Source: https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-indian-punjab/ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religions/gurdwaras/)/Gurdwaras in Indian Punjab Religion · Gurdwaras & shrines # Gurdwaras in Indian Punjabਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Jugti's guide to the gurdwaras of Indian Punjab: the Takhts, Amritsar, Sultanpur Lodhi, Muktsar and the Marg shrines, with history and travel notes. [In short](#in-short)[Why does Punjab hold so many historic gurdwaras?](#s-he1)[The Takhts and the great shrines](#s-he3)[All Gurdwaras in Indian Punjab](#s-he5)[How do pilgrims travel between Punjab's gurdwaras?](#s-he46)[Which is the most important gurdwara in Punjab?](#s-he48)[How many Takhts are in Indian Punjab?](#s-he50)[Is this list only for Punjab state?](#s-he52)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Indian Punjab holds the densest group of historic gurdwaras in the world, including the Harmandir Sahib at Amritsar and three of the five Takhts. This hub lists every Punjab shrine in the Jugti Kosh, from Guru Nanak Dev Ji's Sultanpur Lodhi to the Guru Gobind Singh Marg route across Malwa, each with a full linked entry. Facts Punjabi name ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Region Indian Punjab State Punjab Country India Covers 40 Jugti gurdwara entries in Punjab state Takhts in this region 3 of the 5 Takhts: Akal Takht, Kesgarh Sahib, Damdama Sahib Parent guide Gurdwaras in India Full story7 min read Gurdwaras in Indian Punjab are the historic Sikh shrines of India's Punjab state, the land where Sikhism was born and where most of its defining events happened. This guide gathers every Punjab shrine in the Jugti Kosh in one place: the Golden Temple and the five sarovars of Amritsar, the Guru Nanak towns of Sultanpur Lodhi and the Tarn Taran country, the martyrdom shrines of Muktsar and Fatehgarh Sahib, and the Guru Gobind Singh Marg route across Malwa. Each name below links to a full entry with its history and visiting notes. ## Why does Punjab hold so many historic gurdwaras? Punjab is where all ten human Gurus lived most of their lives. Guru Nanak Dev Ji was born at Talwandi, worked and received enlightenment at Sultanpur Lodhi, married at Batala and settled his family towns across the Majha and Doaba. His successors founded Amritsar, Tarn Taran, Khadur Sahib, Goindwal and Anandpur Sahib, and the last Guru's final journey in 1704 to 1705 crossed the whole state, leaving a shrine at almost every halt. Three of the five Takhts, the thrones of Sikh authority, stand in Punjab: the Akal Takht at Amritsar, Kesgarh Sahib at Anandpur Sahib and Damdama Sahib at Talwandi Sabo. No other region carries this density of Guru period shrines. ## The Takhts and the great shrines Start at Amritsar, where the [Harmandir Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/harmandir-sahib/) faces the Akal Takht across the sarovar, and allow time for the city's other four sarovar shrines, Baba Atal, Kaulsar, Bibeksar and Ramsar, and Guru ke Mahal, all within the old city. From Amritsar the Tarn Taran road runs south to Goindwal and Khadur Sahib, early seats of the third and second Gurus. West and south, [Anandpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/anandpur-sahib/) holds Kesgarh Sahib and the Hola Mohalla gathering, while [Talwandi Sabo](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/talwandi-sabo/) in Bathinda district holds Damdama Sahib, where the Guru rested and prepared the complete scripture. Jugti's [Panj Takht](https://jugti.com/kosh/religion/panj-takht/) page explains how the five thrones work together, two of them outside this state. ## All Gurdwaras in Indian Punjab * [Gurdwaras in Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-amritsar/) \- city guide to the Harmandir Sahib, Baba Atal and the five sarovars * [Gurdwaras in Tarn Taran](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-tarn-taran/) \- district guide to Sri Tarn Taran Sahib, Khadur Sahib and Goindwal Sahib * [Gurdwaras in Ludhiana](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-ludhiana/) \- city guide to the six Marg route shrines of Machhiwara, Alamgir, Raikot and Mehdiana * [Gurdwaras in Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-sultanpur-lodhi/) \- city guide to Guru Nanak Dev Ji's six shrines on the Kali Bein * [Gurdwaras in Sri Muktsar Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-muktsar/) \- city guide to Tuti Gandi Sahib, Tambu Sahib, Shahidganj and Tibbi Sahib, shrines of the Forty Liberated Ones [Harmandir Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/harmandir-sahib/) \- the Golden Temple, the holiest shrine in Sikhism, with the Akal Takht facing it [Anandpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/anandpur-sahib/) \- Takht Sri Kesgarh Sahib, birthplace of the Khalsa in 1699 [Talwandi Sabo](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/talwandi-sabo/) \- Takht Sri Damdama Sahib, where the complete Guru Granth Sahib was prepared [Fatehgarh Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/fatehgarh-sahib/) \- memorial to the