Source: https://jugti.com/kosh/places/jalandhar/ ਜਲੰਧਰ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Places](https://jugti.com/kosh/places/)/[Jalandhar](https://jugti.com/kosh/places/district/jalandhar/)/[Jalandhar tehsil](https://jugti.com/kosh/places/district/jalandhar/jalandhar/)/Jalandhar Place · City # Jalandharਜਲੰਧਰ ਜਲੰਧਰ City in Doaba, Punjab: the Sports City of India, known for sports goods, Devi Talab Mandir and Sansarpur hockey. [Map](https://www.google.com/maps/search/?api=1&query=Jalandhar%2C%20Punjab) DistrictJalandharRegionDoabaPopulation868,929 (city, Census 2011) [In short](#in-short)[History at a glance](#glance)[Where is Jalandhar?](#s-ja-en-1)[History](#s-ja-en-4)[Geography and people](#s-ja-en-8)[The Sports City of India](#s-ja-en-12)[Places of interest](#s-ja-en-16)[Education and the diaspora city](#s-ja-en-20)[Getting there and Jalandhar today](#s-ja-en-23)[People from Jalandhar](#people-from)[Nearby](#nearby)[In the news](#news) In short Jalandhar is one of Punjab's oldest cities, in the Doaba region between the Beas and the Sutlej, and the headquarters of Jalandhar district. The 2011 census counted 868,929 residents. Known as the Sports City of India, it is famous for sports goods manufacturing, the Devi Talab Mandir and nearby Sansarpur, the hockey village. Facts Punjabi name ਜਲੰਧਰ District Jalandhar Region Doaba Population 868,929 (city, Census 2011) Literacy 86.20% (Census 2011) Language Punjabi All 8 facts Nearest airport Adampur Known for Sports goods industry, hockey, Devi Talab Mandir PAKISTANINDIAJalandhar Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) ## History at a glance 1. 1766The Faizullahpuria Misl captures Jalandhar. 2. 1811Maharaja Ranjit Singh incorporates Jalandhar into the Sikh Empire. 3. 1848Jalandhar Cantonment is established, among the oldest in India. 4. 1875First Harballabh Sangeet Sammelan held at Devi Talab. Full story6 min read Jalandhar is a major city in the Doaba region of Punjab, India, and the headquarters of Jalandhar district. The 2011 census counted 868,929 people in the city. It is known across India as the Sports City for its sports goods industry, and for the ancient Devi Talab Mandir and its hockey village, Sansarpur. ## Where is Jalandhar? Jalandhar is in the Doaba, the land between the Beas and the Sutlej, in northern Punjab. It is the headquarters of Jalandhar district, the largest city of the Doaba and the third most populous city in Punjab at the 2011 census. The historic Grand Trunk Road passes through it, and the city and its cantonment sit side by side on the main road and rail line from Delhi to Amritsar. The municipal city covered about 101 square kilometres in the census frame and stands at about 228 metres above sea level, with a density of 8,567 people per square kilometre. Around it lie the Doaba towns for which it is the market, hospital and college centre: Kartarpur, Nakodar, Phagwara and Kapurthala are all a short drive away, and each has its own page in this guide. ## History Tradition links the name to Jalandhara, a figure of legend, while another reading takes it simply as land inside the water, the tract between two rivers. In early accounts the area was the Trigarta kingdom, also remembered as Prasthala. The city was a mint town under the Mughals, striking copper coins in the reign of Akbar, and it was known for brass and copper utensils made in its old quarters. The eighteenth century brought repeated changes of master. The Faizullahpuria Misl captured Jalandhar in 1766, and in 1811 Maharaja Ranjit Singh incorporated it into the Sikh Empire. After the First Anglo-Sikh War the British established Jalandhar Cantonment in 1848, one of the oldest cantonments in India, and in 1849 the city became the headquarters of the division and district of the same name. Partition transformed the city and district. Muslims had been a plurality in the district in 1941, at 45.2 percent of the population; by 1951 they were 0.2 percent, as families crossed in both directions and refugees arrived to rebuild the city. In the years after 1947 Jalandhar served as the capital of Indian Punjab, until Chandigarh took over that role, and it remade itself as an industrial and trading centre. ## Geography