Source: https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-pakistani-punjab/ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religions/gurdwaras/)/Gurdwaras in Pakistani Punjab Religion · Gurdwaras & shrines # Gurdwaras in Pakistani Punjabਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Jugti's region hub for the gurdwaras of Pakistani Punjab: Nankana Sahib, Kartarpur, Lahore and Eminabad, with history and pilgrim notes [In short](#in-short)[Why is Pakistani Punjab the birthplace of Sikhism?](#s-x2)[Nankana Sahib and Kartarpur: the Guru Nanak heartland](#s-x5)[Lahore: capital of the Sikh Empire](#s-x7)[Eminabad, Sialkot and the Guru Nanak road](#s-x9)[All Gurdwaras in Pakistani Punjab](#s-x11)[How do pilgrims visit Pakistani Punjab?](#s-x36)[Which is the most important gurdwara in Pakistani Punjab?](#s-x38)[How many gurdwaras are in Pakistani Punjab?](#s-x40)[Is Pakistani Punjab the same as Pakistan?](#s-x42)[Can Indian citizens visit gurdwaras in Pakistani Punjab?](#s-x44)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Pakistani Punjab holds the birthplace of Sikhism: Nankana Sahib, where Guru Nanak Dev Ji was born, and Kartarpur Sahib, where he spent his final years, are both in this province, along with the martyrdom shrines of Lahore and the Guru Nanak towns of Eminabad. This hub lists all 24 Pakistani Punjab gurdwaras with full Jugti entries, from working pilgrim shrines to heritage buildings kept as schools and standing ruins. Facts Punjabi name ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Region Pakistani Punjab Province Punjab Country Pakistan Covers 24 Jugti gurdwara entries in Pakistani Punjab Holiest sites Nankana Sahib and Kartarpur Sahib All 8 facts Sikhs in the province 5,649 (2023 census) Parent guide Gurdwaras in Pakistan Full story6 min read Gurdwaras in Pakistani Punjab are the historic Sikh shrines of Punjab province in Pakistan, the western half of the old undivided Punjab and the land where Guru Nanak Dev Ji was born, taught and spent his final years. This guide gathers every Pakistani Punjab shrine in the Jugti Kosh, from [Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/nankana-sahib/) and [Kartarpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kartarpur-sahib/) to the martyrdom shrines of Lahore, each with its own full linked entry, and it sits inside our country guide to [Gurdwaras in Pakistan](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-pakistan/). ## Why is Pakistani Punjab the birthplace of Sikhism? The faith began here. Guru Nanak Dev Ji was born in 1469 at Rai Bhoi di Talwandi, now Nankana Sahib, and the towns of his childhood, schooling and first teaching all stand in this province. He settled at Kartarpur on the Ravi for his final years, and his successors kept returning: Guru Ram Das Ji was born in Lahore's Chuna Mandi in 1534, and Guru Arjan Dev Ji was martyred at Lahore in 1606\. Under Maharaja Ranjit Singh, whose Sikh Empire had its capital at Lahore, many of these shrines received the domes and gold work pilgrims see today. Partition in 1947 divided Punjab, and most Sikhs of the western districts moved east, leaving the shrines in the care of the state. Today they are looked after by the Pakistan Sikh Gurdwara Prabandhak Committee under the Evacuee Trust Property Board, and organised jathas of pilgrims cross from India for Gurpurab, Vaisakhi and other festivals. The province's own Sikh community, counted at 5,649 people in the 2023 census, keeps small pockets in Lahore and Nankana Sahib. ## Nankana Sahib and Kartarpur: the Guru Nanak heartland Two towns anchor the province. [Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/nankana-sahib/) holds nine gurdwaras around the Janam Asthan, the birthplace shrine, including the childhood shrines of Bal Lila, Patti, Tambu, Mal Ji and Kiara Sahib and the later twin shrines of Panjvin and Chhevin Patshahi. North east of it, [Kartarpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kartarpur-sahib/) marks where Guru Nanak Dev Ji farmed, taught and passed away; since 9 November 2019 the Kartarpur Corridor has let Indian pilgrims visit it visa free for the day. West of Nankana, [Sacha Sauda](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/sacha-sauda/) at Chuharkana remembers the young Nanak feeding hungry sadhus with his father's trading money. ## Lahore: capital of the Sikh Empire Lahore carries the province's second great cluster. [Dera Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-sahib-lahore/) stands by the Lahore Fort and the Samadhi of Maharaja Ranjit Singh at the spot of Guru Arjan Dev Ji's martyrdom in 1606, and the Pakistan Sikh Gurdwara Prabandhak Committee has its headquarters there. Across the old city, the [Janam Asthan of Guru Ram Das Ji](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janam-asthan-guru-ram-das-lahore/) marks the fourth Guru's birthplace in Chuna Mandi, [Shahid Ganj Singh