Source: https://jugti.com/kosh/places/patna-sahib/ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Places](https://jugti.com/kosh/places/)/[City](https://jugti.com/kosh/places/cities/)/Patna Sahib Place · City # Patna Sahibਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ Capital of Bihar and ancient Pataliputra, birthplace of Guru Gobind Singh Ji and home to Takht Sri Harmandir Sahib, one of the five Sikh takhts. DistrictPatnaPopulation1,684,222 within the corporation limits (Census 2011: 893,399 men, 790,823 women, literacy 83.37%). Urban agglomeration 2,049,156 in the census metropolitan listing; some summaries print 2,046,652 (frames differ, not merged)Founded490 BCE (date given in the city account, by the king of Magadha) [In short](#in-short)[Why do Sikhs call it Patna Sahib?](#s-b1)[A 2,500-year-old city: Pataliputra](#s-b3)[Guru Nanak Dev Ji and Guru Tegh Bahadur Ji in Patna](#s-b6)[The birth of Guru Gobind Singh Ji](#s-b9)[Takht Sri Harmandir Sahib](#s-b12)[The other gurdwaras of Patna](#s-b15)[Prakash Parv, the modern city and getting there](#s-b17)[People from Patna Sahib](#people-from) In short Patna Sahib is Patna, the capital of Bihar in eastern India, honoured by Sikhs as the birthplace of Guru Gobind Singh Ji, who was born here on 22 December 1666\. Takht Sri Harmandir Sahib, one of the five Sikh takhts, marks the house of his birth in the old city, and the wider city, ancient Pataliputra, counted 1,684,222 people in 2011. Updated 21 Oct 2026 Facts Punjabi name ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ Type City Country India State Bihar District Patna Coordinates 25°35′38″N 85°08′15″E (25.5939, 85.1375), city centre; the Takht stands in the old city to the east All 18 facts Population 1,684,222 within the corporation limits (Census 2011: 893,399 men, 790,823 women, literacy 83.37%). Urban agglomeration 2,049,156 in the census metropolitan listing; some summaries print 2,046,652 (frames differ, not merged) Ancient name Pataliputra (also Pataligrama, Kusumapura, Azimabad in later periods) Founded 490 BCE (date given in the city account, by the king of Magadha) Sacred site Takht Sri Harmandir Sahib, one of the five Sikh takhts, marking the birthplace of Guru Gobind Singh Ji; present building completed in 1957 after the 1934 earthquake (rebuilding dated 1948 to 1957 in one summary, construction 19 November 1954 to December 1957 in shrine accounts) Born here Guru Gobind Singh Ji, born Gobind Rai on 22 December 1666, son of Guru Tegh Bahadur Ji and Mata Gujri Other gurdwaras Gurdwara Gai Ghat (Pahila Bara), Gurdwara Guru Ka Bagh, Gurdwara Bal Leela Maini Sangat, Gurdwara Gobind Ghat (Kangan Ghat), Gurdwara Handi Sahib at Danapur Language Hindi (official; first language of 65.94% in Census 2011) and Urdu; Magahi (18.04%), Bhojpuri and Maithili also spoken River Southern bank of the Ganges, straddling the Son, Gandak and Punpun rivers; elevation about 53 m Airport Jay Prakash Narayan Airport (IATA PAT, ICAO VEPT), customs airport run by the Airports Authority of India; new terminal inaugurated 29 May 2025 Railway Patna Sahib station in Patna City near the Takht, and Patna Junction, the main station, on the Howrah to Delhi main line Nearby Vaishali about 40 km, Nalanda about 90 km, Rajgir about 103 km, Bodh Gaya about 110 to 130 km by road (distances vary by route and source), Pawapuri Known for Takht Sri Harmandir Sahib and the birthplace of Guru Gobind Singh Ji, ancient Pataliputra, Golghar, Bihar Museum, Patan Devi, Prakash Parv celebrations PAKISTANINDIA Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) Full story7 min read Patna Sahib is the name Sikhs give to Patna, the capital of Bihar in eastern India, because the city holds Takht Sri Harmandir Sahib, the shrine marking the birthplace of Guru Gobind Singh Ji. Born here on 22 December 1666, the tenth Sikh Guru spent his first years in this ancient Ganges city. ## Why do Sikhs call it Patna Sahib? Sikhs call the city Patna Sahib because Takht Sri Harmandir Sahib, one of the five takhts or seats of Sikh religious authority, stands here where Guru Gobind Singh Ji was born. The Sikh Encyclopedia notes that sahib is added to the name as a title of dignity and honour, and the old city railway station is also officially named Patna Sahib. ## A 2,500-year-old city: Pataliputra Ancient Patna was Pataliputra, founded in 490 BCE, the city account says, by the king