, the twin city formed when Fatehgarh Sahib Nagar Panchayat (December 1996) merged with Sirhind Municipal Council on 8 April 1998; the municipal council of the district sits here Region Malwa (Sirhind was the Mughal era capital of this Malwa tract; the town account describes the local speech as Puadhi, as the district sits toward the Puadh side) State Punjab All 25 facts Country India Population 202,334 in 39,387 households (Census 2011). Rural 144,237 in the villages plus urban 58,097 in the one town, per the census tehsil listing table; a summary line on the same page swaps the rural and urban percentage shares Area 484 sq km (tehsil table; land records figure 484.09 sq km in the master plan; VillageInfo tehsil table 483.51 sq km). Largest tehsil of Fatehgarh Sahib district by area Villages 171 villages in the Census 2011 tehsil listing, one of them, Attewali, recorded with no residents. Other frames differ: VillageInfo counts 175 villages, a gram panchayat directory counts 170 villages in 166 gram panchayats Town Sirhind Fatehgarh Sahib (M Cl), the tehsil's one town: urban population 58,097 in 11,899 households, sex ratio 896, listed literacy 74.66% (Census 2011 tehsil listing). The town reference page quotes 60,852 as its 2011 population, labelled 2013 in its infobox; the figures are not merged Development blocks Sirhind and Khera blocks mainly serve this tehsil, two of the district's five blocks (Amloh, Bassi Pathana, Khamanon, Sirhind, Khera). Block and tehsil boundaries do not coincide: the District Census Handbook counts 102 villages in Sirhind block and 83 in Khera block Sub-tehsil Chanarthal Kalan, named in one district account as one of the district's two sub-tehsils (with Mandi Gobindgarh); another district listing names Mandi Gobindgarh alone Density and sex ratio 418 people per sq km and 889 women per 1,000 men (Census 2011); children aged 0 to 6 numbered 21,055, 10.41% of the tehsil Faith Census 2011: Sikh 75.98% (153,729), Hindu 20.41% (41,295), Muslim 2.94% (5,954), Christian 0.39% Literacy 71.02% as listed for the tehsil, male 74.55%, female 67.05% (Census 2011 tehsil listing) Scheduled Castes 31.1% of the tehsil (Census 2011); no Scheduled Tribe population recorded Largest village Chanarthal Kalan, 3,784 people (Census 2011 tehsil village listing), also the sub-tehsil headquarters village PIN code 140406 (headquarters town) Vehicle registration PB-23 (headquarters town) Coordinates 30.617 N, 76.383 E (headquarters town, Sirhind) Assembly seat Fatehgarh Sahib (No. 55) assembly constituency for the headquarters town, one of the district's three seats Language Punjabi; district level at Census 2011: Punjabi 89.92% and Hindi 9.15% as first language (district figure, not a tehsil count); local speech described as Puadhi Nearest city Rajpura about 28 km, Patiala about 30 km, Chandigarh about 52 km and Ludhiana about 65 km from the headquarters town (state master plan figures) Known for Gurdwara Fatehgarh Sahib and the martyrdom of Sahibzadas Zorawar Singh and Fateh Singh, the Thanda Burj, Gurdwara Jyoti Sarup, the Shaheedi Jor Mela, and old Sirhind on the Grand Trunk Road PAKISTANINDIAFatehgarh Sahib Tehsil Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) Full story7 min read ## Where is Fatehgarh Sahib Tehsil? Fatehgarh Sahib Tehsil is a tehsil of Fatehgarh Sahib district in the Malwa region of Punjab, India, headquartered in the twin city of Sirhind-Fatehgarh Sahib on the Grand Trunk Road. The largest tehsil of its district by area, it counted 202,334 people in 171 villages and one town at the Census of 2011. Fatehgarh Sahib is one of its district's four tehsils, with Amloh, Bassi Pathana and Khamanon, and at 484 square kilometres the largest by area, though Amloh holds slightly more people. Its headquarters town stands about 50 kilometres west of Chandigarh. The land is flat alluvial plain with sandy to sandy loam soils, in the NABARD district profile's description, under a subtropical monsoon climate. The Sirhind Canal, opened in 1882 from the Ropar headworks on the Sutlej, waters this side of Malwa; the master plan notes its Nirwana Branch running parallel to the highway. The tehsil total used here, 202,334 people in 39,387 households, is the figure the census tehsil listing and the district tehsil table agree on. Its parts need care: the listing's table counts 144,237 rural people and 58,097 urban, adding exactly to the total, while a summary line on the same page swaps the shares, calling 71.29 percent urban when the table shows it is the rural share. Area too is framed three ways: 484 