Singhania](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shahid-ganj-singh-singhania-lahore/) is the martyrdom ground where Bhai Mani Singh Ji was executed in 1738, and the [Shaheed Bhai Taru Singh](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shaheed-bhai-taru-singh-lahore/) shrine at Naulakha has been closed to visitors since December 2022\. At the city's edge stand two quieter entries: [Bebe Nanaki's birthplace](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janamasthan-bebe-nanaki-dera-chahal/) at Dera Chahal and the defunct but standing [Patshahi Chhevin at Hadiara](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-patshahi-chhevin-hadiara-lahore/). Our city guide to [Gurdwaras in Lahore](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-lahore/) tells the whole story street by street. ## Eminabad, Sialkot and the Guru Nanak road North of Lahore, Eminabad preserves the Saidpur of Babur's 1521 invasion: [Rohri Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/rohri-sahib/), the [Chaki Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chaki-sahib-eminabad/) millstone shrine and [Bhai Lalu di Khoi](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bhai-lalu-di-khoi-eminabad/), the house and well of the carpenter whose honest labour Guru Nanak Dev Ji praised. In Gujranwala district, [Khara Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khara-sahib-mattu-bhaike/) at Mattu Bhaike marks a halt of Guru Hargobind Ji, while [Beri Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/beri-sahib-sialkot/) at Sialkot and [Thara Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/thara-sahib-multan/) at Multan carry Guru Nanak Dev Ji's memory to the province's north east and its southern edge at Multan. Faisalabad's Singh Sabha gurdwara, now a school, records the canal colony Sikhs of Lyallpur. ## All Gurdwaras in Pakistani Punjab * [Gurdwara Janam Asthan, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/nankana-sahib/) \- the birthplace of Guru Nanak Dev Ji * [Gurdwara Darbar Sahib, Kartarpur](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kartarpur-sahib/) \- where Guru Nanak Dev Ji spent his final years * [Gurdwara Panja Sahib, Hasan Abdal](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/panja-sahib/) \- the sacred handprint rock of Guru Nanak Dev Ji * [Gurdwara Dera Sahib, Lahore](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-sahib-lahore/) \- the martyrdom shrine of Guru Arjan Dev Ji beside the Lahore Fort * [Gurdwara Sacha Sauda, Chuharkana](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/sacha-sauda/) \- the true bargain, where the young Nanak fed hungry sadhus * [Gurdwara Rohri Sahib, Eminabad](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/rohri-sahib/) \- the pebble shrine of Guru Nanak Dev Ji's Eminabad stay * [Gurdwara Beri Sahib, Sialkot](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/beri-sahib-sialkot/) \- Guru Nanak Dev Ji's ber tree shrine at Sialkot * [Gurdwara Thara Sahib, Multan](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/thara-sahib-multan/) \- Guru Nanak Dev Ji's raised platform at Multan * [Gurdwara Bal Lila Sahib, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bal-lila-nankana/) \- the playing field of Guru Nanak Dev Ji's childhood * [Gurdwara Patti Sahib, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-patti-sahib-nankana/) \- the school of Guru Nanak Dev Ji * [Gurdwara Tambu Sahib, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tambu-sahib-nankana/) \- the tent like tree where Guru Nanak Dev Ji sheltered after the Sacha Sauda * [Gurdwara Mal Ji Sahib, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mal-ji-sahib-nankana/) \- the mal tree where a cobra is said to have shaded the sleeping Guru Nanak Dev Ji * [Gurdwara Kiara Sahib, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kiara-sahib-nankana/) \- the field where Guru Nanak Dev Ji's strayed cattle left the crop unharmed * [Gurdwara Chhevin Patshahi, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chhevin-patshahi-nankana/) \- where Guru Hargobind Ji rested, beside the Panjvin Patshahi shrine * [Gurdwara Panjvin Patshahi, Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-panjvin-patshahi-nankana/) \- the domeless shrine of Guru Arjan Dev Ji in a shared enclosure * [Gurdwara Janam Asthan Guru Ram Das, Lahore](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janam-asthan-guru-ram-das-lahore/) \- the birthplace of Guru Ram Das Ji in Chuna Mandi, rebuilt by Maharaja Ranjit Singh * [Gurdwara Shaheed Bhai Taru Singh, Lahore](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shaheed-bhai-taru-singh-lahore/) \- the Naulakha shrine of Bhai Taru Singh Ji, closed to visitors since December 2022 * [Gurdwara Shahid Ganj Singh Singhania, Lahore](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shahid-ganj-singh-singhania-lahore/) \- the martyrdom ground near