of Magadha. It became the capital of the Magadha empire under the Haryanka, Nanda, Mauryan, Shunga, Gupta and Pala dynasties, home to scholars such as Aryabhata, Vatsyayana and Chanakya. In the Mauryan period, around 300 BCE, its population was about 400,000. Sher Shah Suri revived the town in the 16th century, Prince Azim renamed it Azimabad in 1704, and in 1912 it became the capital of Bihar and Orissa province. Today Patna is the capital and largest city of Bihar and the seat of the Patna High Court. The modern city stands mainly on the southern bank of the Ganges, straddling the Son, Gandak and Punpun rivers, about 35 kilometres long. ## [Guru Nanak Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/guru-nanak-dev-ji/) and Guru Tegh Bahadur Ji in Patna Guru Nanak Dev Ji visited Pataliputra on his first eastern journey in the early 16th century. He stayed first at the house of Bhagat Jaitamal, now Gurdwara Gai Ghat, also called Pahila Bara, and then at the house of Salis Rai Johri, a jeweller who became his devotee and turned his palatial house into a dharamsala. Accounts differ on the length of the stay, giving about three months in the Sikh Encyclopedia and about four months in the Discover Sikhism account. Before leaving, Guru Nanak Dev Ji placed the congregation in the care of Adhraka, Salis Rai's servant, and the centre became known as the Chhoti Sangat. In 1666 [Guru Tegh Bahadur Ji](https://jugti.com/kosh/religion/guru-tegh-bahadur-ji/) reached Patna with his family on his preaching tour to the east. He alighted first at the Bari Sangat at Gai Ghat and was brought in procession to the Chhoti Sangat in Salis Rai's house, where Raja Fateh Chand Maini had built a new house above the old dharamsala for the Guru's family. He left his family there in the care of his brother-in-law Kirpal Chand and travelled on to Bengal and Assam. ## The birth of Guru Gobind Singh Ji [Guru Gobind Singh Ji](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-ji/) was born in that house on 22 December 1666, named Gobind Rai, the son of Guru Tegh Bahadur Ji and Mata Gujri. His father was still travelling in the east when the news reached him. The tenth Guru later recalled the city in his autobiography, the Bachitra Natak, in words rendered as: I was born at Patna city. The child spent his early years playing with companions on the Ganges bank at the ghat now marked by Gurdwara Gobind Ghat, also called Kangan Ghat, where tradition tells of him throwing a gold bangle into the river and blessing Pandit Shiv Dutt. The family's stay ended when Guru Tegh Bahadur Ji returned from Assam. The Sikh Encyclopedia dates his meeting with the Patna sangat and his young son at Guru Ka Bagh to 17 April 1670, and shrine accounts place the departure in 1670, while Discover Sikhism has the Guru return in April 1671 and send for his family afterwards, so the sources state the departure year differently. The family's first halt west was at Danapur, remembered by Gurdwara Handi Sahib, and they travelled on to Kiratpur and Chakk Nanaki in Punjab, the town that became Anandpur Sahib. ## Takht Sri Harmandir Sahib The shrine on the birthplace, Takht Sri Harmandir Sahib, also called Takhat Sri Harimandir Ji, was described by the visitor Charles Wilkins in 1781\. After fire damaged the building, Maharaja Ranjit Singh rebuilt it, in a rebuilding the shrine accounts date to 1837 to 1839, and the rulers of Patiala, Jind and Faridkot jointly added rooms and a gateway in 1887\. The 1934 Bihar earthquake seriously damaged it again. One summary dates the rebuilding that followed to 1948 to 1957, while the detailed shrine accounts give the present building's construction as taken up on 19 November 1954 and completed in December 1957, through kar seva under Sant Nischal Singh and Sant Kartar Singh. The result is the five-storeyed white marble edifice pilgrims see today, with a ribbed lotus dome over the sanctum. The inner sanctum represents the room of the Guru's birth, with a circumambulatory passage and a large hall in front, and three canopied seats holding the Guru Granth Sahib and the Dasam Granth. Relics preserved at the Takht, as listed by the shrine accounts, include the Bare Sahib, a Guru Granth Sahib bearing the signature of Guru Gobind Singh Ji, the Chhabi Sahib oil painting of the young Guru, the Panghura Sahib cradle with four gold-plated stands, a small saif or sword, four iron arrows, an earthen goli, a small chakri, khanda and baghnakh, a wooden comb, two iron chakers, ivory sandals of Guru Gobind Singh Ji, sandalwood sandals of Guru Tegh Bahadur Ji, and a book of hukamnamas of both Gurus. Mahants managed the shrine until the last died in 1930; a committee supervised by the District Judge of Patna then took over, a new constitution followed in 1956, and today the Takhat Sri Harimandir Ji, Patna Sahib Prabandhak Committee runs the Takht. ## The other gurdwaras of Patna Several other shrines keep the city's Sikh story. Gurdwara Gai Ghat, the Pahila Bara or Bari Sangat in Alamganj, marks Bhagat Jaitamal's house where Guru Nanak Dev Ji first stayed, and displays relics including Mardana's rebeck. About 3 kilometres east of the Takht, Gurdwara Guru Ka Bagh stands in the garden of Nawabs Rahim Bakhsh and Karim Bakhsh, where Guru Tegh Bahadur Ji alighted on his return from Assam and met the sangat and his son; the Takht committee built its present building in 1971 to 1972, and a dried stump of the tree under which the Guru sat is still kept. Across the lane from the Takht, Gurdwara Bal Leela Maini Sangat occupies the house of Raja Fateh Chand Maini, where tradition tells of the child Gobind Rai sitting in the Raja's wife's lap; its prasad is still boiled salted gram. Close to the Takht on the Ganges bank stands Gurdwara Gobind Ghat, called Kangan Ghat, and about 20 kilometres west at Danapur, Gurdwara Handi Sahib marks the family's first halt, where an old lady, named in the chronicles variously as Jamna or Pardhani, served khichdi from a handi, an earthen pot, to the whole party. ## Prakash Parv, the modern city and getting there The Guru's birth anniversary, Prakash Parv, is Patna's greatest Sikh festival. Its largest celebration came with the 350th Prakash Parv, held from 30 December 2016 to 5 January 2017 and organised by the Tourism Department of the Government of Bihar: tent cities rose near Kangan Ghat, the main events filled Gandhi Maidan, Patna Ghat station was reopened for pilgrims, a three-day holiday was declared, and an exhibition on the Guru's life opened at the Bihar Museum. Beyond the Takht, the modern city counted 1,684,222 people within the corporation limits in the 2011 census. The census metropolitan listing gives the urban agglomeration as 2,049,156, while some summaries print 2,046,652, and this page keeps the two frames separate rather than merging them. Hindi was the first language of 65.94 percent in 2011 and Magahi of 18.04 percent. Landmarks include the Golghar, the beehive-shaped granary completed on 20 July 1786 to Captain John Garstin's design, the Bihar Museum on Bailey Road, opened in part in August 2015 and in full in October 2017 with the Didarganj Yakshi among its treasures, and the Patan Devi temples in the old city, revered as a Shakti Pitha and linked by the city account to the name Patna itself. Pilgrims arrive at Patna Sahib railway station in Patna City, close to the Takht, or at Patna Junction, the main station on the Howrah to Delhi main line. Jay Prakash Narayan Airport, IATA PAT, a customs airport run by the Airports Authority of India, links Patna with Delhi, Mumbai and Kolkata, and its new terminal was inaugurated on 29 May 2025\. The Buddhist and Jain pilgrimage centres lie within a day's road journey: Wikivoyage lists Vaishali at about 40 kilometres, Nalanda at about 90, Rajgir at about 103 and Bodh Gaya at about 130, while a Buddhist Circuit guide gives Bodh Gaya at about 110 kilometres, so distances vary by route and source. ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਂ ਸਿੱਖ ਪਟਨਾ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਦਸਵੇਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਇਸ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ। ## ਸਿੱਖ ਇਸਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਸਿੱਖ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਇਸ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਇੱਥੇ ਉਸ ਘਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਬਦ ਨਾਂ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਮਾਣ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਵਜੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਾਂ ਪਟਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ## ਢਾਈ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ: ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਟਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ 490 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਗਧ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਕਿਲ੍ਹਾਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਹਰਿਆਣਕ, ਨੰਦ, ਮੌਰਯ, ਸ਼ੁੰਗ, ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਪਾਲ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਮਗਧ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਕਲਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਜਿੱਥੇ ਆਰਯਭੱਟ, ਵਾਤਸਯਾਯਨ ਅਤੇ ਚਾਣਕਯ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਹੇ। ਮੌਰਯ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 300 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ, ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 4 ਲੱਖ ਸੀ, ਅਤੇ ਯੂਨਾਨੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਛੱਡੇ। ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਇਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਏ। ਸ਼ੇਰ ਸ਼ਾਹ ਸੂਰੀ ਨੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਇਆ, ਮੁਗਲ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਅਜ਼ੀਮ ਨੇ 1704 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਜ਼ੀਮਾਬਾਦ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ 1912 ਵਿੱਚ ਇਹ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਉੜੀਸਾ ਸੂਬੇ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਬਣਿਆ। ਅੱਜ ਪਟਨਾ ਬਿਹਾਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪਟਨਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਸੋਨ, ਗੰਡਕ ਅਤੇ ਪੁਨਪੁਨ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ, ਲਗਭਗ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬਾ। ## ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਪਾਟਲੀਪੁੱਤਰ ਆਏ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਭਗਤ ਜੈਤਾਮਲ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਬਾੜਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਾਲਿਸ ਰਾਏ ਜੌਹਰੀ ਦੇ ਘਰ, ਇੱਕ ਸੋਨਾਰ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲਾ, ਸੰਗਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ, ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਠਹਿਰਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਡਿਸਕਵਰ ਸਿੱਖਿਜ਼ਮ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ। ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਾਲਿਸ ਰਾਏ ਦੇ ਨੌਕਰ ਅਧਰਾਕਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਂਦਰ ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। 1666 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੌਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਏ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਬੜੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੇ ਅਤੇ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਸਾਲਿਸ ਰਾਏ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਛੋਟੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਚੰਦ ਮੈਨੀ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਧਰਮਸਾਲਾ ਦੇ ਉੱਪਰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਨਵਾਂ ਘਰ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਲੇ ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਬੰਗਾਲ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ। ## ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸੇ ਘਰ ਵਿੱਚ 22 ਦਸੰਬਰ 1666 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਨਾਂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਸਨ ਜਦੋਂ ਜਨਮ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ: ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਲਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉਸ ਘਾਟ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡਦਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਘਾਟ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਖੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਗਣ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਿਵ ਦੱਤ ਨੂੰ ਅਸੀਸ ਦੇਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਠਹਿਰਨ ਉਦੋਂ ਮੁੱਕਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਮੁੜੇ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਟਨਾ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਵਿਖੇ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ 1670 ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨੂੰ 1670 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਡਿਸਕਵਰ ਸਿੱਖਿਜ਼ਮ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸੀ ਅਪ੍ਰੈਲ 1671 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਸਹੀ ਰਵਾਨਗੀ ਵਾਲਾ ਸਾਲ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਦਾਨਾਪੁਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੰਡੀ ਸਾਹਿਬ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਪੁਰ ਅਤੇ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਵੱਲ ਗਏ, ਉਹ ਕਸਬਾ ਜੋ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ। ## ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਅਸਥਾਨ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦਾ ਵਰਣਨ ਯਾਤਰੀ ਚਾਰਲਸ ਵਿਲਕਿਨਜ਼ ਨੇ 1781 ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਮਾਰਤ ਅੱਗ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨੀ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਵਾਇਆ, ਜਿਸ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ 1837 ਤੋਂ 1839 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਜੀਂਦ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ 1887 ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਜੋੜਿਆ। 1934 ਦੇ ਬਿਹਾਰ ਭੂਚਾਲ ਨੇ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਇੱਕ ਸਾਰ ਮੁੜ-ਉਸਾਰੀ ਨੂੰ 1948 ਤੋਂ 1957 ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਉਸਾਰੀ 19 ਨਵੰਬਰ 1954 ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦਸੰਬਰ 1957 ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਨਿਸ਼ਚਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੰਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਉਹ ਪੰਜ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਚਿੱਟੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਵਾਲੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅੱਜ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਵਰਗੇ ਗੁੰਬਦ ਨਾਲ। ਅੰਦਰਲਾ ਗਰਭ-ਗ੍ਰਹਿ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਛਤਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ। ਤਖ਼ਤ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਬੜੇ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਵਾਲਾ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤੇਲ-ਤਸਵੀਰ ਛਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਾਲੇ ਚਾਰ ਪਾਵਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪੰਘੂੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਸੈਫ਼ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ, ਚਾਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਤੀਰ, ਇੱਕ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਗੋਲੀ, ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਚੱਕਰੀ, ਖੰਡਾ ਅਤੇ ਬਾਘਨੱਖ, ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦੀ ਕੰਘੀ, ਦੋ ਲੋਹੇ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਾਥੀ-ਦੰਦ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚੰਦਨ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹੰਤਾਂ ਕੋਲ ਰਹੀ; ਆਖ਼ਰੀ ਮਹੰਤ ਦੀ 1930 ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਨਾ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, 1956 ਵਿੱਚ ਨਵਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਤਖ਼ਤ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ## ਪਟਨਾ ਦੇ ਹੋਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਈ ਹੋਰ ਅਸਥਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਾਏ ਘਾਟ, ਆਲਮਗੰਜ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਬਾੜਾ ਜਾਂ ਬੜੀ ਸੰਗਤ, ਭਗਤ ਜੈਤਾਮਲ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਠਹਿਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਰਦਾਨੇ ਦੀ ਰਬਾਬ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 3 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਨਵਾਬ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਅਤੇ ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਦੇ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਸਾਮ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਉੱਤੇ ਉੱਤਰੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ; ਤਖ਼ਤ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ 1971 ਤੋਂ 1972 ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਰੁੱਖ ਦਾ ਸੁੱਕਾ ਠੁੱਠ ਜਿਸ ਹੇਠ ਗੁਰੂ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅੱਜ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਮੈਣੀ ਸੰਗਤ ਰਾਜਾ ਫ਼ਤਹਿ ਚੰਦ ਮੈਣੀ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਖੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਬਲੇ ਨਮਕੀਨ ਛੋਲੇ ਹਨ। ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੋਬਿੰਦ ਘਾਟ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੰਗਣ ਘਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਦਾਨਾਪੁਰ ਵਿਖੇ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੰਡੀ ਸਾਹਿਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮਨਾ ਜਾਂ ਪਰਧਾਨੀ ਵੱਖਰਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰੇ ਜੱਥੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੰਡੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਵਿੱਚੋਂ ਖਿਚੜੀ ਛਕਾਈ। ## ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਬ, ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜਾ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਬ, ਪਟਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਿੱਖ ਤਿਉਹਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜਸ਼ਨ 350ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਰਬ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਜੋ 30 ਦਸੰਬਰ 2016 ਤੋਂ 5 ਜਨਵਰੀ 2017 ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ: ਕੰਗਣ ਘਾਟ ਕੋਲ ਤੰਬੂ-ਸ਼ਹਿਰ ਵਸੇ, ਮੁੱਖ ਸਮਾਗਮ ਗਾਂਧੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਪਟਨਾ ਘਾਟ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਐਲਾਨੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ। ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਗਮ ਹੱਦਾਂ ਅੰਦਰ 1,684,222 ਲੋਕ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਸੂਚੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਮੂਹ ਨੂੰ 2,049,156 ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕੁਝ ਸਾਰ ਇਸੇ ਸਮੂਹ ਲਈ 2,046,652 ਛਾਪਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਦੋਵਾਂ ਢਾਂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰਲਾਏ ਬਿਨਾਂ ਵੱਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ 65.94 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਗਹੀ 18.04 ਫੀਸਦੀ ਦੀ। ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੋਲਘਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, 20 ਜੁਲਾਈ 1786 ਨੂੰ ਕਪਤਾਨ ਜੌਨ ਗਾਰਸਟਿਨ ਦੇ ਖ਼ਾਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਦੇ ਛੱਤੇ ਵਰਗਾ ਅਨਾਜ-ਭੰਡਾਰ, ਬੇਲੀ ਰੋਡ ਉੱਤੇ ਬਿਹਾਰ ਅਜਾਇਬ-ਘਰ, ਜੋ ਅਗਸਤ 2015 ਵਿੱਚ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 2017 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੀਦਾਰਗੰਜ ਯਕਸ਼ੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਾਟਨ ਦੇਵੀ ਮੰਦਰ, ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਪੀਠ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਿਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਟਨਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਟਨਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਹਾਵੜਾ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਮੁੱਖ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਟਨਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਅਸਤ ਰੇਲ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, IATA PAT, ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਅਥਾਰਟੀ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਇੱਕ ਕਸਟਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ, ਪਟਨਾ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ, ਕੋਲਕਾਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਵਾਂ ਟਰਮੀਨਲ 29 ਮਈ 2025 ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਗਿਆ। ਪਟਨਾ ਤੋਂ ਬੋਧ ਅਤੇ ਜੈਨ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਸੜਕ ਯਾਤਰਾ ਅੰਦਰ ਹਨ: ਵਿਕੀਵੋਏਜ ਵੈਸ਼ਾਲੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 40 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਨਾਲੰਦਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 90, ਰਾਜਗੀਰ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 103 ਅਤੇ ਬੋਧਗਯਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 130 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇੱਕ ਬੋਧ ਸਰਕਟ ਗਾਈਡ ਬੋਧਗਯਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 110 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸੜਕ ਦੂਰੀਆਂ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ। ## People from Patna Sahib [Daler MehndiBhangra Pop Singer](https://jugti.com/kosh/people/daler-mehndi/)[Maharaja Ranjit SinghMaharaja of Punjab](https://jugti.com/kosh/people/maharaja-ranjit-singh/) Sources (14) 1. [Patna, Wikipedia, opened in full (city coordinates 25.59389 N, 85.13750 E, established 490 BCE by the king of Magadha, capital under Haryanka, Nanda, Mauryan, Shunga, Gupta and Pala dynasties, scholars Aryabhata, Vatsyayana and Chanakya, Mauryan population about 400,000 around 300 BCE, Azimabad name in 1704, capital of Bihar and Orissa in 1912, southern bank of the Ganges straddling the Son, Gandak and Punpun, about 35 km long, city population 1,684,222 in 2011 with 893,399 men and 790,823 women, literacy 83.37 percent, language shares Hindi 65.94 percent and Magahi 18.04 percent, urban agglomeration table 2,049,156 against the infobox urban figure 2,046,652, Patna Sahib station in Patna City and Patna Junction on the Howrah to Delhi main line, Bihar Museum built 2015 on Bailey Road, Patan Devi linked to the name Patna, five other gurdwaras listed: Pahila Bara, Gobind Ghat, Guru ka Bagh, Bal Leela, Handi Sahib)](https://en.wikipedia.org/wiki/Patna) 2. [Takht Sri Patna Sahib, Wikipedia, opened in full (one of five takhts, also called Takhat Sri