martyrdom of the younger Sahibzade [Chamkaur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/chamkaur-sahib/) \- site of the 1704 battle where the elder Sahibzade fell [Kiratpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kiratpur-sahib/) \- the town Guru Hargobind Ji founded on the Sutlej [Dera Baba Nanak](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-baba-nanak/) \- the Ravi side town facing Kartarpur across the border [Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/sultanpur-lodhi/) \- where Guru Nanak Dev Ji spent fourteen formative years [Gurdwara Baba Atal Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-baba-atal-amritsar/) \- the nine storey tower of Baba Atal Rai beside the Golden Temple [Gurdwara Kaulsar Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kaulsar-sahib-amritsar/) \- the sarovar of Bibi Kaulan, one of Amritsar's five holy tanks [Gurdwara Guru ke Mahal, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ke-mahal-amritsar/) \- Guru Ram Das Ji's family home, birthplace of Guru Tegh Bahadur Ji [Gurdwara Bibeksar Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bibeksar-sahib-amritsar/) \- Guru Hargobind Ji's sarovar and resting place [Gurdwara Ramsar Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ramsar-sahib-amritsar/) \- where Guru Arjan Dev Ji dictated the Adi Granth in 1603 to 1604 [Gurdwara Sri Tarn Taran Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sri-tarn-taran-sahib/) \- founded by Guru Arjan Dev Ji, with the largest sarovar of any gurdwara [Gurdwara Khadur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khadur-sahib/) \- Guru Angad Dev Ji's base, visited by eight of the ten Gurus [Gurdwara Goindwal Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-goindwal-sahib/) \- Guru Amar Das Ji's town, with the Baoli Sahib of 84 steps [Gurdwara Ber Sahib, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ber-sahib-sultanpur-lodhi/) \- Guru Nanak Dev Ji's ber tree and his 1499 enlightenment at the Kali Bein [Gurdwara Hatt Sahib, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-hatt-sahib-sultanpur-lodhi/) \- Guru Nanak Dev Ji's provision store and the Tera Tera sakhi [Gurdwara Guru Ka Bagh, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ka-bagh-sultanpur-lodhi/) \- the house where Guru Nanak Dev Ji lived with his family [Gurdwara Kothri Sahib, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kothri-sahib-sultanpur-lodhi/) \- the cell where Guru Nanak Dev Ji was held during the store audit [Gurdwara Sant Ghat Sahib, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sant-ghat-sahib-sultanpur-lodhi/) \- the Bein bank where Guru Nanak Dev Ji reappeared after three days [Gurdwara Sehra Sahib, Sultanpur Lodhi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sehra-sahib-sultanpur-lodhi/) \- where Guru Arjan Dev Ji's wedding sehra was tied in 1604 [Gurdwara Dukhniwaran Sahib, Patiala](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-dukhniwaran-sahib-patiala/) \- the healing shrine of Guru Tegh Bahadur Ji's 1672 visit to Lehal [Gurdwara Moti Bagh Sahib, Patiala](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-moti-bagh-sahib-patiala/) \- Guru Tegh Bahadur Ji's garden halt on his 1675 journey to Delhi [Gurdwara Tuti Gandi Sahib, Sri Muktsar Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tuti-gandi-sahib-muktsar/) \- the principal Muktsar shrine of the Forty Liberated Ones, 1705 [Gurdwara Tambu Sahib, Sri Muktsar Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tambu-sahib-muktsar/) \- where the Forty draped bushes as tents before the battle [Gurdwara Shahidganj Sahib, Sri Muktsar Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shahidganj-sahib-muktsar/) \- where Guru Gobind Singh Ji cremated the Forty Liberated Ones [Gurdwara Tibbi Sahib, Sri Muktsar Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tibbi-sahib-muktsar/) \- the mound from which the Guru directed the Battle of Muktsar [Gurdwara Parivar Vichora Sahib, Rupnagar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-parivar-vichora-rupnagar/) \- where the Guru's family was separated at the flooded Sirsa in 1704 [Gurdwara Bhatha Sahib, Ropar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bhatha-sahib-ropar/) \- the brick kiln that cooled at the Guru's halt at Kotla Nihang [Gurdwara Lohgarh Sahib, Dina](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-lohgarh-sahib-dina/) \- the Dina halt from where the Zafarnama was sent to Aurangzeb [Gurdwara Sahib Patshahi Dasvin, Kotkapura](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sahib-patshahi-dasvin-kotkapura/) \- the Guru's December 1705 camp at Kotkapura [Gurdwara Gangsar Sahib, Jaito](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-gangsar-sahib-jaito/) \- centre of the Jaito Morcha of 1923 to 1925 beside the Gangsar tank [Gurdwara Khandh Sahib, Batala](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khandh-sahib-batala/) \- the preserved mud wall of Guru Nanak Dev Ji's wedding at Batala [Gurdwara Manji Sahib, Alamgir](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-alamgir-sahib-ludhiana/) \- where the