square kilometres (tehsil table), 484.09 (master plan land records) and 483.51 (VillageInfo). ## Sirhind, the old city that anchors the tehsil Almost everything in this tehsil turns on Sirhind, one of the oldest towns of eastern Punjab. The district portal traces its first references to Varahamihira's Brihat Samhita, which calls the country Satudar Desh, and to the seventh century traveller Huan Tsang, for whom Sirhind was a district capital of the Sutlej country. In the twelfth century it was a military outpost of Prithviraj Chauhan of Delhi. The popular reading of the name, Sar-i-Hind, the frontier of Hind, fits its Mughal role: a provincial capital controlling the Lahore to Delhi highway and headquarters of Mughal administration in eastern Punjab. Surviving monuments of that age include the Aam Khas Bagh gardens and the Rauza Sharif, tomb of the Sufi scholar Sheikh Ahmad Sirhindi (1564 to 1624). After December 1705, written up next, a Sikh force under Banda Singh Bahadur took Sirhind in 1710, Wazir Khan was killed, and the Khalsa retook the town in 1764\. In the princely era the area lay mainly in the Patiala and Nabha states, known then as the Bassi district. A first Fatehgarh Sahib district existed inside PEPSU after Independence but was merged into Patiala district in 1953\. The present district, and with it the modern shape of this tehsil, dates from 13 April 1992, Baisakhi Day. ## The martyrdom of the younger Sahibzadas In Sikh memory this tehsil is the land of the Chhotte Sahibzade. The Sikh Encyclopedia's account runs as follows. After Guru Gobind Singh Ji evacuated Anandpur on the night of 5 to 6 December 1705, his mother Mata Gujri Ji and her two younger grandsons, Zorawar Singh, aged nine, and Fateh Singh, aged seven, were separated from him at the flooded Sarsa and taken by their cook Gangu to his village Kheri, near Morinda. Gangu betrayed them, and on 7 December 1705 Morinda officials took the three into custody and sent them to Sirhind, where they were held in the winter cold in the Thanda Burj, the Cold Tower of the fort. On 9 December the boys were produced before Wazir Khan, the faujdar of Sirhind, who offered riches for conversion and threatened death on refusal. Nawab Sher Muhammad Khan of Malerkotla protested that innocent children should not be harmed, and the boys were given more time, but held firm. On 11 December they were ordered to be sealed alive in a wall; as the masonry rose to chest height it crumbled. On 12 December 1705, refusing conversion once more, they were put to death. Mata Gujri Ji, still held in the Cold Tower, died when the news reached her. The next day the Sirhind merchant Seth Todar Mal cremated the three; tradition holds he bought the ground by covering it with gold coins, and Gurdwara Jyoti Sarup marks that site. The dating is not stated one way everywhere. The district page dates the martyrdom to 1704, one line of the Gurdwara Fatehgarh Sahib account gives 9 December 1705, and the Shaheedi Jor Mela account gives 26 December 1705 for the entombment. This page follows the Sikh Encyclopedia's sequence, 7 to 12 December 1705, and leaves the other dates visible. The shrines stand about 5 kilometres north of old Sirhind: Gurdwara Fatehgarh Sahib, whose Bhora Sahib sanctum preserves the historic wall, Gurdwara Burj Mata Gujri at the Thanda Burj, Gurdwara Shahid Ganj, and Gurdwara Jyoti Sarup about 1.5 kilometres southeast. The main gurdwara was built in 1844 under Maharaja Karam Singh of Patiala and rebuilt since. Every December the three day Shaheedi Jor Mela draws lakhs of pilgrims, and roadside villages organise langar for the sangat. ## The headquarters town of Sirhind-Fatehgarh Sahib The tehsil is run from a twin city that carries both names. Fatehgarh Sahib, the newer settlement around the gurdwara, was given town status in December 1996 as a Nagar Panchayat and merged with the Sirhind Municipal Council on 8 April 1998; the town is officially Sirhind-Fatehgarh Sahib and hosts the district's municipal council. At the Census of 2011 the tehsil's single town held the whole urban population of 58,097 people in 11,899 households, with a sex ratio of 896 and a listed literacy rate of 74.66 percent. The town's own reference page quotes 60,852 as its 2011 census population, its infobox labelling the same figure 2013; the two figures are stated side by side, not merged. The town is the tehsil's service centre: district and tehsil offices, courts, the Sirhind market committee, and shops and transport serving pilgrims all year and Jor Mela crowds each December. Its colleges anchor education for surrounding villages: Mata Gujri College, Sri Guru Granth Sahib World University, Lincoln College of Law and Baba Banda Singh Bahadur Polytechnic College. The district economy rests mainly on agriculture, industry and allied activities, the portal says, and the town grows on that pattern beside Mandi Gobindgarh steel town in neighbouring Amloh tehsil. ## Villages, blocks and people The census tehsil listing counts 171 villages, from Chanarthal Kalan, the largest at 3,784 people, down to Attewali, recorded with no residents. Other frames count differently, left open here: VillageInfo gives 175 villages, and a gram panchayat directory 170 villages in 166 gram panchayats. Chanarthal Kalan also names a sub-tehsil inside this tehsil: district accounts differ here too, one listing two district sub-tehsils, Mandi Gobindgarh and Chanarthal Kalan, and another Mandi Gobindgarh alone. Its villages are served mainly by the Sirhind and Khera development blocks, two of the district's five, but block and tehsil boundaries do not coincide: the District Census Handbook counts 102 villages in Sirhind block and 83 in Khera block, more together than the tehsil total. At the Census of 2011 the tehsil was 75.98 percent Sikh (153,729 people), 20.41 percent Hindu (41,295), 2.94 percent Muslim (5,954) and 0.39 percent Christian. Scheduled Castes made up 31.1 percent of its people, and no Scheduled Tribe population was recorded. The sex ratio was 889 women per 1,000 men, and children aged 0 to 6 numbered 21,055, or 10.41 percent. The census listing gives literacy of 71.02 percent, male 74.55 and female 67.05\. Punjabi is the tehsil's language: at district level, labelled as such, 89.92 percent of the district spoke Punjabi as a first language in 2011 and 9.15 percent Hindi. The entry keeps the Malwa label, since Sirhind was this tract's Mughal era capital, while the town account calls the local speech Puadhi. ## Farming, work and getting there Farming is the tehsil's base, and it is thirsty farming. The NABARD district profile, a district level source, records 99.4 percent of the district's net sown area under irrigation, about 90,000 hectares by tubewells against about 12,000 by canal, and classifies all five district blocks as over-exploited for groundwater. Its crop table puts wheat on about 84,000 hectares and paddy on about 86,000 across the district, sugarcane and maize much smaller: the paddy and wheat rotation, tubewells doing most of the work. Beyond the fields, work runs through the headquarters town's offices and markets, the Sirhind and Chanarthal market committees' grain trade, and the gurdwaras' pilgrim economy. The Grand Trunk Road is still the tehsil's spine. The master plan places the town on the Ambala to Ludhiana highway, the old NH 1, now NH 44, and gives distances, labelled as its figures, of about 28 kilometres from Rajpura, 30 from Patiala, 52 from Chandigarh and 65 from Ludhiana. Sirhind Junction stands on the Delhi to Amritsar line, with the Sirhind to Nangal line branching from it, and Fatehgarh Sahib has its own station on that branch. The town gives its name to the Fatehgarh Sahib assembly constituency, seat 55. ## ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਇੱਕ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਜੁੜਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਸਰਹੰਦ-ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ੤ ਖੇਤਰ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਹਿਸੀਲ, ਇਸ ਵਿੱਚ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 171 ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ 202,334 ਲੋਕ ਸਨ੤ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਮਲੋਹ, ਬਸੀ ਪਠਾਣਾ ਅਤੇ ਖਮਾਣੋਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ 484 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਪੱਖੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਲੋਹ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਕੁਝ ਵੱਧ ਹਨ੤ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਰੂਪਨਗਰ ਨਾਲ, ਦੱਖਣ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ, ਪੂਰਬ ਵੱਲੋਂ ਐਸ ਏ ਐਸ ਨਗਰ, ਰੂਪਨਗਰ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਕਸਬਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 50 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ੤ ਜ਼ਮੀਨ ਪੱਧਰਾ ਜਲੋੜ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਨਾਬਾਰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਦੀ ਬਿਆਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰੇਤਲੀ ਤੋਂ ਰੇਤਲੀ ਦੋਮਟ ਮਿੱਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਉਪ-ਖੰਡੀ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਸਮ ਹੇਠ੤ ਸਰਹੰਦ ਨਹਿਰ, ਜੋ 