Harimandir Ji, Guru Gobind Singh Ji born 22 December 1666 and early years in Patna before Anandpur Sahib, honoured by visits of Guru Nanak and Guru Tegh Bahadur, fire and rebuilding by Maharaja Ranjit Singh in the early 19th century, 1934 earthquake damage and rebuilding between 1948 and 1957 for 20 lakh rupees, operator the Takhat Sri Harimandir Ji, Patna Sahib Prabandhak Committee, website takhatpatnasahib.com)](https://en.wikipedia.org/wiki/Takht%5FSri%5FPatna%5FSahib) 3. [Patna Urban Region Population 2011, census2011.co.in, opened in full (Patna Municipal Corporation 1,684,222, urban agglomeration total 2,049,156 with 1,087,285 men and 961,871 women, UA literacy 82.73 percent, sex ratio 885)](https://www.census2011.co.in/census/metropolitan/145-patna.html) 4. [Takhat Sri Harimandir Ji Patna Sahib official website, takhatpatnasahib.com, opened in full (Prabandhak Committee of the Takhat, birthplace of the tenth Guru Guru Gobind Singh Ji, five takhts listing)](https://www.takhatpatnasahib.com/) 5. [Patna, The Sikh Encyclopedia (Encyclopaedia of Sikhism), thesikhencyclopedia.com, opened in full (sahib added as a title of dignity and honour, old Patna city station renamed Patna Sahib, Gurdwara Gai Ghat and Jaitamal, Salis Rai and the Chhoti Sangat, Guru Nanak stay of about three months, Guru Tegh Bahadur arrival 1666 and family left with Kirpal Chand, birth 22 December 1666, house of 1665 by Raja Fateh Chand Maini, Ranjit Singh building 1839, extensions 1887, earthquake 1934, present building completed 1957 under Sant Nischal Singh and Sant Kartar Singh, relics including wooden sandals, gown, weapons and hukamnamas, mahants to 1930, committee of five, 1956 constitution and 15-member committee, Bal Leela Maini Sangat and the salted gram prasad, Guru Ka Bagh meeting dated 17 April 1670 and new building 1971 to 1972, Gobind Ghat and Pandit Shiv Dutt, Handi Sahib at Danapur about 20 km west and the lady named Jamna or Pardhani)](https://www.thesikhencyclopedia.com/patna/) 6. [Takht Sri Harmandir Sahib, Patna, Discover Sikhism, discoversikhism.com, opened in full (Guru Nanak stay of about four months at Salis Rai's house, Adhraka appointed, Guru Tegh Bahadur tour reaching Patna at the beginning of 1666, birth of Gobind Rai, Bachitra Natak line rendered I was born at Patna city, about six and a half years of childhood, Guru Tegh Bahadur return to Punjab in April 1671 before sending for the family, Danapur first halt and Mai Pardhani's handi, full relic list from Bare Sahib and Chhabi Sahib to the Panghura cradle, sword, four iron arrows, goli, chakri, khanda, baghnakh, wooden comb, chakers, ivory sandals and sandalwood sandals, and the book of hukamnamas, Ranjit Singh construction 1837 to 1839, new building November 1954 to December 1957, 1956 constitution and 15-member committee)](http://discoversikhism.com/sikh%5Fgurdwaras/takht%5Fsri%5Fharmandir%5Fsahib%5Fpatna.html) 7. [Takht Sri Patna Sahib, World Gurudwaras, worldgurudwaras.com, opened in full (birth 22 December 1666, Kucha Farrukh Khan now Harmandir Gali, Salis Rai's haveli and dharamsala, Ranjit Singh reconstruction started 1839 after fire, 1934 earthquake, present building taken up 19 November 1954 and completed in about three years, departure for Punjab in 1670, relics: pangura cradle with gold plates, four iron arrows, sacred sword, sandals, hukamnamas)](https://www.worldgurudwaras.com/takht-sri-patna-sahib/) 8. [A Brief History of Takht Sri Harmandir Sahib, Sikh Dharma International, sikhdharma.org, opened in full (Guru Nanak visit in the beginning of the 16th century and stay at Bhagat Jaitamal's house, now Gurdwara Gai Ghat, birth 22 December 1666, early childhood in Patna until going to Punjab in 1670, Salis Rai's haveli, Ranjit Singh reconstruction from 1839, present building started 1954 and completed three years later, relics including the pangura cradle, arrows, weapons, sandals and hukamnamas)](https://www.sikhdharma.org/brief-history-takht-sri-harmandir-sahib/) 9. [350th Prakash Parv, Wikipedia, opened in full (celebration 30 December 2016 to 5 January 2017 at Takht Sri Patna Sahib, Patna City, organised by the Tourism Department, Government of Bihar, tent city near Kangan Ghat, main celebrations at Gandhi Maidan, Patna Ghat station reopened between Patna Sahib and Gulzarbagh, three-day public holiday 3 to 5 January 2017, exhibition at Bihar Museum, Gurdwara Kangan Ghat about 