palanquin was set down and the Guru received a horse [Gurdwara Mehdiana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mehdiana-sahib/) \- the School of Sikh History, with its dioramas of Sikh martyrdoms [Gurdwara Sri Tahliana Sahib, Raikot](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tahliana-sahib-raikot/) \- Rai Kalha's shelter for the Guru and the Ganga Sagar sakhi [Gurdwara Charan Kamal Sahib, Machhiwara](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-charan-kamal-machhiwara/) \- the garden where the Guru slept on bare ground after Chamkaur [Gurdwara Chubara Sahib, Machhiwara](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chubara-sahib-machhiwara/) \- Gulaba's upper room that hid the Guru, with its dye pot [Gurdwara Uchch Da Pir, Machhiwara](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-uchch-da-pir-machhiwara/) \- the house of Ghani Khan and Nabi Khan and the palanquin escape [Sri Akal Takht Sahib, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/akal-takht-sahib/) \- the Throne of the Timeless facing the Harmandir Sahib, founded by Guru Hargobind Ji in 1606 ## How do pilgrims travel between Punjab's gurdwaras? Most pilgrims work in circuits. Amritsar's shrines are a walking day within the walled city and its sarovar ring. Sultanpur Lodhi's six shrines stand within one small town on the Kali Bein and pair with Kapurthala by road. The Malwa shrines follow the [Guru Gobind Singh Marg](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-marg/), the marked highway that retraces the Guru's 1705 journey from Anandpur Sahib through Machhiwara, Raikot, Dina and Kotkapura to Muktsar and Talwandi Sabo, so a driver can follow the story in the order it happened. Muktsar's four shrines belong together around Maghi in January, Anandpur Sahib fills at Hola Mohalla and Vaisakhi, and Sultanpur Lodhi at Guru Nanak Gurpurab. Everywhere in Punjab the pattern is the same: cover your head, remove footwear, and expect langar at the shrine whatever the hour. ## Which is the most important gurdwara in Punjab? The Harmandir Sahib at Amritsar, the Golden Temple, is the holiest shrine in Sikhism, and the Akal Takht facing it is the highest seat of the Khalsa's temporal authority. It is the natural first stop of any Punjab pilgrimage, and its surrounding sarovar shrines make Amritsar the fullest single day in this guide. ## How many Takhts are in Indian Punjab? Three of the five Takhts stand in Indian Punjab: the Akal Takht at Amritsar, Takht Sri Kesgarh Sahib at Anandpur Sahib and Takht Sri Damdama Sahib at Talwandi Sabo. The other two, Takht Sri Patna Sahib in Bihar and Takht Sachkhand Sri Hazur Sahib at Nanded in Maharashtra, complete the five and are covered in Jugti's guide to Gurdwaras in India. ## Is this list only for Punjab state? Yes. This hub covers the present day Indian state of Punjab only. Sikh shrines in the Punjab of Pakistan, including Nankana Sahib and Kartarpur Sahib, have their own Jugti hub, Gurdwaras in Pakistani Punjab, and the Delhi, Himalayan and other Indian shrines sit under [Gurdwaras in India](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-india/). Keeping the two Punjabs in separate guides mirrors how pilgrims actually travel: one side needs no corridor or permit, the other is visited through arranged yatras and the Kartarpur Corridor. ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰੀਆਂ੤ ਇਹ ਰਾਹਦਾਰੀ ਜੁਗਤੀ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਪੰਜ ਸਰੋਵਰ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਅਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਗਰ, ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹਾਦਤੀ ਅਸਥਾਨ, ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ੤ ਹੇਠਾਂ ਹਰ ਨਾਂ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਲੇਖ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਫੇਰੀ ਦੇ ਨੋਟ ਹਨ੤ ## ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਪੰਜਾਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦਸਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਬਿਤਾਇਆ੤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਇਆ, ਬਟਾਲਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਦੋਆਬੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਗਰ ਵਸਾਏ੤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ, ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਸਾਏ, ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ 1704 ਤੋਂ 1705 ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਯਾਤਰਾ ਸਾਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘੀ, ਲਗਭਗ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਇੱਕ ਅਸਥਾਨ ਛੱਡਦੀ ਹੋਈ੤ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰਾਂ, ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ੤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸੰਘਣਤਾ ਨਹੀਂ੤ ## ਤਖ਼ਤ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਅਸਥਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਪਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਚਾਰ ਸਰੋਵਰ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ, ਕੌਲਸਰ, ਬਿਬੇਕਸਰ ਅਤੇ ਰਾਮਸਰ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ ਲਈ ਸਮਾਂ ਰੱਖੋ, ਸਭ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਹਨ੤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਤੇ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੀਜੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਕੇਂਦਰ ਸਨ੤ ਪੱਛਮ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦਾ ਇਕੱਠ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿੱਚ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਿਸਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ੤ ਜੁਗਤੀ ਦਾ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜੇ ਤਖ਼ਤ ਇਕੱਠੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਇਸ ਸੂਬੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹਨ੤ ## ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/harmandir-sahib/) \- ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਹੈ [ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/anandpur-sahib/) \- ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, 1699 ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ [ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/talwandi-sabo/) \- ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਪੂਰਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ [ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/fatehgarh-sahib/) \- ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ [ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/chamkaur-sahib/) \- 1704 ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ [ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kiratpur-sahib/) \- ਸਤਲੁਜ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰ [ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-baba-nanak/) \- ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਦਾ ਕਸਬਾ, ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ [ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/sultanpur-lodhi/) \- ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-baba-atal-amritsar/) \- ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕੋਲ ਬਾਬਾ ਅਟੱਲ ਰਾਏ ਜੀ ਦਾ ਨੌਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਬੁਰਜ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੌਲਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kaulsar-sahib-amritsar/) \- ਬੀਬੀ ਕੌਲਾਂ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਪੰਜ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ke-mahal-amritsar/) \- ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਰ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿਬੇਕਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bibeksar-sahib-amritsar/) \- ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਬਿਸਰਾਮ ਅਸਥਾਨ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ramsar-sahib-amritsar/) \- ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1603 ਤੋਂ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਵਾਇਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sri-tarn-taran-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਵਰ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਡੂਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khadur-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ, ਜਿੱਥੇ ਦਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਠ ਗੁਰੂ ਆਏ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-goindwal-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਨਗਰ, 84 ਪੌੜੀਆਂ ਵਾਲੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ber-sahib-sultanpur-lodhi/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬੇਰ ਦਾ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਕੰਢੇ 1499 ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੱਟ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-hatt-sahib-sultanpur-lodhi/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹੱਟ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਤੇਰਾ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ka-bagh-sultanpur-lodhi/) \- ਉਹ ਘਰ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਰਹੇ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੋਠੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kothri-sahib-sultanpur-lodhi/) \- ਉਹ ਕੋਠੜੀ ਜਿੱਥੇ ਹੱਟ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਤ ਘਾਟ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sant-ghat-sahib-sultanpur-lodhi/) \- ਬੇਈਂ ਦਾ ਉਹ ਕੰਢਾ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਹਿਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sehra-sahib-sultanpur-lodhi/) \- ਜਿੱਥੇ 1604 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸਹਿਰਾ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਗਿਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੁਖਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਿਆਲਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-dukhniwaran-sahib-patiala/) \- ਲੇਹਲ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ 1672 ਦੀ ਫੇਰੀ ਦਾ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ਼ ਸਾਹਿਬ, ਪਟਿਆਲਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-moti-bagh-sahib-patiala/) \- ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਬਾਗ਼ ਵਾਲਾ ਪੜਾਅ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tuti-gandi-sahib-muktsar/) \- ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁਕਤਸਰ ਅਸਥਾਨ, 1705 [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tambu-sahib-muktsar/) \- ਜਿੱਥੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੇ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਤੰਬੂਆਂ ਵਾਂਗ ਸਜਾਇਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shahidganj-sahib-muktsar/) \- ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tibbi-sahib-muktsar/) \- ਉਹ ਟਿੱਬੀ ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਜੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਛੋੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਰੂਪਨਗਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-parivar-vichora-rupnagar/) \- ਜਿੱਥੇ 1704 ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਸਿਰਸਾ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਛੜਿਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭੱਠਾ ਸਾਹਿਬ, ਰੋਪੜ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bhatha-sahib-ropar/) \- ਕੋਟਲਾ ਨਿਹੰਗ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੜਾਅ ਤੇ ਠੰਡਾ ਹੋਇਆ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਭੱਠਾ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਦੀਨਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-lohgarh-sahib-dina/) \- ਦੀਨਾ ਦਾ ਉਹ ਪੜਾਅ ਜਿੱਥੋਂ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦਸਵੀਂ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sahib-patshahi-dasvin-kotkapura/) \- ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਦਸੰਬਰ 1705 ਦਾ ਪੜਾਅ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਜੈਤੋ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-gangsar-sahib-jaito/) \- ਗੰਗਸਰ ਤਲਾਬ ਕੋਲ 1923 ਤੋਂ 1925 ਦੇ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਕੇਂਦਰ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕੰਧ ਸਾਹਿਬ, ਬਟਾਲਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khandh-sahib-batala/) \- ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਾਲੀ ਸੰਭਾਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਕੰਧ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਲਮਗੀਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-alamgir-sahib-ludhiana/) \- ਜਿੱਥੇ ਪਾਲਕੀ ਉਤਾਰੀ ਗਈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਘੋੜਾ ਮਿਲਿਆ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਹਿਦੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mehdiana-sahib/) \- ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਕੂਲ, ਸਿੱਖ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਤਹਿਲੀਆਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਰਾਏਕੋਟ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tahliana-sahib-raikot/) \- ਰਾਏ ਕਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪਨਾਹ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-charan-kamal-machhiwara/) \- ਉਹ ਬਾਗ਼ ਜਿੱਥੇ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੁੱਤੇ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੁਬਾਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chubara-sahib-machhiwara/) \- ਗੁਲਾਬਾ ਦਾ ਉੱਪਰਲਾ ਕਮਰਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਬਰਤਨ ਨਾਲ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਉੱਚ ਦਾ ਪੀਰ, ਮਾਛੀਵਾੜਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-uchch-da-pir-machhiwara/) \- ਗਨੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਨਬੀ ਖ਼ਾਨ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਪਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਬਚਾਅ ਯਾਤਰਾ ## ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਬਹੁਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ੤ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੈਦਲ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ੤ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਦੇ ਛੇ ਅਸਥਾਨ ਕਾਲੀ ਬੇਈਂ ਕੰਢੇ ਇੱਕੋ ਛੋਟੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਕਪੂਰਥਲਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ੤ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ 1705 ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਮਾਛੀਵਾੜਾ, ਰਾਏਕੋਟ, ਦੀਨਾ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਤੱਕ ਦੁਹਰਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਡਰਾਈਵਰ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸੇ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਾਪਰੀ੤ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਅਸਥਾਨ ਜਨਵਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਘੀ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਤੇ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੇ੤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਇੱਕੋ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ: ਸਿਰ ਢੱਕੋ, ਜੁੱਤੇ ਲਾਹੋ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਪਹੁੰਚੋ, ਅਸਥਾਨ ਤੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੋ੤ ## ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਮੰਦਰ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਰਵਉੱਚ ਕੇਂਦਰ ਹੈ੤ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਅਸਥਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੂੰ ਇਸ ਰਾਹਦਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ੤ ## ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਤਖ਼ਤ ਹਨ? ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਨ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ੤ ਬਾਕੀ ਦੋ, ਬਿਹਾਰ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜੇ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੁਗਤੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਰਾਹਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ੤ ## ਕੀ ਇਹ ਸੂਚੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਲਈ ਹੈ? ਹਾਂ੤ ਇਹ ਰਾਹਦਾਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਹੀ ਲੈਂਦੀ ਹੈ੤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਤ, ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੁਗਤੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹੈ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ, ਪਹਾੜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਅਸਥਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹੇਠ ਹਨ੤ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੋਈ ਲਾਂਘਾ ਜਾਂ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦੀ, ਦੂਜਾ ਪਾਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ੤ ## Related topics [ਸHarmandir SahibReligion · Sikhism's holiest shrine: the Golden Temple of Amritsar, its history and visitor guide](https://jugti.com/kosh/religion/harmandir-sahib/)[ਅAnandpur SahibReligion · Town · where the Khalsa began, 1699](https://jugti.com/kosh/religion/anandpur-sahib/)[ਤTalwandi SaboReligion · Town · Bathinda district](https://jugti.com/kosh/religion/talwandi-sabo/)[ਫFatehgarh SahibReligion · Town · Fatehgarh Sahib district](https://jugti.com/kosh/religion/fatehgarh-sahib/)[ਚChamkaur SahibReligion · Town in Malwa, Punjab · site of the 1704 battle](https://jugti.com/kosh/religion/chamkaur-sahib/)[ਕKiratpur SahibReligion · Town in Malwa, Punjab · founded 1627 by Guru Hargobind Ji](https://jugti.com/kosh/religion/kiratpur-sahib/)[ਡDera Baba NanakReligion · Town in Majha, Punjab · Sikh pilgrimage centre on the Ravi](https://jugti.com/kosh/religion/dera-baba-nanak/)[ਗGurdwara Baba Atal SahibReligion · Nine-storey tower gurdwara in Amritsar memorialising Baba Atal Rai](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-baba-atal-amritsar/)[ਗGurdwara Kaulsar SahibReligion · Gurdwara Mata Kaulan and the Kaulsar Sarovar: shrine and holy tank in Amritsar dedicated to Bibi Kaulan, devotee of Guru Hargobind Ji.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-kaulsar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Guru ke Mahal, AmritsarReligion · The family home of Guru Ram Das Ji in old Amritsar, where Guru Tegh Bahadur Ji and Baba Atal Rai were born.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-guru-ke-mahal-amritsar/)[ਗGurdwara Bibeksar SahibReligion · Historic Amritsar gurdwara on Bibeksar Sarovar, the pool of wisdom excavated by Guru Hargobind Ji in 1628 as his resting place.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-bibeksar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Ramsar SahibReligion · The Amritsar shrine where Guru Arjan Dev Ji dictated the Adi Granth to Bhai Gurdas Ji in 1603-04 and composed Sukhmani Sahib.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-ramsar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Sri Tarn Taran SahibReligion · Guru Arjan Dev Ji's 1590 shrine with the largest sarovar of any gurdwara, gold-plated by Maharaja Ranjit Singh.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-sri-tarn-taran-sahib/)[ਖGurdwara Khadur SahibReligion · Historic gurdwara town in Tarn Taran district, base of Guru Angad Dev Ji from 1539 to 1551, visited by eight Sikh Gurus.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-khadur-sahib/)[ਗGurdwara Goindwal SahibReligion · Historic gurdwara on the Beas with the Baoli of 84 steps, Guru Amar Das Ji's base for 33 years and the first Sikh pilgrimage site.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-goindwal-sahib/)[ਗGurdwara Ber SahibReligion · Principal gurdwara of Sultanpur Lodhi on the Kali Bein, marking Guru Nanak Dev Ji's meditation tree and his 1499 enlightenment.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-ber-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Hatt SahibReligion · Historic gurdwara in Sultanpur Lodhi marking Guru Nanak's provision store, the Tera Tera sakhi and his thirteen stone weights.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-hatt-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Guru Ka BaghReligion · Historic gurdwara in Sultanpur Lodhi marking the house where Guru Nanak Dev Ji lived with Bibi Sulakhani and their two sons.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-guru-ka-bagh-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Kothri SahibReligion · Small historic gurdwara in Sultanpur Lodhi marking the cell where Guru Nanak Dev Ji was detained during the audit of his store accounts.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-kothri-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Sant Ghat SahibReligion · Historic gurdwara on the bank of the Kali Bein at Sultanpur Lodhi marking where Guru Nanak Dev Ji re-emerged after three days in the river.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-sant-ghat-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Sehra SahibReligion · Small historic gurdwara in Sultanpur Lodhi marking the 1604 overnight halt where Guru Hargobind Ji's sehra was tied before his wedding at Dalla.