1882 ਵਿੱਚ ਸਤਲੁਜ ਉੱਤੇ ਰੋਪੜ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਤੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ; ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਨੋਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਵਾਣਾ ਬ੍ਰਾਂਚ ਰਾਜਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੰਘਦੀ ਹੈ੤ ਇੱਥੇ ਵਰਤੀ ਤਹਿਸੀਲ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ, 39,387 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ 202,334 ਲੋਕ, ਉਹ ਅੰਕੜਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਹਿਸੀਲ ਸਾਰਣੀ ਦੋਵੇਂ ਸਹਿਮਤ ਹਨ੤ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸੂਚੀ ਦੀ ਸਾਰਣੀ 144,237 ਪੇਂਡੂ ਲੋਕ ਅਤੇ 58,097 ਸ਼ਹਿਰੀ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੀਕ ਕੁੱਲ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਉਸੇ ਪੰਨੇ ਦੀ ਇੱਕ ਸਾਰ ਲਾਈਨ ਹਿੱਸੇ ਉਲਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, 71.29 ਫੀਸਦੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਦਕਿ ਸਾਰਣੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਹਿੱਸਾ ਹੈ੤ ਖੇਤਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: 484 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ (ਤਹਿਸੀਲ ਸਾਰਣੀ), 484.09 (ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਮਾਲ ਰਿਕਾਰਡ) ਅਤੇ 483.51 (ਵਿਲੇਜਇਨਫੋ)੤ ## ਸਰਹੰਦ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਧੁਰੀ ਹੈ ਇਸ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਸਭ ਕੁਝ ਸਰਹੰਦ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ੤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੋਰਟਲ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਵਾਲੇ ਵਰਾਹਮਿਹਿਰ ਦੀ ਬ੍ਰਿਹਤ ਸੰਹਿਤਾ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਸਤੁਦਰ ਦੇਸ਼ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਹਿਊਨ ਸਾਂਗ ਤੱਕ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਰਹੰਦ ਸਤਲੁਜ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ੤ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਚੌਹਾਨ ਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਥਾਣਾ ਸੀ੤ ਨਾਂ ਦੀ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਤ, ਸਰ-ਏ-ਹਿੰਦ, ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਰਹੱਦ, ਇਸ ਦੀ ਮੁਗਲ ਭੂਮਿਕਾ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ: ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸੂਬਾਈ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ੤ ਉਸ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਬਚੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਖਾਸ ਬਾਗ ਦੇ ਬਾਗ ਅਤੇ ਰੌਜ਼ਾ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ੇਖ ਅਹਿਮਦ ਸਰਹੰਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਮਾਮ ਰੱਬਾਨੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (1564 ਤੋਂ 1624), ਦਾ ਮਕਬਰਾ੤ ਦਸੰਬਰ 1705 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 1710 ਵਿੱਚ ਸਰਹੰਦ ਲੈ ਲਿਆ, ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਨੇ 1764 ਵਿੱਚ ਕਸਬਾ ਫਿਰ ਲਿਆ੤ ਰਿਆਸਤੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਬਸੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ੤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਪਸੂ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਪਹਿਲਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ ਪਰ 1953 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ੤ ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਸ਼ਕਲ, 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992, ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, ਤੋਂ ਹੈ੤ ## ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਹਿਸੀਲ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ੤ ਸਿੱਖ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ੤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 5 ਤੋਂ 6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋ ਛੋਟੇ ਪੋਤਰੇ, ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ, ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਸਰਸਾ ਕੋਲ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੜ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਰਸੋਈਆ ਗੰਗੂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡਾ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਲੈ ਗਿਆ੤ ਗੰਗੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 7 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ ਮੋਰਿੰਡਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਸਰਹੰਦ ਭੇਜਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ੤ 9 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਮੁੰਡੇ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਬਦਲੇ ਧਨ ਦੌਲਤ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਨਕਾਰ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ੤ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੇਕਸੂਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਅਤੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹੇ੤ 11 