200 yards from the Takht)](https://en.wikipedia.org/wiki/350th%5FPrakash%5FParv) 10. [Golghar, Wikipedia, opened in full (large granary west of Gandhi Maidan, designed by Captain John Garstin of the Bengal Engineers, construction completed 20 July 1786, 29 m high, pillar-less, 145-step spiral stairway, panoramic view of the city and the Ganges)](https://en.wikipedia.org/wiki/Golghar) 11. [Bihar Museum, Wikipedia, opened in full (state museum on Bailey Road, established 15 August 2015, partially opened August 2015 and remaining galleries opened October 2017, Didarganj Yakshi among key holdings, architects Maki and Associates with Opolis)](https://en.wikipedia.org/wiki/Bihar%5FMuseum) 12. [Patan Devi Temple, Incredible India, incredibleindia.gov.in, opened in full (temple revered as a Siddha Shakti Pitha where, by legend, Ma Sati's right thigh fell, statues of Mahalakshmi, Mahasaraswati and Mahakali in the sanctum)](https://www.incredibleindia.gov.in/en/bihar/patna/patan-devi-mandir) 13. [Jay Prakash Narayan Airport, Wikipedia, opened in full (IATA PAT, ICAO VEPT, customs airport serving Patna, owner and operator the Airports Authority of India, named for Jayprakash Narayan, new two-level terminal inaugurated 29 May 2025)](https://en.wikipedia.org/wiki/Jay%5FPrakash%5FNarayan%5FAirport) 14. [Patna, Wikivoyage, opened in full (gateway to Vaishali, Rajgir, Nalanda, Bodh Gaya, Kesariya and Pawapuri, Jay Prakash Narayan Airport PAT with daily flights to Delhi, Mumbai and Kolkata, road distances from Patna: Bodh Gaya 130 km, Rajgir 103 km, Vaishali 40 km, Nalanda 90 km)](https://en.wikivoyage.org/wiki/Patna) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Why do Sikhs call it Patna Sahib?](#s-b1)[A 2,500-year-old city: Pataliputra](#s-b3)[Guru Nanak Dev Ji and Guru Tegh Bahadur Ji in Patna](#s-b6)[The birth of Guru Gobind Singh Ji](#s-b9)[Takht Sri Harmandir Sahib](#s-b12)[The other gurdwaras of Patna](#s-b15)[Prakash Parv, the modern city and getting there](#s-b17)[People from Patna Sahib](#people-from) Facts Punjabi name ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ Type City Country India State Bihar District Patna Coordinates 25°35′38″N 85°08′15″E (25.5939, 85.1375), city centre; the Takht stands in the old city to the east Population 1,684,222 within the corporation limits (Census 2011: 893,399 men, 790,823 women, literacy 83.37%). Urban agglomeration 2,049,156 in the census metropolitan listing; some summaries print 2,046,652 (frames differ, not merged) Ancient name Pataliputra (also Pataligrama, Kusumapura, Azimabad in later periods) Founded 490 BCE (date given in the city account, by the king of Magadha) Sacred site Takht Sri Harmandir Sahib, one of the five Sikh takhts, marking the birthplace of Guru Gobind Singh Ji; present building completed in 1957 after the 1934 earthquake (rebuilding dated 1948 to 1957 in one summary, construction 19 November 1954 to December 1957 in shrine accounts) Born here Guru Gobind Singh Ji, born Gobind Rai on 22 December 1666, son of Guru Tegh Bahadur Ji and Mata Gujri Other gurdwaras Gurdwara Gai Ghat (Pahila Bara), Gurdwara Guru Ka Bagh, Gurdwara Bal Leela Maini Sangat, Gurdwara Gobind Ghat (Kangan Ghat), Gurdwara Handi Sahib at Danapur Language Hindi (official; first language of 65.94% in Census 2011) and Urdu; Magahi (18.04%), Bhojpuri and Maithili also spoken River Southern bank of the Ganges, straddling the Son, Gandak and Punpun rivers; elevation about 53 m Airport Jay Prakash Narayan Airport (IATA PAT, ICAO VEPT), customs airport run by the Airports Authority of India; new terminal inaugurated 29 May 2025 Railway Patna Sahib station in Patna City near the Takht, and Patna Junction, the main station, on the Howrah to Delhi main line Nearby Vaishali about 40 km, Nalanda about 90 km, Rajgir about 103 km, Bodh Gaya about 110 to 130 km by road (distances vary by route and source), Pawapuri Known for Takht Sri Harmandir Sahib and the birthplace of Guru Gobind Singh Ji, ancient Pataliputra, Golghar, Bihar Museum, Patan Devi, Prakash Parv celebrations PAKISTANINDIA Schematic, not to scale[All places →](https://jugti.com/kosh/places/) ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People167 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords352 words](https://jugti.com/kosh/words/)[Religion322 entries](https://jugti.com/kosh/religions/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)