Source: https://jugti.com/kosh/religion/practices/sehaj/ ਸਹਿਜ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religions/practices/)/Sehaj Religion · Practices & customs # Sehajਸਹਿਜ Sehaj meaning: sahaj in Sikhism explained, the state of spiritual poise, intuitive ease and ego free serenity, reached through the Guru's Word and the Naam [In short](#in-short)[What is Sehaj?](#s-k2)[Where does the word Sahaj come from?](#s-k5)[How did the Sikh Gurus reshape the idea of Sahaj?](#s-k8)[What does Sehaj feel like from the inside?](#s-k11)[How is Sehaj attained?](#s-k15)[How does Sehaj show in everyday life?](#s-k18)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Sehaj (ਸਹਿਜ), also spelled Sahaj, is in Sikh teaching the state of mental and spiritual equipoise: natural, effortless serenity with no intrusion of ego, in which a person rests in their innate nature and lives in tune with hukam, the Divine will. The Encyclopaedia of Sikhism calls it the supremest spiritual state, reached not by ritual actions but through the Guru's grace and the Word, and known by its marks of illumination, spontaneity, freedom, equipoise and harmony. Updated 01 Nov 2026 Facts Punjabi name ਸਹਿਜ Gurmukhi ਸਹਿਜ Faith Sikhism Type Spiritual state and ideal of the practising life Also spelled Sahaj (Sanskrit form sahaja) Meaning Mental and spiritual equipoise, natural and effortless serenity without intrusion of ego All 12 facts Word origin Sanskrit saha (together) and ja (born): born together, innate What blocks it Haumai, the ego that shrouds the soul's innate nature, and attachment to maya Reached through The Guru's grace and the Word (Shabad), not by ritual actions (Ang 68) Chief marks Illumination, spontaneity, freedom, equipoise and harmony Its bliss Sahaj anand, unconditioned bliss, with the anhat nad, the unstruck melody Scripture passages cited Ang 68, 149, 236, 441, 646, 1234 and 1414 of Guru Granth Sahib Ji Full story7 min read Sehaj (ਸਹਿਜ), also spelled Sahaj, is in Sikh teaching a state of spiritual poise and intuitive ease: the mind rests in natural, unforced serenity, free of ego, in tune with the Divine will, hukam. The Encyclopaedia of Sikhism calls it mental and spiritual equipoise, attained through discipline, yet effortless once reached. ## What is Sehaj? The Encyclopaedia of Sikhism defines sahaj as a state of mental and spiritual equipoise without the least intrusion of ego: unshaken, natural and effortless serenity, attained through spiritual discipline. Ego, called aham or haumai, grows as a person is shaped by the world around them, until it covers the soul's original nature like a film. That ego, the Encyclopaedia says, is behind every kind of emotional and inward disturbance. When the ego is quelled, a person rests again in the innate, undisturbed, effortless state of the soul, and that resting is sahaj. Strictly, the Encyclopaedia notes, sahaj is called a state, an avastha, yet it transcends all states, because it is a return: the soul comes back to what it was before any states separated out of it. For the Gurus, the human being's original nature is light, intuitive knowledge. A line of bani cited at Ang 441 of Guru Granth Sahib Ji tells the mind that it is the very form of light and should recognise its own root. To regain that natural self, with its peace and equipoise, is sahaj. Both spellings name the same word: sehaj follows the Punjabi pronunciation, sahaj the Sanskrit form used in most scholarship. ## Where does the word Sahaj come from? Sahaj is derived from two Sanskrit roots, saha, meaning together, and ja, meaning born: born together, born with oneself, hence innate. It signifies a person's innate nature, the natural and spontaneous self, freed from the outside conditioning that cramps the soul. The Encyclopaedia therefore calls sahaj a kind of reborn freedom, a liberation of the soul: nothing foreign is added, and nothing real is taken away. Only the covering is lifted. The term has a long history before the Sikh Gurus. In the vocabulary of older Tantric schools, sahaj named a protest against the formalism of orthodox religion: a refusal of artificial conventions, an affirmation of the natural. Sahajayana Buddhists, Natha Yogis and Sahajiya Shaivites each cultivated sahaj in their own way, and Wikipedia's survey of sahaja traces the same word through those traditions, back to yogis in Bengal many centuries ago. The Encyclopaedia is equally candid that some of those schools stretched the protest so far that the word gathered questionable associations, which is why the Sikh reshaping matters. ## How did the Sikh Gurus reshape the idea of Sahaj? With those earlier schools it shared a rejection of external formalities and of priestly authority: no ritual performance and no intermediary can manufacture this state. Positively, it lists two Sikh notes: recognition of the Guru as essential for spiritual growth, and recognition of the Ultimate Reality as unruffled equipoise and ineffable bliss. [Guru Nanak Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-nanak-dev-ji/) and the Gurus who followed him gave the old word new breadth of meaning, with ethical and aesthetic depth aimed at the elevation of the soul. The Sikh teaching rejected practices attached to some of the older schools and rejected their low view of women, and it widened the concept itself. In sahaj, life is untouched by artificiality and put on appearances, only defences of the ego, and in sahaj the ego is conquered. Then love, goodness and compassion blossom from the person with a basic spontaneity. The widened sahaj points beyond the ordinary modes of being, beyond habitual consciousness, and beyond the illusion of duality, the sense that self and world, soul and Divine, stand apart. It is also a householder's state, not a fugitive's escape, as the closing section returns to. ## What does Sehaj feel like from the inside? In its knowing aspect, sahaj is illumination: heightened consciousness, mystical awareness, intuitive knowledge. The split between the one who sees and the thing seen, which ego builds, dissolves, distances vanish, and reality is met with immediacy. In its active aspect, sahaj is freedom in which everything happens with natural ease, sahaj subhai: spontaneity becomes the ground of behaviour, outward, emotional and moral. On the feeling side, it is the discovery of a great harmony within and without. An inner door, the dasam dvar, opens; the