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਜਿੰਦਾ ਚਿਣਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਚਿਣਾਈ ਛਾਤੀ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਉਹ ਢਹਿ ਗਈ੤ 12 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ, ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ੤ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ੤ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਸੇਠ ਟੋਡਰ ਮੱਲ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਵਿਛਾ ਕੇ ਖਰੀਦੀ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ੤ ਤਾਰੀਖ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ੤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਨਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ 1704 ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਇੱਕ ਲਾਈਨ 9 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕੰਧ ਵਿੱਚ ਚਿਣਨ ਲਈ 26 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦਿੰਦਾ ਹੈ੤ ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਿੱਖ ਗਿਆਨਕੋਸ਼ ਦੇ ਕ੍ਰਮ, 7 ਤੋਂ 12 ਦਸੰਬਰ 1705, ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲਈ ਛੱਡਦਾ ਹੈ੤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪੁਰਾਣੀ ਸਰਹੰਦ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਦਾ ਭੋਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਸਥਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਧ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਠੰਢਾ ਬੁਰਜ ਕੋਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੁਰਜ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 1.5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ੤ ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ 1844 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਧੀਨ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ੤ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਲੱਖਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਸੰਗਤ ਲਈ ਲੰਗਰ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ੤ ## ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਕਸਬਾ ਸਰਹੰਦ-ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ ਇੱਕ ਜੁੜਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਨਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ੤ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੁਆਲੇ ਵੱਸੀ ਨਵੀਂ ਬਸਤੀ, ਨੂੰ ਦਸੰਬਰ 1996 ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਪੰਚਾਇਤ ਵਜੋਂ ਕਸਬੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ 8 ਅਪ੍ਰੈਲ 1998 ਨੂੰ ਸਰਹੰਦ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਸਾਂਝਾ ਕਸਬਾ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਹੰਦ-ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਇੱਥੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ੤ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਇਕਲੌਤੇ ਕਸਬੇ ਕੋਲ ਸਾਰੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ 11,899 ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ 58,097 ਲੋਕ ਸੀ, ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ 896 ਅਤੇ ਦਰਜ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 74.66 ਫੀਸਦੀ ਨਾਲ੤ ਕਸਬੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਵਾਲਾ ਪੰਨਾ 60,852 ਇਸ ਦੀ 2011 ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਬਕਸਾ ਉਸੇ ਅੰਕੜੇ ਨੂੰ 2013 ਦੱਸਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਅੰਕੜੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਮਿਲਾਏ ਨਹੀਂ ਗਏ੤ ਕਸਬਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਦਫ਼ਤਰ, ਅਦਾਲਤਾਂ, ਸਰਹੰਦ ਮੰਡੀ ਕਮੇਟੀ, ਅਤੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਜੋ ਸਾਲ ਭਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਭੀੜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ੤ ਇਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਧੁਰੀ ਹਨ: ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਸ਼ਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲਿੰਕਨ ਕਾਲਜ ਆਫ਼ ਲਾਅ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੋਲੀਟੈਕਨਿਕ ਕਾਲਜ੤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੋਰਟਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਕਸਬਾ ਉਸੇ ਢਾਂਚੇ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਗੁਆਂਢੀ ਅਮਲੋਹ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਸਟੀਲ ਕਸਬੇ ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕੋਲ੤ ## ਪਿੰਡ, ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੂਚੀ 171 ਪਿੰਡ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਚਨਾਰਥਲ ਕਲਾਂ ਤੋਂ, ਜੋ 3,784 ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਅੱਟੇਵਾਲੀ ਤੱਕ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੇ ਦਰਜ ਹੈ੤ ਹੋਰ ਢਾਂਚੇ ਵੱਖਰੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਛੱਡੀ ਗਈ: ਵਿਲੇਜਇਨਫੋ 175 ਪਿੰਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ 166 ਗ੍ਰਾਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਿੱਚ 170 ਪਿੰਡ੤ ਚਨਾਰਥਲ ਕਲਾਂ ਇਸ ਤਹਿਸੀਲ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਉਪ ਤਹਿਸੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇੱਥੇ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਦੋ ਉਪ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਚਨਾਰਥਲ ਕਲਾਂ, ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ੤ ਇਸ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਹੰਦ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪੰਜ ਬਲਾਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ, ਪਰ ਬਲਾਕ ਅਤੇ ਤਹਿਸੀਲ ਹੱਦਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਸਰਹੰਦ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ 102 ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਬਲਾਕ ਵਿੱਚ 83 ਪਿੰਡ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਤਹਿਸੀਲ ਕੁੱਲ ਤੋਂ ਵੱਧ੤ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਤਹਿਸੀਲ 75.98 ਫੀਸਦੀ ਸਿੱਖ ਸੀ (153,729 ਲੋਕ), 20.41 ਫੀਸਦੀ ਹਿੰਦੂ (41,295), 2.94 ਫੀਸਦੀ ਮੁਸਲਿਮ (5,954) ਅਤੇ 0.39 ਫੀਸਦੀ ਈਸਾਈ੤ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਇਸ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ 31.1 ਫੀਸਦੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਕਬੀਲਾ ਆਬਾਦੀ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੋਈ੤ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹਰ 1,000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 889 ਔਰਤਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ 21,055 ਸਨ, ਜਾਂ 10.41 ਫੀਸਦੀ੤ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਸੂਚੀ ਸਾਖਰਤਾ 71.02 ਫੀਸਦੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਰਦ 74.55 ਅਤੇ ਔਰਤ 67.05੤ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ, ਇੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਕੜੇ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ, 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ 89.92 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ 9.15 ਫੀਸਦੀ ਨੇ ਹਿੰਦੀ੤ ਐਂਟਰੀ ਮਾਲਵਾ ਲੇਬਲ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਹੰਦ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਮੁਗਲ ਯੁੱਗ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਕਸਬਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਥਾਨਕ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਪੁਆਧੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ੤ ## ਖੇਤੀ, ਕੰਮ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀਏ ਖੇਤੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਿਆਸੀ ਖੇਤੀ ਹੈ੤ ਨਾਬਾਰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ, ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਸਰੋਤ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਬੀਜੇ ਖੇਤਰ ਦਾ 99.4 ਫੀਸਦੀ ਸਿੰਜਾਈ ਅਧੀਨ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਗਭਗ 90,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 12,000 ਨਹਿਰ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪੰਜ ਬਲਾਕਾਂ ਨੂੰ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਲਈ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ੤ ਇਸ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਸਾਰਣੀ ਸਾਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਲਗਭਗ 84,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਲਗਭਗ 86,000 ਹੈਕਟੇਅਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਗੰਨਾ ਅਤੇ ਮੱਕੀ ਕਿਤੇ ਛੋਟੇ: ਝੋਨਾ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੰਮ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ੤ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਕੰਮ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਕਸਬੇ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ, ਸਰਹੰਦ ਅਤੇ ਚਨਾਰਥਲ ਮੰਡੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਦੇ ਅਨਾਜ ਵਪਾਰ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸਾਲ ਭਰ ਚੱਲਦੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਹੈ੤ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਅਜੇ ਵੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਹੈ੤ ਮਾਸਟਰ ਪਲਾਨ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲਾ ਤੋਂ ਲੁਧਿਆਣਾ ਰਾਜਮਾਰਗ, ਪੁਰਾਣਾ ਐਨ ਐਚ 1, ਹੁਣ ਐਨ ਐਚ 44, ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਰੀਆਂ, ਇਸ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਪੁਰਾ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ 30, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 52 ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ੤ ਸਰਹੰਦ ਜੰਕਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਸਰਹੰਦ ਤੋਂ ਨੰਗਲ ਲਾਈਨ ਇਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉਸ ਸ਼ਾਖਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਹੈ੤ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਕਸਬਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਹਲਕੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸੀਟ 55੤ ## People from Fatehgarh Sahib Tehsil [Dilpreet DhillonPunjabi Singer](https://jugti.com/kosh/people/dilpreet-dhillon/) ## Nearby * [Fatehgarh