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-sehra-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Dukhniwaran SahibReligion · Historic Patiala gurdwara marking Guru Tegh Bahadur Ji's 1672 visit to Lehal village, famed for its healing sarovar.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-dukhniwaran-sahib-patiala/)[ਗGurdwara Moti Bagh SahibReligion · Historic Patiala gurdwara marking Guru Tegh Bahadur Ji's halt on 17 September 1675, on his final journey to Delhi.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-moti-bagh-sahib-patiala/)[ਗGurdwara Tuti Gandi SahibReligion · Principal shrine of Sri Muktsar Sahib, honouring the Forty Muktas whose broken bond with Guru Gobind Singh Ji was retied in 1705.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-tuti-gandi-sahib-muktsar/)[ਗGurdwara Tambu SahibReligion · Muktsar shrine marking where the Forty Muktas draped bushes as tents before the Battle of Muktsar in 1705.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-tambu-sahib-muktsar/)[ਗGurdwara Shahidganj SahibReligion · Cremation shrine of the Forty Muktas at Sri Muktsar Sahib, also called Angitha Sahib, first built in 1870.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-shahidganj-sahib-muktsar/)[ਗGurdwara Tibbi SahibReligion · White marble shrine on the mound from which Guru Gobind Singh Ji commanded the Battle of Muktsar in 1705.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-tibbi-sahib-muktsar/)[ਗGurdwara Parivar Vichora SahibReligion · Hilltop shrine at Majri, Rupnagar, marking where Guru Gobind Singh Ji's family was separated at the flooded Sirsa river in December 1704.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-parivar-vichora-rupnagar/)[ਗGurdwara Bhatha SahibReligion · Rupnagar shrine at Kotla Nihang Khan marking the kiln where Guru Gobind Singh Ji halted and the burning fire is remembered to have gone cold.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-bhatha-sahib-ropar/)[ਗGurdwara Lohgarh SahibReligion · Historic shrine at Dina, Moga, where Guru Gobind Singh Ji halted in December 1705 and from where the Zafarnama was dispatched to Aurangzeb.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-lohgarh-sahib-dina/)[ਗGurdwara Sahib Patshahi DasvinReligion · Shrine in the middle of Kotkapura, Faridkot district, marking where Guru Gobind Singh Ji camped in December 1705 on his way to Muktsar.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-sahib-patshahi-dasvin-kotkapura/)[ਗGurdwara Gangsar SahibReligion · Jaito shrine in Faridkot district beside the Gangsar tank, linked to Guru Gobind Singh Ji and the centre of the Jaito Morcha of 1923 to 1925.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-gangsar-sahib-jaito/)[ਗGurdwara Khandh Sahib, BatalaReligion · Batala gurdwara preserving the mud wall from the sakhi of Guru Nanak Dev Ji's 1487 wedding to Mata Sulakhni Ji, celebrated yearly as Babe Da Viah.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-khandh-sahib-batala/)[ਗGurdwara Manji Sahib, AlamgirReligion · Alamgir Sahib near Ludhiana: where Guru Gobind Singh Ji set down the palanquin, took a horse, and the Tirsar spring rose.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-alamgir-sahib-ludhiana/)[ਗGurdwara Mehdiana SahibReligion · The School of Sikh History near Jagraon: life size sculptures of Sikh martyrdom where the sangat sought the Zafarnama.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-mehdiana-sahib/)[ਗGurdwara Sri Tahliana Sahib, RaikotReligion · Raikot shrine of Guru Gobind Singh Ji's January 1705 rest under the tahli tree, the Ganga Sagar miracle and the news from Sirhind.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-tahliana-sahib-raikot/)[ਗGurdwara Charan Kamal Sahib, MachhiwaraReligion · Machhiwara garden shrine where Guru Gobind Singh Ji drank, slept on bare ground, and is remembered singing Mittar Pyare Nu.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-charan-kamal-machhiwara/)[ਗGurdwara Chubara Sahib, MachhiwaraReligion · Machhiwara shrine of Gulaba's upper room, where Guru Gobind Singh Ji was hidden for a night and his blue disguise clothes were dyed.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-chubara-sahib-machhiwara/)[ਗGurdwara Uchch Da Pir, MachhiwaraReligion · Machhiwara house of Ghani Khan and Nabi Khan, who carried Guru Gobind Singh Ji out in a palanquin disguised as the Pir of Uchch.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-uchch-da-pir-machhiwara/)[ਪThe Five Takhts (Panj Takht)Religion · The five thrones of Sikh spiritual and temporal authority](https://jugti.com/kosh/religion/panj-takht/)[ਗGuru Gobind Singh MargReligion · The 1705 pilgrimage route from Anandpur Sahib to Talwandi Sabo, traced by Guru Gobind Singh Ji over 47 days.](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-marg/)[ਭGurdwaras in IndiaReligion · The complete guide to the historic gurdwaras of India: history, major shrines and pilgrim information.