and people The 2011 census counted 868,929 people in the city: 460,811 men and 408,118 women. Effective literacy was 86.20 percent, at 88.81 percent for men and 83.26 percent for women. Scheduled Castes made up 27.26 percent of residents, and children aged 0 to 6 numbered 90,044, or 10.36 percent of the city. Hindus were 74.90 percent of the city in 2011 and Sikhs 21.39 percent, with small Muslim, Christian, Jain and Buddhist communities. Punjabi was the first language of 81.48 percent of residents and Hindi of 15.63 percent. The climate is hot in summer and cold in winter, and most of the roughly 700 millimetres of annual rain falls in the July and August monsoon. The old city remains a dense maze of mohallas, remembered for its twelve kots, twelve gates and twelve bastis, the bastis founded by Pathan settlers. Against it stand the open avenues of the cantonment, founded in 1848 with a population of 47,845 at the 2011 census, and the newer colonies spreading along the highways. ## The Sports City of India Jalandhar's best known title comes from its factories. The sports goods industry employs an estimated 60,000 to 70,000 people and has been estimated at about 1,700 crore rupees, with about 400 crore rupees of exports. Footballs, cricket equipment, hockey sticks and inflatable balls made here are sold across India and abroad. Leather goods form a second large industry, with turnover estimated at 1,200 to 1,500 crore rupees, alongside hand tools, surgical instruments and auto parts. The playing half of the story belongs to Sansarpur, a village on the city's edge near the cantonment. Its boys first took up hockey around the British soldiers stationed there, in the early days using mulberry branches as sticks and balls woven from cotton thread. The village has produced 14 Olympians, counted as winners of 27 medals for India, beginning with Gurmit Singh at the Los Angeles Games of 1932\. Seven players from Sansarpur went to the Mexico Olympics of 1968, five for India and two for Kenya, and Ajit Pal Singh from the village captained India to its first hockey World Cup title in 1975. That pipeline still runs through the city's stadiums and sports colleges, and Jalandhar born India cricketer Harbhajan Singh is its best known modern sportsman. The Surjit Hockey Academy in the city continues to train young players from Sansarpur and the villages around it. ## Places of interest Devi Talab Mandir stands around a large sacred tank in the old city and is counted among the 51 Shakti Peethas of the Hindu tradition. Its main shrine is dedicated to Mata Tripurmalini, and the complex also holds a Kali shrine and a model of the Amarnath cave. Devotees visit through the year, and the tank and causeways are the city's best known sacred landscape. Each December the temple grounds host the Harballabh Sangeet Sammelan, first held in 1875 by Baba Harballabh at the Devi Talab seat of his guru, Swami Tuljagiri. It is described as the oldest festival of Hindustani classical music in the world, runs in the last days of December, and was declared a national festival by the Department of Tourism. Entry is free, and the Incredible India account of the festival notes that the young singer K. L. Saigal found early inspiration in this Jalandhar circle. Elsewhere in the city, St Mary's Cathedral serves the cantonment area and the Guru Ravidass Dham at Bootan Mandi draws devotees of the Ravidassia tradition. A short drive away at Kartarpur, the Jang e Azadi Memorial tells the story of Punjab's freedom struggle, and Pushpa Gujral Science City, on the road towards Kapurthala, is the region's big family day out. ## Education and the diaspora city Jalandhar educates the Doaba. Its institutions include Dr B. R. Ambedkar National Institute of Technology, DAV University, the DAV Institute of Engineering and Technology, Doaba College, Kanya Maha Vidyalaya and the Punjab Institute of Medical Sciences. Students come from across the region, and the colleges anchor whole neighbourhoods of hostels, bookshops and coaching centres. The city is also the commercial heart of the Punjab region that emigrates the most. Doaba families settled in Canada, Britain, the United States and Australia send money home, and it shows in the