Sahib DistrictDistrict, Malwa](https://jugti.com/kosh/places/fatehgarh-sahib-district/) * [SirhindCity, Malwa](https://jugti.com/kosh/places/sirhind/) * [Bassi PathanaTown, Malwa](https://jugti.com/kosh/places/bassi-pathana/) * [AmlohTown, Malwa](https://jugti.com/kosh/places/amloh/) [Villages in Fatehgarh Sahib tehsil (170) →](https://jugti.com/kosh/places/district/fatehgarh-sahib/fatehgarh-sahib/) Sources (14) 1. [Fatehgarh Sahib Tehsil Population, Census 2011, censusindia2011.com (tehsil total 202,334, 39,387 households, 171 villages and 1 town, rural 144,237 plus urban 58,097, town Sirhind Fatehgarh Sahib (M Cl) 58,097, religion table, SC 31.1%, sex ratio 889, literacy 71.02%, largest village Chanarthal Kalan 3,784, Attewali 0 people)](https://www.censusindia2011.com/punjab/fatehgarh-sahib/fatehgarh-sahib-population.html) 2. [Fatehgarh Sahib district, Wikipedia (four tehsils, two sub-tehsils Mandi Gobindgarh and Chanarthal Kalan, five blocks, district formed 13 April 1992, PEPSU district merged into Patiala 1953, Bassi district of Patiala State, district religion and language tables, assembly seats)](https://en.wikipedia.org/wiki/Fatehgarh%5FSahib%5Fdistrict) 3. [About the District, Fatehgarh Sahib district portal, fatehgarhsahib.nic.in (district formed 13 April 1992 Baisakhi Day, named for Sahibzada Fateh Singh, district boundaries, 50 km west of Chandigarh, economy agriculture and industry, Sirhind antiquity, Thanda Burj and Bhora Sahib account)](https://fatehgarhsahib.nic.in/about-district/) 4. [Sirhind, Wikipedia (twin city of Fatehgarh Sahib, coordinates 30.617 N 76.383 E, town population quoted as 60,852 for the 2011 census with the infobox labelling it 2013, Sar-i-Hind etymology, Satudar Desh and Huan Tsang, Chauhan outpost, Mughal provincial capital, Sheikh Ahmad Sirhindi 1564 to 1624, Aam Khas Bagh, education list, native speech Puadhi)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sirhind) 5. [Zorawar Singh, The Sikh Encyclopedia (evacuation of Anandpur night of 5 to 6 December 1705, Gangu of Kheri, custody 7 December, Thanda Burj, produced before Wazir Khan 9 December, Sher Muhammad Khan of Malerkotla, wall crumbled 11 December, execution 12 December 1705, Mata Gujri, Seth Todar Mal cremation, fair 25 to 28 December)](https://www.thesikhencyclopedia.com/sahibzada-zorawar-singh/) 6. [Gurdwara Fatehgarh Sahib, Wikipedia (martyrdom dated 1705 with one line giving 9 December 1705, Banda Singh Bahadur took Sirhind 1710, Khalsa recapture 1764, main structure built 1844 under Maharaja Karam Singh of Patiala, Bhora Sahib, Burj Mata Gujri and the Thanda Burj, Jyoti Sarup about 1.5 km southeast, Shahid Ganj, Todar Mal hall)](https://en.wikipedia.org/wiki/Gurdwara%5FFatehgarh%5FSahib) 7. [Shaheedi Jor Mela, Wikipedia (three day December congregation at Gurdwara Fatehgarh Sahib, also called Shaheedi Sabha, lakhs of pilgrims, village langars, gurdwara 5 km north of Sirhind; its martyrdom paragraph gives 26 December 1705 for the entombment, a differing date left visible on this page)](https://en.wikipedia.org/wiki/Shaheedi%5FJor%5FMela) 8. [LPA Fatehgarh Sahib-Sirhind Master Plan 2010-31, Punjab Town and Country Planning Department, puda.punjab.gov.in (tehsil areas from land records: Fatehgarh Sahib 484.09 sq km, town Nagar Panchayat December 1996 merged with Sirhind Municipal Council 8 April 1998, town on Ambala to Ludhiana GT Road, distances Rajpura 28 km, Patiala 30 km, Chandigarh 52 km, Ludhiana 65 km, Sirhind Junction and Fatehgarh Sahib stations, Nirwana Branch of the Sirhind Canal)](https://puda.punjab.gov.in/sites/default/files/FGS%5Freport.pdf) 9. [Fatehgarh Sahib District, VillageInfo.in (tehsil table: Fatehgarh Sahib tehsil 175 villages over 483.51 sq km, district 600,163 people, 1,180 sq km)](https://villageinfo.in/punjab/fatehgarh-sahib/) 10. [Fatehgarh Sahib District Information, villagedatabase.com (tehsil table: Fatehgarh Sahib 484 sq km, 202,334 people, density 418, largest tehsil by area, Amloh most populous at 210,628)](https://villagedatabase.com/village-info/india/punjab/fatehgarh-sahib) 11. [Fatehgarh Sahib District, punjabdata.com (headquarters Sirhind city, four tehsils, one sub-tehsil listed as Mandi Gobindgarh, five blocks Amloh, Bassi Pathana, Khamanon, Khera, Sirhind, market committees including Sirhind and Chanarthal)](https://www.punjabdata.com/Fatehgarh-Sahib-District.aspx) 12. [Potential Linked Credit Plan 2019-20, Fatehgarh Sahib district, NABARD (district profile: alluvial sandy to sandy loam soils, subtropical continental monsoon climate, 99.4% of net sown area