Source: https://jugti.com/kosh/religion/practices/antim-sanskar/ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religions/practices/)/Antim Sanskar Religion · Practices & customs # Antim Sanskarਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ Antim Sanskar explained: the Sikh funeral and last rites, from preparing the body and the cremation to the Sehaj Path, the Bhog and the final Ardas [In short](#in-short)[What is Antim Sanskar?](#s-b2)[How does Sikh teaching view death?](#s-b5)[What happens at a Sikh funeral, step by step?](#s-b8)[The cremation and the Antim Ardas](#s-b12)[The days after: the Sehaj Path and the Bhog](#s-b16)[What happens to the ashes?](#s-b20)[What the Rehat Maryada leaves out, on purpose](#s-b23)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Antim Sanskar (ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ), the final rite, is the Sikh funeral: the body is washed, dressed and carried with hymns to cremation, where Ardas and Kirtan Sohila are offered as a son, relative or friend lights the pyre. In the days that follow, the family completes a full reading of Guru Granth Sahib Ji, usually by the tenth day, and the rites close with the Bhog and the Antim Ardas, the final prayer. The pattern is set by Article XIX of the Sikh Rehat Maryada. Updated 05 Nov 2026 Facts Punjabi name ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ Gurmukhi ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ Faith Sikhism Type Funeral and last rites, the final sanskar of a Sikh life Name means Antim, also written Antam, means final or last; sanskar means rite or ceremony Governing code Article XIX, Funeral Ceremonies, of the Sikh Rehat Maryada, the SGPC code of conduct All 12 facts Disposal Cremation preferred; where cremation cannot be arranged, immersion in flowing water or another manner of disposal is accepted At the cremation Ardas before the body is consigned to the fire; Kirtan Sohila recited when the pyre is fully aflame, then Ardas again Who lights the fire A son, or any other relation or friend of the deceased Reading after A full reading of Guru Granth Sahib Ji (Sehaj Path) begun after the cremation and completed on the tenth day, closing with the Bhog Recited at the Bhog Ramkali Sadh and the Saloks of Guru Tegh Bahadur Ji, then Ardas, a Hukamnama and karah prasad Ashes The whole ashes are immersed in flowing water or buried; raising a monument over the remains is not permitted Full story7 min read Antim Sanskar is the Sikh funeral and last rites: the body is prepared with prayer, carried to cremation with hymns of detachment, and consigned to the fire after Ardas and Kirtan Sohila, while in the days that follow a full reading of Guru Granth Sahib Ji closes with the Bhog and the final Ardas. ## What is Antim Sanskar? Antim Sanskar is the funeral rite of the Sikhs, the last of the ceremonies that mark a Sikh life. The name is also written Antam Sanskar: antim or antam means final or last, and sanskar means a rite or ceremony. Everything in it is deliberately plain. There is no elaborate ritual apparatus, no offerings made to the dead and no specialist priesthood required: what carries the day is Gurbani read and sung aloud, the congregational Ardas, and a family surrounded by its sangat. The rite falls into two parts. The first is the saskar, the cremation itself, with the prayers that surround it. The second unfolds over the days that follow: a complete reading of Guru Granth Sahib Ji in the family's home or gurdwara, ending with the Bhog ceremony and the Antim Ardas, the final prayer. The pattern for both parts is set down in the [Sikh Rehat Maryada](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sikh-rehat-maryada/), the code of conduct issued by the Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee (SGPC), whose Article XIX covers funeral ceremonies. ## How does Sikh teaching view death? Sikh teaching treats death as a natural event and an expression of Hukam, the divine order by which everything happens. Birth and death belong to one cycle of coming and going, aavan jaana, and the soul itself is not subject to death: it is the body that is laid aside. Sikhs are taught to remember death during life, so that its arrival is met with composure rather than terror. The Rehat Maryada instructs the survivors not to raise a hue and cry or indulge in lamentation, and to find consolation instead in Gurbani and in repeating the name Waheguru. By the deathbed itself, the code says, nothing else should happen: the dying person is not to be taken off the cot and laid on the floor, no lamp is to be lit beside them, and no ceremony contrary to the Guru's way is to be performed. Relatives and friends instead read Sukhmani Sahib, Guru Arjan Dev Ji's prayer of peace, or simply recite Waheguru, to console the dying person and themselves. ## What happens at a Sikh funeral, step by step? A Sikh funeral is normally arranged promptly, often within a day or two of the death, though it may be delayed so that close mourners travelling from far away can arrive. Funerals are usually open gatherings: family, friends and neighbours are welcome, heads are covered for the prayers, and white is traditionally worn, though some diaspora families wear black. The body is first prepared. It is washed while those present recite the Gurmantar, Waheguru, or the Mool Mantar, then dressed in clean clothes. For a baptised Sikh the five Ks