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-india/)[ਸSri Akal Takht SahibReligion · The supreme seat of Sikh temporal authority in the Golden Temple complex, Amritsar](https://jugti.com/kosh/religion/akal-takht-sahib/)[ਅGurdwaras in AmritsarReligion · Jugti's city guide to the gurdwaras of Amritsar: Harmandir Sahib, Akal Takht, Baba Atal and the sarovar shrines, with pilgrim notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-amritsar/)[ਤGurdwaras in Tarn TaranReligion · Jugti's district guide to the gurdwaras of Tarn Taran: Sri Tarn Taran Sahib, Khadur Sahib and Goindwal Sahib, with pilgrim notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-tarn-taran/)[ਲGurdwaras in LudhianaReligion · Jugti's district guide to the historic gurdwaras of Ludhiana: Machhiwara, Alamgir, Raikot and Mehdiana on Guru Gobind Singh Ji's 1705 route, with visitor notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-ludhiana/)[ਸGurdwaras in Sultanpur LodhiReligion · Jugti's town guide to the historic gurdwaras of Sultanpur Lodhi: Ber Sahib, Hatt Sahib and Sant Ghat on the Kali Bein, with visitor notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-sultanpur-lodhi/)[ਸGurdwaras in Sri Muktsar SahibReligion · Jugti's city guide to the historic gurdwaras of Sri Muktsar Sahib: Tuti Gandi Sahib, Tambu Sahib, Shahidganj and Tibbi Sahib, with visitor notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-muktsar/)[ਸGurdwaras in Sri Muktsar SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-muktsar/)[ਸGurdwaras in Sultanpur LodhiReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-sultanpur-lodhi/)[ਲGurdwaras in LudhianaReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-ludhiana/)[ਤGurdwaras in Tarn TaranReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-tarn-taran/)[ਅGurdwaras in AmritsarReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-amritsar/)[ਪGurdwaras in Pakistani PunjabReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-pakistani-punjab/)[ਗGurdwara Guru Ka BaghReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ka-bagh-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Hatt SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-hatt-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Ber SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ber-sahib-sultanpur-lodhi/)[ਗGurdwara Goindwal SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-goindwal-sahib/)[ਖGurdwara Khadur SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khadur-sahib/)[ਗGurdwara Sri Tarn Taran SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-sri-tarn-taran-sahib/)[ਗGurdwara Bibeksar SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bibeksar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Ramsar SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-ramsar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Kaulsar SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kaulsar-sahib-amritsar/)[ਗGurdwara Guru ke Mahal, AmritsarReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-guru-ke-mahal-amritsar/)[ਗGurdwara Baba Atal SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-baba-atal-amritsar/)[ਡDera Baba NanakReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-baba-nanak/)[ਸHarmandir SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/harmandir-sahib/)[ਫFatehgarh SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/fatehgarh-sahib/)[ਤTalwandi SaboReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/talwandi-sabo/)[ਕKiratpur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/kiratpur-sahib/)[ਚChamkaur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/chamkaur-sahib/)[ਅAnandpur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/anandpur-sahib/) ## More religion entries to explore [ਕGurdwaras in CanadaReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-canada/)[ਗGurdwara Sahib Sukh Sagar, New WestminsterReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/khalsa-diwan-society-new-westminster-bc/)[ਦDasmesh Darbar Gurdwara, SurreyReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dasmesh-darbar-gurdwara-surrey-bc/)[ਅAkali Singh Gurdwara, VancouverReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/akali-singh-gurdwara-vancouver-bc/) Sources (2) 1. [List of gurdwaras - Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/List%5Fof%5Fgurdwaras) 2. [Takht Sri Keshgarh Sahib, Sri Anandpur Sahib - SGPC](http://sgpc.net/five-takht-sahibs/takhat-sri-keshgarh-sahib-sri-anandpur-sahib) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Why does Punjab hold so many historic gurdwaras?](#s-he1)[The Takhts and the great shrines](#s-he3)[All Gurdwaras in Indian Punjab](#s-he5)[How do pilgrims travel between Punjab's gurdwaras?](#s-he46)[Which is the most important gurdwara in Punjab?](#s-he48)[How many Takhts are in Indian Punjab?](#s-he50)[Is this list only for Punjab state?](#s-he52)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Region Indian Punjab State Punjab Country India Covers 40 Jugti gurdwara entries in Punjab state Takhts in this region 3 of the 5 Takhts: Akal Takht, Kesgarh Sahib, Damdama Sahib Parent guide Gurdwaras in India ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People167 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,410 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords326 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)