wedding palaces, private hospitals and colleges their remittances have built. The outward link is old: in the later nineteenth century the British administration treated this crowded, fully farmed district as a chief recruiting ground for settlers in the new canal colonies of western Punjab. ## Getting there and Jalandhar today Jalandhar City station is a major stop on the Delhi to Amritsar railway, with Shatabdi services and long distance trains towards Mumbai, Howrah, Chennai and Jammu. By road, the Grand Trunk Road crosses the city: Amritsar is 89 kilometres away and Delhi 371 kilometres. The nearest airfield is at Adampur, about 19 kilometres from the cantonment, while most travellers use the international airport at Amritsar. Selected in the second phase of the national Smart City project, Jalandhar today holds three identities together: an old trading city of mohallas, temples and music, a factory city that equips India's players, and the service capital of the Doaba diaspora. ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੋਆਬਾ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 868,929 ਗਿਣੀ ਗਈ। ਇਹ ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਦੇ ਉਦਯੋਗ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਾਕੀ ਪਿੰਡ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ## ਜਲੰਧਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬਿਆਸ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ, ਦੋਆਬੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਅਤੇ ਰੇਲ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਵਸੇ ਹਨ। ਜਨਗਣਨਾ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਰਕਬਾ ਲਗਭਗ 101 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 228 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਵਿੱਚ 8,567 ਲੋਕ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਉਹ ਕਸਬੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਮੰਡੀ, ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ: ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਨਕੋਦਰ, ਫਗਵਾੜਾ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲਾ ਸਭ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦਾ ਇਸ ਗਾਈਡ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੰਨਾ ਹੈ। ## ਇਤਿਹਾਸ ਰਵਾਇਤ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਜਲੰਧਰ ਨਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਤਰ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੀ ਧਰਤੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਦੋ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਇਲਾਕਾ। ਮੁੱਢਲੇ ਵਰਣਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਰਾਜ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਧੀਨ ਟਕਸਾਲੀ ਕਸਬਾ ਸੀ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਸਿੱਕੇ ਢਾਲਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਪਿੱਤਲ ਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਦਲੇ। ਫੈਜ਼ੁੱਲਾਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ ਨੇ 1766 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1811 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਐਂਗਲੋ ਸਿੱਖ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1848 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਛਾਉਣੀ ਬਣਾਈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਛਾਉਣੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਅਤੇ 1849 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਇਸੇ ਨਾਮ ਦੇ ਡਵੀਜ਼ਨ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਣ ਗਿਆ। ਵੰਡ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 1941 ਵਿੱਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, 45.2 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਪਰ 1951 ਤੱਕ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ 0.2 ਫ਼ੀਸਦੀ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਪਾਰ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਲੱਗੇ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਨੇ ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ। ## ਭੂਗੋਲ ਅਤੇ ਲੋਕ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 868,929 ਸੀ: 460,811 ਮਰਦ ਅਤੇ 408,118 ਔਰਤਾਂ। ਅਸਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 86.20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸੀ, ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ 88.81 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ 83.26 ਫ਼ੀਸਦੀ। ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦਾ 27.26 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਸਨ, ਅਤੇ 0 ਤੋਂ 6 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ 90,044 ਸਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 10.36 ਫ਼ੀਸਦੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ 74.90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ 21.39 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੀਆਂ ਮੁਸਲਿਮ, ਈਸਾਈ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੋਧੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ 81.48 ਫ਼ੀਸਦੀ ਵਸਨੀਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ 15.63 ਫ਼ੀਸਦੀ ਦੀ। ਮੌਸਮ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਰਮ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਲਾਨਾ ਲਗਭਗ 700 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜੁਲਾਈ ਤੇ ਅਗਸਤ ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਜ ਵੀ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਭੁਲਭੁਲਈਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਕੋਟਾਂ, ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਬਸਤੀਆਂ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਸਤੀਆਂ ਪਠਾਣ ਵਸਨੀਕਾਂ ਨੇ ਵਸਾਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਛਾਉਣੀ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਹਨ, ਜੋ 1848 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 47,845 ਸੀ, ਅਤੇ ਹਾਈਵੇਆਂ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਕਲੋਨੀਆਂ ਹਨ। ## ਭਾਰਤ ਦਾ ਖੇਡ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਖ਼ਿਤਾਬ ਇਸ ਦੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਖੇਡ ਸਮਾਨ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਅੰਦਾਜ਼ਨ 60,000 ਤੋਂ 70,000 ਲੋਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਲਗਭਗ 1,700 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 400 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਨਿਰਯਾਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਬਣੀਆਂ ਫੁੱਟਬਾਲਾਂ, ਕ੍ਰਿਕਟ ਦਾ ਸਮਾਨ, ਹਾਕੀ ਸਟਿੱਕਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾ ਭਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਚਮੜੇ ਦਾ ਸਮਾਨ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਉਦਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ 1,200 ਤੋਂ 1,500 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਹੱਥ ਔਜ਼ਾਰ, ਸਰਜੀਕਲ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਆਟੋ ਪੁਰਜ਼ੇ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਖੇਡ ਵਾਲਾ ਅੱਧ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਸਿਆ ਪਿੰਡ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਤਾਇਨਾਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਾਕੀ ਸਿੱਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਮੁੱਢਲੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲਬਰੀ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਸਟਿੱਕਾਂ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਸੂਤੀ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਬੁਣੀਆਂ ਗੇਂਦਾਂ ਵਰਤ ਕੇ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੇ 14 ਓਲੰਪੀਅਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਲਈ 27 ਤਮਗ਼ਿਆਂ ਦੇ ਜੇਤੂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1932 ਦੀਆਂ ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ। 1968 ਦੀਆਂ ਮੈਕਸੀਕੋ ਓਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੱਤ ਖਿਡਾਰੀ ਗਏ, ਪੰਜ ਭਾਰਤ ਲਈ ਅਤੇ ਦੋ ਕੀਨੀਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਅਜੀਤ ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੇ 1975 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਉਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਅਤੇ ਖੇਡ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਭਾਰਤੀ ਕ੍ਰਿਕਟਰ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਆਧੁਨਿਕ ਖਿਡਾਰੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸੁਰਜੀਤ ਹਾਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਸੰਸਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ## ਵੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਮੰਦਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਲਾਬ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਵਸਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ 51 ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਦਰ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪੁਰਮਾਲਿਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਸਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲੀ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਅਮਰਨਾਥ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਲਾਬ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਰਸਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ ਪਵਿੱਤਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹਨ। ਹਰ ਦਸੰਬਰ ਮੰਦਰ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਬੱਲਭ ਸੰਗੀਤ ਸੰਮੇਲਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1875 ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਹਰਬੱਲਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਸਵਾਮੀ ਤੁਲਜਾਗਿਰੀ ਦੇ ਦੇਵੀ ਤਲਾਬ ਵਾਲੇ ਟਿਕਾਣੇ ਉੱਤੇ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮੇਲਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੇਲਾ ਐਲਾਨਿਆ ਹੈ। ਦਾਖ਼ਲਾ ਮੁਫ਼ਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨਕ੍ਰੈਡੀਬਲ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਇਸ ਮੇਲੇ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕ ਕੇ. ਐੱਲ. ਸਹਿਗਲ ਨੂੰ ਇਸ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਉਣੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸੇਂਟ ਮੈਰੀ ਕੈਥੇਡ੍ਰਲ ਅਤੇ ਬੂਟਾਂ ਮੰਡੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਧਾਮ ਹੈ, ਜੋ ਰਵਿਦਾਸੀਆ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਜੰਗ ਏ ਆਜ਼ਾਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਗੁਜਰਾਲ ਸਾਇੰਸ ਸਿਟੀ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸੈਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ। ## ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸ਼ਹਿਰ ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਾ. ਬੀ. ਆਰ. ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੈਸ਼ਨਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਐਂਡ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ, ਦੋਆਬਾ ਕਾਲਜ, ਕੰਨਿਆ ਮਹਾ ਵਿਦਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹੋਸਟਲਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕੋਚਿੰਗ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਸੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਦਿਲ ਵੀ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਵਸੇ ਦੋਆਬੀਆ ਪਰਿਵਾਰ ਘਰ ਪੈਸੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਆਹ ਮਹਿਲਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ: ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਇਸ ਸੰਘਣੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਹੀ ਗਏ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਨਹਿਰੀ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸਨੀਕ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਇਲਾਕਾ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ## ਇੱਥੇ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀਏ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਜਲੰਧਰ ਜਲੰਧਰ ਸਿਟੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਰੇਲਵੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅੱਡਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਗੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ, ਹਾਵੜਾ, ਚੇਨਈ ਤੇ ਜੰਮੂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਰੁਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰੈਂਡ ਟਰੰਕ ਰੋਡ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ 89 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ 371 ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਆਦਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੈ, ਛਾਉਣੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 19 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਜਦਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯਾਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਰਟ ਸਿਟੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਜਲੰਧਰ ਅੱਜ ਤਿੰਨ ਪਛਾਣਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਮੁਹੱਲਿਆਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਵਪਾਰਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਫੈਕਟਰੀ ਸ਼ਹਿਰ, ਅਤੇ ਦੋਆਬੇ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸੇਵਾ ਕੇਂਦਰ। ## People from Jalandhar [Harbhajan SinghFormer cricketer, politician](https://jugti.com/kosh/people/harbhajan-singh/)[Jass ManakPunjabi Singer](https://jugti.com/kosh/people/jass-manak/)[Fauja SinghMarathon runner](https://jugti.com/kosh/people/fauja-singh/)[Jasmine SandlasSinger-Songwriter](https://jugti.com/kosh/people/jasmine-sandlas/)[Hans Raj HansSinger and Politician](https://jugti.com/kosh/people/hans-raj-hans/)[The Great KhaliProfessional Wrestler](https://jugti.com/kosh/people/the-great-khali/)See all 23 [SukhbirSinger, composer](https://jugti.com/kosh/people/sukhbir/)[Sohan