are not taken off: the Maryada names the kangha, kachha, karha and kirpan among the symbols that stay. The body is then placed on a plank or in a coffin, and an [Ardas](https://jugti.com/kosh/religion/practices/ardas/) is offered for its being taken away for disposal. Before the cremation there is a service, at the home or at the gurdwara, at which the congregation sings shabads of consolation and courage, with [kirtan](https://jugti.com/kosh/religion/practices/kirtan/) performed by ragis while the family sits near the coffin reciting Waheguru. Such a service commonly runs between half an hour and an hour. As the body is carried or driven to the cremation ground, hymns that induce a feeling of detachment are sung on the way. ## The cremation and the Antim Ardas At the cremation ground the pyre is laid, an Ardas is offered for consigning the body to the fire, and the body is placed on the pyre. The Maryada gives the lighting of the fire to the family, not to an official: the son, or any other relation or friend of the deceased, sets fire to it. In a crematorium, the eldest son or a close relative performs the same moment by pressing the button that begins the cremation. The congregation sits at a reasonable distance, listening to kirtan or joining in hymns of detachment. When the pyre is fully aflame, [Kirtan Sohila](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/kirtan-sohila/) is recited: the prayer Sikhs say last thing at night, here said at the close of a life, a reminder to everyone present that death is a truth to be accepted. An Ardas follows, and this final prayer at the cremation is the one commonly called the Antim Ardas. One practice sometimes seen at pyres is named directly: piercing the skull in the belief that it releases the soul, kapal kriya, is contrary to the Guru's tenets. Cremation is the preferred disposal, for the young as much as for the old, and the Maryada says no consideration of day or night should weigh in its timing. Where cremation cannot be arranged, there is to be no qualm at all: the body may be immersed in flowing water or disposed of otherwise, and burial, on land or at sea, is accepted in the same spirit. ## The days after: the Sehaj Path and the Bhog Coming back from the cremation, the family begins the second part of the rite. A reading of Guru Granth Sahib Ji is commenced at home or in a nearby gurdwara: the six stanzas of Anand Sahib are recited, Ardas is offered and karah prasad is distributed. The reading is a Sehaj Path, a complete reading carried out by the household and relatives together, and the Maryada asks that it be completed on the tenth day, though another day may be appointed if that suits the family's convenience. If possible, kirtan is held every night, and after the tenth day, the code says, no funeral ceremony remains to be performed. Some families arrange an [Akhand Path](https://jugti.com/kosh/religion/practices/akhand-path/) at the gurdwara instead, the unbroken reading of about forty eight hours, but the rhythm the Maryada describes is the ten day Sehaj Path. The reading ends with the [Bhog](https://jugti.com/kosh/religion/practices/bhog/). Relatives and friends gather as musicians sing appropriate shabads, the Saloks of Guru Tegh Bahadur Ji are read, and Ramkali Sadh, the composition in Raag Ramkali known as the call of God, is recited for the family. A final Ardas is offered, a [hukamnama](https://jugti.com/kosh/religion/practices/hukamnama/) is taken, and karah prasad is shared, with langar often served afterwards. The Bhog marks the end of the formal mourning period, and in some families its close brings one more, gentler moment: the eldest member is presented with a turban and recognised as the new head of the family. ## What happens to the ashes? When the pyre has burnt out, the whole bulk of the ashes, including the burnt bones, is gathered up. The Maryada's instruction is simple and complete: the ashes are immersed in flowing water, or buried at that very place with the ground levelled. In practice families immerse them in the nearest river or in the sea, and no monument is raised where the body was cremated, because remembrance in Sikh practice lives in the Shabad and in the family, not in stone. Many families in Punjab, and many who bring ashes home from abroad, take them to [Kiratpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/kiratpur-sahib/), where Gurdwara Patalpuri Sahib stands on the Sutlej and generations of ashes have been immersed. It is a loved custom, but it is a custom only: no place is required, and the Maryada itself warns against the older practice of picking the burnt bones out of the ashes to carry them to Patalpuri, to the Ganga or to any other particular place. The whole ashes, in the nearest flowing water, is the code's whole instruction. ## What the Rehat Maryada leaves out, on purpose Article XIX ends with a list of things that are not to be done, and it shows what Antim Sanskar is designed to be. Ruled contrary to the code are adh marg, breaking the bathing pot halfway to the cremation ground amid cries; organised lamentation; foorhi, sitting on a straw mat in mourning for a set period; diva, keeping a lamp lit for a year to light the dead person's path; pind, ritual balls of food offered for the dead; and kirya and shradh, rites once thought to feed or speed the soul. Decorating the hearse of an elder, budha marna, goes on the same list. What remains when all of that is stripped away is the shape of the Sikh funeral itself: a body washed and dressed with dignity, a congregation singing, two prayers that every Sikh already knows by heart, a book read aloud in the house for ten days, and a family sent back into ordinary life with the sangat around it. Nothing is left owing, and nothing more is required. ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮ ਹੈ: ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਭੋਗ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ## ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖਰੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਅੰਤਮ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਆਖਰੀ, ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਰਸਮ ਜਾਂ ਸੰਸਕਾਰ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਸਾਦਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਨਾ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨੂੰ ਭੇਟਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ: ਦਿਨ ਨੂੰ ਜੋ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਗਾਈ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਅਰਦਾਸ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਪਰਿਵਾਰ। ਇਹ ਰਸਮ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਸਕਾਰ ਹੈ, ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰਨਾ ਖੁਦ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ: ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠ, ਜੋ ਭੋਗ ਦੀ ਰਸਮ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ [ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sikh-rehat-maryada/) ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਆਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਰਟੀਕਲ 19 ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹੈ। ## ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਦੀ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਰੱਬੀ ਰਜ਼ਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਵਣ ਜਾਣ ਦੇ ਇੱਕੋ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਖੁਦ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ: ਛੱਡਿਆ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸਬਰ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਬਚੇ ਹੋਇਆਂ ਨੂੰ ਹਦਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚੀ ਰੋਣਾ ਕੁਰਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਜਨਤਕ ਵਿਰਲਾਪ ਨਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧੀਰਜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਿੱਚ ਲੱਭਣ। ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੋਲ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੰਜੇ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਟਾਉਣਾ, ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਬਾਲਣਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਕੋਈ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਪਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਮਿਲੇ। ## ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਪੜਾਅ ਪੜਾਅ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਲਦੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਪਾਇਆ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਰੋਂ ਆ ਰਹੇ ਨੇੜਲੇ ਸੋਗੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਣ। ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਇਕੱਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਪਰਿਵਾਰ, ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਆਂਢੀ ਗੁਆਂਢੀ ਸਭ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਹਨ, ਅਰਦਾਸ ਲਈ ਸਿਰ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੰਗ ਚਿੱਟਾ ਪਹਿਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪ੍ਰਵਾਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਕਾਲਾ ਵੀ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਲੋਕ ਗੁਰਮੰਤਰ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ, ਜਾਂ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸਾਫ਼ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਪੰਜ ਕਕਾਰ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰੇ ਜਾਂਦੇ: ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਕੰਘਾ, ਕਛਹਿਰਾ, ਕੜਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤਖਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਅਰਥੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਲਿਜਾਣ ਵਾਸਤੇ [ਅਰਦਾਸ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/ardas/) ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸੰਗਤ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਰਾਗੀ [ਕੀਰਤਨ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/kirtan/) ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਰਥੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜਪਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਦੀਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ## ਸਸਕਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਚਿਖਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚਿਖਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਅਗਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਪੁੱਤਰ, ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰ, ਚਿਖਾ ਨੂੰ ਅਗਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਸਕਾਰ ਘਰ, ਕਰਮੇਟੋਰੀਅਮ, ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪਲ ਉਦੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਨੇੜਲਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਗਨੀ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਬਟਨ ਦਬਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਠੀਕ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿਖਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ [ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/kirtan-sohila/) ਦਾ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਬਾਣੀ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਜ਼ਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਿ ਮੌਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਦਾਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਸਕਾਰ ਵਾਲੀ ਇਸ ਆਖਰੀ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਚਿਖਾਵਾਂ ਕੋਲ ਕਦੇ ਕਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਇੱਕ ਅਮਲ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ: ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਭੰਨਣਾ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਕਪਾਲ ਕ੍ਰਿਆ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਸਸਕਾਰ ਹੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨ ਲਈ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ, ਜਿੰਨਾ ਬਜ਼ੁਰਗ ਲਈ, ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਬਾਰੇ ਦਿਨ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਭਾਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਸਸਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ: ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਪਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਉਣਾ ਵੀ ਉਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਹੈ। ## ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਦਿਨ: ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਅਤੇ ਭੋਗ ਸਸਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਰਸਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਜਾਂ ਨੇੜਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਠ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਹੈ, ਘਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸਹਿਜ ਗਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੰਪੂਰਨ ਪਾਠ, ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਤੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦਿਨ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹਰ ਰਾਤ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਰਸਮ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ [ਅਖੰਡ ਪਾਠ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/akhand-path/) ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਲਗਭਗ ਅਠਤਾਲੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਟੁੱਟ ਪਾਠ, ਪਰ ਮਰਯਾਦਾ ਖੁਦ ਜੋ ਤਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸਹਿਜ ਪਾਠ ਹੀ ਹੈ। ਪਾਠ [ਭੋਗ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/bhog/) ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੀਰਤਨੀਏ ਢੁੱਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਲੋਕ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਮਕਲੀ ਸਦ ਦਾ ਪਾਠ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਗ ਰਾਮਕਲੀ ਦੀ ਉਹ ਬਾਣੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦੀ ਸਦ, ਬੁਲਾਵਾ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, [ਹੁਕਮਨਾਮਾ](https://jugti.com/kosh/religion/practices/hukamnama/) ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਕਸਰ ਲੰਗਰ ਵੀ ਛਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੋਗ ਰਸਮੀ ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅੰਤ ਅੰਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ, ਕੋਮਲ ਪਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੈਂਬਰ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮੁਖੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ## ਰਾਖ ਦਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਜਦੋਂ ਚਿਖਾ ਬੁੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਰਾਖ, ਸੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੈ: ਰਾਖ ਨੂੰ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਸੇ ਥਾਂ ਦੱਬ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਨੇੜਲੀ ਨਦੀ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਸਸਕਾਰ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਸਮਾਰਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਹ, ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ੋਂ ਰਾਖ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਨੂੰ [ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/kiratpur-sahib/) ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਾਤਾਲਪੁਰੀ ਸਾਹਿਬ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਰਾਖ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਹੁੰਦੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰੀ ਰਵਾਇਤ ਹੈ, ਪਰ ਰਵਾਇਤ ਹੀ ਹੈ: ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਖੁਦ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਅਮਲ ਤੋਂ ਵਰਜਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੜੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣ ਕੇ ਪਾਤਾਲਪੁਰੀ, ਗੰਗਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਖਾਸ ਥਾਂ ਲਿਜਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਰੀ ਰਾਖ, ਨੇੜਲੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ, ਮਰਯਾਦਾ ਦੀ ਸਾਰੀ ਹਦਾਇਤ ਇਹੀ ਹੈ। ## ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਜਾਣ ਬੁੱਝ ਕੇ ਕੀ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਆਰਟੀਕਲ 19 ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਚੀ ਪੜ੍ਹਨ ਯੋਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਉਲਟ ਐਲਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ: ਅਧ ਮਾਰਗ, ਸਸਕਾਰ ਘਾਟ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਰੋਣ ਧੋਣ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵਾਲਾ ਘੜਾ ਭੰਨਣਾ, ਜਥੇਬੰਦ ਵਿਰਲਾਪ, ਫੂੜ੍ਹੀ, ਤੈਅ ਸਮੇਂ ਲਈ ਤੱਪੜ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣਾ, ਦਿਵਾ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਰਾਹ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਦੀਵਾ ਬਾਲੀ ਰੱਖਣਾ, ਪਿੰਡ, ਮ੍ਰਿਤਕ ਲਈ ਆਟੇ ਜਾਂ ਖੋਏ ਦੇ ਗੋਲੇ ਭੇਟ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਸਰਾਧ ਦਾ ਸਾਰਾ ਢਾਂਚਾ, ਉਹ ਰਸਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਦੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਉਂਦੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਖੁਆਉਂਦੇ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣਾ, ਬੁੱਢਾ ਮਾਰਨਾ, ਵੀ ਇਸੇ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ: ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਇਆ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਾਇਆ ਸਰੀਰ, ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਗਤ, ਦੋ ਅਰਦਾਸਾਂ ਜਿਹੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਜੋ ਹਰ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਜ਼ਬਾਨੀ ਯਾਦ ਹਨ, ਦਸ ਦਿਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਪੋਥੀ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਪਰਿਵਾਰ। ਕੁਝ ਬਕਾਇਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਮੰਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ## Related topics [ਸSikh Rehat MaryadaReligion · Sikh Rehat Maryada: the Panth-approved Sikh code of conduct published by the SGPC in 1945, its history, contents and four cardinal transgressions](https://jugti.com/kosh/religion/sikh-rehat-maryada/)[ਕKirtan SohilaReligion · Kirtan Sohila: the Sikh night prayer before sleep, five hymns by Guru Nanak, Guru Ram Das and Guru Arjan](https://jugti.com/kosh/religion/kirtan-sohila/)[ਅAkhand PathReligion · Akhand Path: the uninterrupted 48 hour reading of the whole Guru Granth Sahib Ji, explained](https://jugti.com/kosh/religion/akhand-path/)[ਭBhogReligion · Bhog: the Sikh ceremony that closes a complete reading of Guru Granth Sahib Ji, its final pages, ardas and karah prasad explained](https://jugti.com/kosh/religion/bhog/)[ਅArdasReligion · Ardas: the standing congregational prayer of the Sikhs, its three parts, meaning and occasions explained](https://jugti.com/kosh/religion/ardas/)[ਕKirtanReligion · Kirtan: the devotional singing of hymns from the Guru Granth Sahib Ji, its raags, ragis and history explained](https://jugti.com/kosh/religion/kirtan/)[ਕKiratpur SahibReligion · Town in Malwa, Punjab · founded 1627 by Guru Hargobind Ji](https://jugti.com/kosh/religion/kiratpur-sahib/)[ਹHukamnamaReligion · Hukamnama: the daily Vak from the Guru Granth Sahib Ji and the Gurus' historical written edicts, explained](https://jugti.com/kosh/religion/hukamnama/)[ਭBhogReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/bhog/)[ਸSikh Rehat MaryadaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sikh-rehat-maryada/)[ਕKirtan SohilaReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/kirtan-sohila/)[ਅAkhand PathReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/akhand-path/)[ਹHukamnamaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/hukamnama/)[ਕKirtanReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/kirtan/)[ਅArdasReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/ardas/)[ਕKiratpur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/kiratpur-sahib/) ## More religion entries to explore [ਚChaur SahibReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/chaur-sahib/)[ਨNaam KaranReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/naam-karan/)[ਸSukhasanReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sukhasan/)[ਕKathaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/katha/) Sources (4) 1. [Sikh Rehat Maryada, Article XIX: Funeral Ceremonies, full text of the SGPC code of conduct (Internet Archive)](https://archive.org/stream/SikhRehatMaryada%5F283/SikhRehatMaryada%5Fdjvu.txt) 2. [Antam Sanskar (Funeral Ceremony), SikhiWiki](https://www.sikhiwiki.org/index.php/Antam%5FSanskar) 3. [Antam Sanskar, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Antam%5FSanskar) 4. [Funeral Ceremonies (Antam Sanskar), Gateway to Sikhism](https://www.allaboutsikhs.com/funeral-ceremonies-antam-sanskar/) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[What is Antim Sanskar?](#s-b2)[How does Sikh teaching view death?](#s-b5)[What happens at a Sikh funeral, step by step?](#s-b8)[The cremation and the Antim Ardas](#s-b12)[The days after: the Sehaj Path and the Bhog](#s-b16)[What happens to the ashes?](#s-b20)[What the Rehat Maryada leaves out, on purpose](#s-b23)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ Gurmukhi ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ Faith Sikhism Type Funeral and last rites, the final sanskar of a Sikh life Name means Antim, also written Antam, means final or last; sanskar means rite or ceremony Governing code Article XIX, Funeral Ceremonies, of the Sikh Rehat Maryada, the SGPC code of conduct Disposal Cremation preferred; where cremation cannot be arranged, immersion in flowing water or another manner of disposal is accepted At the cremation Ardas before the body is consigned to the fire; Kirtan Sohila recited when the pyre is fully aflame, then Ardas again Who lights the fire A son, or any other relation or friend of the deceased Reading after A full reading of Guru Granth Sahib Ji (Sehaj Path) begun after the cremation and completed on the tenth day, closing with the Bhog Recited at the Bhog Ramkali Sadh and the Saloks of Guru Tegh Bahadur Ji, then Ardas, a Hukamnama and karah prasad Ashes The whole ashes are immersed in flowing water or buried; raising a monument over the remains is not permitted ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People491 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books235 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords607 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)