Landa Bazaar where Bhai Mani Singh Ji was executed in 1738 * [Gurdwara Janamasthan Bebe Nanaki, Dera Chahal](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janamasthan-bebe-nanaki-dera-chahal/) \- the birthplace of Bebe Nanaki Ji, elder sister of Guru Nanak Dev Ji * [Gurdwara Patshahi Chhevin, Hadiara](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-patshahi-chhevin-hadiara-lahore/) \- the frescoed shrine of Guru Hargobind Ji near the border, defunct since 1947 but still standing * [Gurdwara Chaki Sahib, Eminabad](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chaki-sahib-eminabad/) \- the millstone shrine of Guru Nanak Dev Ji in Babur's Saidpur of 1521 * [Gurdwara Bhai Lalu di Khoi, Eminabad](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bhai-lalu-di-khoi-eminabad/) \- the house and well of Bhai Lalo, where Guru Nanak Dev Ji taught honest labour * [Gurdwara Khara Sahib, Mattu Bhaike](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khara-sahib-mattu-bhaike/) \- the Guru Hargobind Ji shrine protected by its village and handed back in 2019 * [Gurdwara Singh Sabha, Faisalabad](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-singh-sabha-faisalabad/) \- the 1911 Lyallpur gurdwara that has been the Pakistan Model High School since Partition * [Gurdwaras in Nankana Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-nankana-sahib/) \- city guide to the birthplace town of Guru Nanak Dev Ji and its eight Jugti shrines * [Gurdwaras in Eminabad](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-eminabad/) \- city guide to Guru Nanak Dev Ji's Saidpur and its three historic shrines ## How do pilgrims visit Pakistani Punjab? Most pilgrims arrive in organised jathas for Guru Nanak Gurpurab in November, Vaisakhi in April and the Saka Nankana Sahib commemoration in February, travelling between Lahore, Nankana Sahib, Eminabad and Hasan Abdal, where Panja Sahib draws every jatha to its handprint rock. Kartarpur Sahib is different: the corridor from Dera Baba Nanak in India allows visa free day visits, with registration in advance and a passport. Independent travellers need a Pakistan visa and should confirm which shrines are open, because some entries in this list are heritage buildings rather than working gurdwaras. ## Which is the most important gurdwara in Pakistani Punjab? Nankana Sahib, the birthplace of Guru Nanak Dev Ji, is the most revered, with Kartarpur Sahib, where he spent his final years, a close second. Together they frame the Guru's whole life inside one province. ## How many gurdwaras are in Pakistani Punjab? More than 150 historic gurdwaras stand across Pakistan, and most of them are in Punjab province. This hub lists the 24 Pakistani Punjab shrines with full Jugti entries, and it grows as more are documented. ## Is Pakistani Punjab the same as Pakistan? No. This hub covers Punjab province only. Pakistan's other gurdwaras, in Khyber Pakhtunkhwa, Sindh and Balochistan, are listed in our country guide to [Gurdwaras in Pakistan](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-pakistan/), and the shrines of India's Punjab state have their own hub, [Gurdwaras in Indian Punjab](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-indian-punjab/). ## Can Indian citizens visit gurdwaras in Pakistani Punjab? Yes. Indian citizens travel in organised pilgrim jathas with visas for the big festivals, and visa free for day visits to Kartarpur Sahib through the corridor. Pilgrims register in advance and travel on the routes the two governments agree. ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹਨ੤ ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੱਛਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ੤ ਇਹ ਗਾਈਡ ਜੁਗਤੀ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੱਕ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਐਂਟਰੀ ਨਾਲ੤ ## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਥੋਂ ਹੋਈ੤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1469 ਵਿੱਚ ਰਾਏ ਭੋਏ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਦਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਸਭ ਇਸੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਹਨ੤ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਰਾਵੀ ਕੰਢੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵੱਸੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ: ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1534 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ 1606 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ੤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੁੰਬਦ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਲਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਵੇਖਦੇ ਹਨ੤ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸਥਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਏ੤ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਇਵੈਕੂਈ ਟਰੱਸਟ ਪ੍ਰਾਪਰਟੀ ਬੋਰਡ ਅਧੀਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਜਥੇ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ੤ ਸੂਬੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਜੋ 2023 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ 5,649 ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ ਜੇਬਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ੤ ## ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ੤ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਨੌਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਪੱਟੀ, ਤੰਬੂ, ਮਾਲ ਜੀ ਅਤੇ ਕਿਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੁੜਵੇਂ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ੤ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤੀ ਕੀਤੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਏ; 9 ਨਵੰਬਰ 2019 ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਲਾਂਘਾ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ੤ ਨਨਕਾਣਾ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਚੂਹੜਕਾਣਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਨਕ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਵਪਾਰ ਵਾਲੇ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ ਸੀ੤ ## ਲਾਹੌਰ: ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸਮੂਹ ਹੈ੤ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ 1606 ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ੤ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਚੌਥੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਨੀਆ ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ 1738 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਨੌਲੱਖਾ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਸਥਾਨ ਦਸੰਬਰ 2022 ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੰਦ ਹੈ੤ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਦੋ ਸ਼ਾਂਤ ਐਂਟਰੀਆਂ ਹਨ: ਡੇਹਰਾ ਚਾਹਲ ਵਿਖੇ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਹਡਿਆਰਾ ਦਾ ਬੰਦ ਪਰ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ ਅਸਥਾਨ੤ ## ਏਮਨਾਬਾਦ, ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਰਾਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਏਮਨਾਬਾਦ ਬਾਬਰ ਦੇ 1521 ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਸੈਦਪੁਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ: ਰੋਹੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚੱਕੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਲਾਲੂ ਦੀ ਖੋਈ, ਉਸ ਤਰਖਾਣ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਖੂਹ ਜਿਸ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ੤ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਮੱਟੂ ਭਾਈਕੇ ਦਾ ਖਾਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੜਾਅ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਿਆਲਕੋਟ ਦਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਲੇ ਦੱਖਣੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ੤ ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਦਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਸਕੂਲ ਹੈ, ਲਿਆਲਪੁਰ ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ੤ ## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/nankana-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kartarpur-sahib/) \- ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/panja-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜੇ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚੱਟਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਡੇਹਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਲਾਹੌਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-sahib-lahore/) \- ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਚੂਹੜਕਾਣਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/sacha-sauda/) \- ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਇਆ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰੋਹੜੀ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਨਾਬਾਦ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/rohri-sahib/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਏਮਨਾਬਾਦ ਠਹਿਰਾਅ ਦਾ ਰੋੜੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੇਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਆਲਕੋਟ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/beri-sahib-sialkot/) \- ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਬੇਰੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੜਾ ਸਾਹਿਬ, ਮੁਲਤਾਨ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/thara-sahib-multan/) \- ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਥੜਾ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲ ਲੀਲਾ ਸਾਹਿਬ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bal-lila-nankana/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੱਟੀ ਸਾਹਿਬ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-patti-sahib-nankana/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-tambu-sahib-nankana/) \- ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਠਹਿਰਾਅ ਵਾਲਾ ਤੰਬੂ ਵਰਗਾ ਰੁੱਖ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਲ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mal-ji-sahib-nankana/) \- ਉਹ ਮਾਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਸੁੱਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਨਾਗ ਨੇ ਛਾਂ ਕੀਤੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਆਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-kiara-sahib-nankana/) \- ਉਹ ਖੇਤ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਟਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੇ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chhevin-patshahi-nankana/) \- ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਠਹਿਰੇ, ਪੰਜਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਕੋਲ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਵੀਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-panjvin-patshahi-nankana/) \- ਇੱਕੋ ਵਲਗਣ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਗੁੰਬਦ ਰਹਿਤ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ, ਲਾਹੌਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janam-asthan-guru-ram-das-lahore/) \- ਚੂਨਾ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ, ਲਾਹੌਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shaheed-bhai-taru-singh-lahore/) \- ਭਾਈ ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨੌਲੱਖਾ ਅਸਥਾਨ, ਦਸੰਬਰ 2022 ਤੋਂ ਬੰਦ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਨੀਆ, ਲਾਹੌਰ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-shahid-ganj-singh-singhania-lahore/) \- ਲੰਡਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਕੋਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ 1738 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ, ਡੇਹਰਾ ਚਾਹਲ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-janamasthan-bebe-nanaki-dera-chahal/) \- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ, ਹਡਿਆਰਾ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-patshahi-chhevin-hadiara-lahore/) \- ਸਰਹੱਦ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ, 1947 ਤੋਂ ਬੰਦ ਪਰ ਖੜ੍ਹਾ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਚੱਕੀ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਨਾਬਾਦ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-chaki-sahib-eminabad/) \- ਬਾਬਰ ਦੇ 1521 ਦੇ ਸੈਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਚੱਕੀ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਈ ਲਾਲੂ ਦੀ ਖੋਈ, ਏਮਨਾਬਾਦ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-bhai-lalu-di-khoi-eminabad/) \- ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਦਾ ਘਰ ਅਤੇ ਖੂਹ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਖਾਰਾ ਸਾਹਿਬ, ਮੱਟੂ ਭਾਈਕੇ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-khara-sahib-mattu-bhaike/) \- ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਮਿਲਿਆ * [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-singh-sabha-faisalabad/) \- 1911 ਦਾ ਲਿਆਲਪੁਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਜੋ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਮਾਡਲ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਹੈ ## ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਕਿਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਗੁਰਪੁਰਬ, ਅਪ੍ਰੈਲ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਫ਼ਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਕਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਦ ਲਈ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਏਮਨਾਬਾਦ ਅਤੇ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਹਰ ਜਥੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੰਜੇ ਵਾਲੀ ਚੱਟਾਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ੤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਖਰਾ ਹੈ: ਭਾਰਤ ਦੇ ਡੇਹਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਲਾਂਘਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਆਉਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਿਸਟਰੇਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਲ੤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਆਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਅਸਥਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸੂਚੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਐਂਟਰੀਆਂ ਚਾਲੂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਹਨ੤ ## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ, ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਦੂਜਾ ਹੈ੤ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕੋ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ੤ ## ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ? ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਰ ਵਿੱਚ ਡੇਢ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹਨ੤ ਇਹ ਹੱਬ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 24 ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੂਚੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀਆਂ ਐਂਟਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਇਹ ਵਧਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ੤ ## ਕੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਹੈ? ਨਹੀਂ੤ ਇਹ ਹੱਬ ਸਿਰਫ਼ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰਦਾ ਹੈ੤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ, ਸਿੰਧ ਅਤੇ ਬਲੋਚਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ, ਸਾਡੀ ਦੇਸ਼ ਗਾਈਡ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੂਬਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੱਬ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ੤ ## ਕੀ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਹਾਂ੤ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਵੱਡੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀਜ਼ੇ ਨਾਲ ਜਥਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਲਾਂਘੇ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਵੀਜ਼ਾ ਮੁਕਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ੤ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਤੈਅ ਰਾਹਾਂ ਤੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ੤ ## Related topics [ਪGurdwaras in PakistanReligion · The complete guide to the historic gurdwaras of Pakistan: history, major shrines and pilgrim information.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-pakistan/)[ਭGurdwaras in Indian PunjabReligion · Jugti's guide to the gurdwaras of Indian Punjab: the Takhts, Amritsar, Sultanpur Lodhi, Muktsar and the Marg shrines, with history and travel notes.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-indian-punjab/)[ਲGurdwaras in LahoreReligion · Jugti's city guide to the gurdwaras of Lahore: Dera Sahib, the birthplace of Guru Ram Das Ji and the martyrdom shrines, with visiting notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-lahore/)[ਨNankana SahibReligion · Town · birthplace of Guru Nanak Dev Ji, 1469](https://jugti.com/kosh/religion/nankana-sahib/)[ਗGurdwara Darbar Sahib KartarpurReligion · The Sikh shrine at Kartarpur marking Guru Nanak Dev Ji's final 18 years, across the Ravi in Pakistan.](https://jugti.com/kosh/religion/kartarpur-sahib/)[ਗGurdwara Dera SahibReligion · The Lahore gurdwara marking the spot where Guru Arjan Dev Ji, the fifth Sikh Guru, attained martyrdom in 1606.](https://jugti.com/kosh/religion/dera-sahib-lahore/)[ਨGurdwaras in Nankana SahibReligion · Jugti's city guide to the gurdwaras of Nankana Sahib: Janam Asthan and the childhood shrines of Guru Nanak Dev Ji, with pilgrim notes](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-nankana-sahib/)[ਏGurdwaras in EminabadReligion · Jugti's city guide to the gurdwaras of Eminabad: Rohri Sahib, Chaki Sahib and Bhai Lalu di Khoi, the Saidpur of Guru Nanak Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras-in-eminabad/)[ਏGurdwaras in EminabadReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-eminabad/)[ਨGurdwaras in Nankana SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-nankana-sahib/)[ਲGurdwaras in LahoreReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-lahore/)[ਭGurdwaras in Indian PunjabReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-indian-punjab/)[ਗGurdwara Dera SahibReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dera-sahib-lahore/)[ਪGurdwaras in PakistanReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-pakistan/)[ਗGurdwara Darbar Sahib KartarpurReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/kartarpur-sahib/)[ਨNankana SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/nankana-sahib/) ## More religion entries to explore [ਕGurdwaras in CanadaReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwaras-in-canada/)[ਗGurdwara Sahib Sukh Sagar, New WestminsterReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/khalsa-diwan-society-new-westminster-bc/)[ਦDasmesh Darbar Gurdwara, SurreyReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/dasmesh-darbar-gurdwara-surrey-bc/)[ਅAkali Singh Gurdwara, VancouverReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/akali-singh-gurdwara-vancouver-bc/) Sources (3) 1. [Sikhism in Pakistan, Wikipedia (2023 census, PSGPC, Lahore and Nankana Sahib)](https://en.wikipedia.org/wiki/Sikhism%5Fin%5FPakistan) 2. [List of gurdwaras, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/List%5Fof%5Fgurdwaras) 3. [Gurdwara Dera Sahib, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Gurdwara%5FDera%5FSahib) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Why is Pakistani Punjab the birthplace of Sikhism?](#s-x2)[Nankana Sahib and Kartarpur: the Guru Nanak heartland](#s-x5)[Lahore: capital of the Sikh Empire](#s-x7)[Eminabad, Sialkot and the Guru Nanak road](#s-x9)[All Gurdwaras in Pakistani Punjab](#s-x11)[How do pilgrims visit Pakistani Punjab?](#s-x36)[Which is the most important gurdwara in Pakistani Punjab?](#s-x38)[How many gurdwaras are in Pakistani Punjab?](#s-x40)[Is Pakistani Punjab the same as Pakistan?](#s-x42)[Can Indian citizens visit gurdwaras in Pakistani Punjab?](#s-x44)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ Region Pakistani Punjab Province Punjab Country Pakistan Covers 24 Jugti gurdwara entries in Pakistani Punjab Holiest sites Nankana Sahib and Kartarpur Sahib Sikhs in the province 5,649 (2023 census) Parent guide Gurdwaras in Pakistan ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People167 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,410 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books55 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords326 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)