Singh SitalPunjabi novelist](https://jugti.com/kosh/people/sohan-singh-sital/)[Channi SinghBhangra musician](https://jugti.com/kosh/people/channi-singh/)[PashRevolutionary poet](https://jugti.com/kosh/people/pash/)[Gurpreet GhuggiComedian, actor](https://jugti.com/kosh/people/gurpreet-ghuggi/)[Balbir Singh Sr.Hockey player](https://jugti.com/kosh/people/balbir-singh-sr/)[Gurnam BhullarPunjabi Singer](https://jugti.com/kosh/people/gurnam-bhullar/)[Diljit DosanjhSinger, actor](https://jugti.com/kosh/people/diljit-dosanjh/)[Balbir MadhopuriWriter, poet, translator](https://jugti.com/kosh/people/balbir-madhopuri/)[Surjit PatarPoet](https://jugti.com/kosh/people/surjit-patar/)[Balbir Singh SeechewalSikh spiritual leader, environmentalist, Rajya Sabha MP](https://jugti.com/kosh/people/balbir-singh-seechewal/)[Waryam Singh SandhuPunjabi short-story writer, scholar](https://jugti.com/kosh/people/waryam-singh-sandhu/)[Master SaleemSinger (Punjabi, Sufi and Bollywood playback)](https://jugti.com/kosh/people/master-saleem/)[Malkit SinghBhangra singer](https://jugti.com/kosh/people/malkit-singh/)[Manpreet SinghHockey Player](https://jugti.com/kosh/people/manpreet-singh/)[Nusrat Fateh Ali KhanQawwali Singer](https://jugti.com/kosh/people/nusrat-fateh-ali-khan/)[Parvinder Singh JhotaAnti-drug activist](https://jugti.com/kosh/people/parvinder-singh-jhota/) ## Nearby * [KapurthalaCity, Doaba](https://jugti.com/kosh/places/kapurthala/) * [PhagwaraCity, Doaba](https://jugti.com/kosh/places/phagwara/) * [KartarpurTown, West Punjab](https://jugti.com/kosh/places/kartarpur/) * [NakodarTown, Doaba](https://jugti.com/kosh/places/nakodar/) * [HoshiarpurCity, Doaba](https://jugti.com/kosh/places/hoshiarpur/) ## Jalandhar in the news [All stories →](https://jugti.com/search/?q=Jalandhar) [SportsPunjab Allocates Rs 25 Crore for Asian Hockey Champions Trophy Stadiums in Jalandhar and Mohaliਏਸ਼ੀਅਨ ਹਾਕੀ ਚੈਂਪੀਅਨਜ਼ ਟਰਾਫ਼ੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਮੋਹਾਲੀ ਸਟੇਡੀਅਮਾਂ ਲਈ 25 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਰੱਖੇ](https://jugti.com/news/sports/punjab-25-crore-hockey-champions-trophy-jalandhar-mohali/)[PunjabPunjab Bus Strike Begins After Talks Fail; Jalandhar Depot Alone Idles 200 Busesਗੱਲਬਾਤ ਫ਼ੇਲ੍ਹ, ਪੰਜਾਬ ਬੱਸ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ; ਇਕੱਲੇ ਜਲੰਧਰ ਡਿਪੂ ਦੀਆਂ 200 ਬੱਸਾਂ ਬੰਦ](https://jugti.com/news/punjab/punjab-bus-strike-talks-fail-jalandhar-200-buses-idle-oct-21/)[PunjabFBI Most Wanted Fraudster Manjit Bedi Sent to US From Punjabਐੱਫਬੀਆਈ ਦਾ ਮੋਸਟ ਵਾਂਟੇਡ ਮਨਜੀਤ ਬੇਦੀ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਹਵਾਲੇ](https://jugti.com/news/punjab/fbi-most-wanted-fraudster-manjit-bedi-sent-to-us-from-punjab/) Sources (5) 1. [Jalandhar - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Jullundur) 2. [Jalandhar: Population Statistics (Census 2011) - City Population](https://www.citypopulation.de/en/india/punjab/jalandhar/0340405000%5F%5Fjalandhar/) 3. [Jalandhar Cantonment - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Jalandhar%5FCantonment) 4. [Attend the Baba Harballabh Ji Sangeet Sammelan in Jalandhar - Incredible India](https://www.incredibleindia.gov.in/en/punjab/jalandhar/baba-harballabh-ji) 5. [Throwback: The Indian village that produced 14 Olympians - The Bridge](https://thebridge.in/featured/throwback-indian-village-produced-14-olympians) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[History at a glance](#glance)[Where is Jalandhar?](#s-ja-en-1)[History](#s-ja-en-4)[Geography and people](#s-ja-en-8)[The Sports City of India](#s-ja-en-12)[Places of interest](#s-ja-en-16)[Education and the diaspora city](#s-ja-en-20)[Getting there and Jalandhar today](#s-ja-en-23)[People from Jalandhar](#people-from)[Nearby](#nearby)[In the news](#news) Facts Punjabi name ਜਲੰਧਰ District Jalandhar Region Doaba Population 868,929 (city, Census 2011) Literacy 86.20% (Census 2011) Language Punjabi Nearest airport Adampur Known for Sports goods industry, hockey, Devi Talab Mandir PAKISTANINDIAJalandhar Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People167 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords340 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion316 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)