irrigated, about 90,000 ha tubewell and 12,000 ha canal irrigation, all blocks over-exploited, wheat about 84,000 ha and paddy about 86,000 ha district crop areas)](https://www.nabard.org/auth/writereaddata/tender/1710182739F%5FFathegarh.pdf) 13. [Sirhind Canal, Wikipedia (canal from Ropar headworks on the Sutlej, inaugurated 1882, branches at Doraha irrigating a large swathe of Malwa)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sirhind%5FCanal) 14. [Fatehgarh Sahib tehsil directory, Jugti (the tehsil's village pages listed under this entry, counted October 2026)](https://jugti.com/kosh/places/district/fatehgarh-sahib/fatehgarh-sahib/) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Where is Fatehgarh Sahib Tehsil?](#s-b0)[Sirhind, the old city that anchors the tehsil](#s-b4)[The martyrdom of the younger Sahibzadas](#s-b7)[The headquarters town of Sirhind-Fatehgarh Sahib](#s-b10)[Villages, blocks and people](#s-b13)[Farming, work and getting there](#s-b16)[People from Fatehgarh Sahib Tehsil](#people-from)[Nearby](#nearby) Facts Punjabi name ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤਹਿਸੀਲ Type Tehsil District Fatehgarh Sahib Headquarters Sirhind-Fatehgarh Sahib, the twin city formed when Fatehgarh Sahib Nagar Panchayat (December 1996) merged with Sirhind Municipal Council on 8 April 1998; the municipal council of the district sits here Region Malwa (Sirhind was the Mughal era capital of this Malwa tract; the town account describes the local speech as Puadhi, as the district sits toward the Puadh side) State Punjab Country India Population 202,334 in 39,387 households (Census 2011). Rural 144,237 in the villages plus urban 58,097 in the one town, per the census tehsil listing table; a summary line on the same page swaps the rural and urban percentage shares Area 484 sq km (tehsil table; land records figure 484.09 sq km in the master plan; VillageInfo tehsil table 483.51 sq km). Largest tehsil of Fatehgarh Sahib district by area Villages 171 villages in the Census 2011 tehsil listing, one of them, Attewali, recorded with no residents. Other frames differ: VillageInfo counts 175 villages, a gram panchayat directory counts 170 villages in 166 gram panchayats Town Sirhind Fatehgarh Sahib (M Cl), the tehsil's one town: urban population 58,097 in 11,899 households, sex ratio 896, listed literacy 74.66% (Census 2011 tehsil listing). The town reference page quotes 60,852 as its 2011 population, labelled 2013 in its infobox; the figures are not merged Development blocks Sirhind and Khera blocks mainly serve this tehsil, two of the district's five blocks (Amloh, Bassi Pathana, Khamanon, Sirhind, Khera). Block and tehsil boundaries do not coincide: the District Census Handbook counts 102 villages in Sirhind block and 83 in Khera block Sub-tehsil Chanarthal Kalan, named in one district account as one of the district's two sub-tehsils (with Mandi Gobindgarh); another district listing names Mandi Gobindgarh alone Density and sex ratio 418 people per sq km and 889 women per 1,000 men (Census 2011); children aged 0 to 6 numbered 21,055, 10.41% of the tehsil Faith Census 2011: Sikh 75.98% (153,729), Hindu 20.41% (41,295), Muslim 2.94% (5,954), Christian 0.39% Literacy 71.02% as listed for the tehsil, male 74.55%, female 67.05% (Census 2011 tehsil listing) Scheduled Castes 31.1% of the tehsil (Census 2011); no Scheduled Tribe population recorded Largest village Chanarthal Kalan, 3,784 people (Census 2011 tehsil village listing), also the sub-tehsil headquarters village PIN code 140406 (headquarters town) Vehicle registration PB-23 (headquarters town) Coordinates 30.617 N, 76.383 E (headquarters town, Sirhind) Assembly seat Fatehgarh Sahib (No. 55) assembly constituency for the headquarters town, one of the district's three seats Language Punjabi; district level at Census 2011: Punjabi 89.92% and Hindi 9.15% as first language (district figure, not a tehsil count); local speech described as Puadhi Nearest city Rajpura about 28 km, Patiala about 30 km, Chandigarh about 52 km and Ludhiana about 65 km from the headquarters town (state master plan figures) Known for Gurdwara Fatehgarh Sahib and the martyrdom of Sahibzadas Zorawar Singh and Fateh Singh, the Thanda Burj, Gurdwara Jyoti Sarup, the Shaheedi Jor Mela, and old Sirhind on the Grand Trunk Road PAKISTANINDIAFatehgarh Sahib Tehsil Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People167 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords326 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion302 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)