person perceives the unstruck melody, the anhat nad, sounding within, accompanied by unconditioned bliss, sahaj anand. Equipoise is its most quoted mark. When a person turns toward sahaj, emotional turbulence ceases: pleasures and pains pass like ripples over the surface, while the deep underneath stays unruffled. Bani at Ang 149 pictures a person putting on pleasure and pain like two garments, wearing each and moving on. The self centred, by contrast, live in doubt and carry anxieties that will not let them sleep, while the wise wake and sleep in sahaj, absorbed in the Name (Ang 646). Peace is the hallmark: running about and feverish pursuit end, wandering itself is worn out, and a new dignity is found. A passage at Ang 236 of Guru Granth Sahib Ji, quoted by the Encyclopaedia, draws the portrait in a few strokes. One who abides in sahaj looks alike on friend and foe. What such a person hears is the essence of truth, and in their seeing there is meditation. They sleep in calm and rise in peace, sad or glad they abide in sahaj, effortless in silence and spontaneous in speech. In poise they eat, in poise they love, and in sahaj distances are bridged. Nothing in the portrait is dramatic: the wonder of the state is that ordinary acts, eating, speaking, loving, proceed without the ego jostling inside them. ## How is Sehaj attained? Not by accumulating meritorious actions. The Encyclopaedia is direct: actions, however meritorious, do not bring sahaj about, and sahaj does not sprout while a person abides in maya, attachment to the second love, the love of otherness (Ang 68). What is needed instead is gian, true knowledge, which comes by the Guru's grace. Guru Amar Das Ji is quoted at the same Ang: there can be no sahaj without the Guru's benevolence, for sahaj sprouts from the Word, the Shabad, and through it a person meets the True One. From the true Word rises the sahajdhuni, the very tune of sahaj, and the mind is absorbed in Truth (Ang 1234). That is why the everyday disciplines of Sikh life lean toward this state rather than toward display. [Simran](https://jugti.com/kosh/religion/practices/simran/), the loving remembrance of the Divine, and [naam japna](https://jugti.com/kosh/religion/practices/naam-japna/), dwelling on the Name, quieten the ego's noise instead of feeding it. The Encyclopaedia quotes bani at Ang 1414: within the Gurmukh there is sahaj, the mind risen to the highest sky, where there is neither drowsiness nor hunger, the Name brings its bliss, and pleasure and pain no longer touch the one in whom the Divine light shines. Daily bani such as [Japji Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/japji-sahib/) trains the same listening and acceptance, and later summaries of the concept describe the result as a mind steady in harmony with hukam, the Divine will, free of turbulence. ## How does Sehaj show in everyday life? Sahaj is called a state of freedom: freedom from desire, from inner conflict, and from illusion. Yet the freedom is not withdrawal. The Encyclopaedia insists that a person in sahaj is released from the cramping pressure of social compulsions without becoming a fugitive from social responsibility: cured of egoism at the same time, such a person no longer lives only for themselves, and lives more for others. Honest work, family life and service are not obstacles to the state but its natural setting, the world of [kirat karo](https://jugti.com/kosh/religion/practices/kirat-karo/), earning by honest labour. The kindred spirit of [chardi kala](https://jugti.com/kosh/religion/practices/chardi-kala/), ever rising optimism, meets sahaj here: one is the steady inner poise, the other its outward, hopeful energy. Readers meet the word again at one of the happiest moments of Sikh life. The fourth of the [Lavan](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/lavan/), the wedding hymns of [Anand Karaj](https://jugti.com/kosh/religion/practices/anand-karaj/), completes its journey when the mind unlocks the Divine mystery and finds the Lord in intuitive ease, in sahaj, resting in the indescribable bliss the Encyclopaedia describes for that hymn. The same bliss has a name of its own, sahaj anand, the unconditioned joy that bani such as [Anand Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/anand-sahib/) celebrates. So the state is not reserved for rare mystics. It is named as the goal of all spiritual discipline, the soul's own nature remembered, glimpsed wherever ego loosens its grip: in prayer, in honest work, in a congregation singing, and at a wedding, where two people begin a shared life walking toward it together. ਸਹਿਜ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੌਖ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ: ਮਨ ਸੁਭਾਵਿਕ, ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ, ਹੁਕਮ, ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੁਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ## ਸਹਿਜ ਕੀ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਡੋਲਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ ਦੀ ਰੱਤੀ ਭਰ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ: ਇਹ ਅਡੋਲ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਹਉਮੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਹੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਘੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਹ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬੇਚੈਨੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਹੋ ਹਉਮੈ ਹੈ। ਜਦ ਹਉਮੈ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਫਿਰ ਆਤਮਾ ਦੀ ਜਨਮਜਾਤ, ਅਡੋਲ, ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੋ ਟਿਕਾਅ ਸਹਿਜ ਹੈ। ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਪਸੀ ਹੈ: ਆਤਮਾ ਉਸੇ ਥਾਂ ਪਰਤਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਵੱਖ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ। ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੂਲ ਸੁਭਾਅ ਜੋਤ ਹੈ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 441 ਉੱਤੇ ਦਰਜ ਬਾਣੀ ਮਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਜੋਤ ਸਰੂਪ ਹੈਂ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣ। ਉਸ ਸੁਭਾਵਿਕ ਆਪੇ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਸਮੇਤ, ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਹਿਜ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਹਨ: ਸਹਿਜ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਜ ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤੀ ਵਿਦਵਤਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਸਹਿਜਧਾਰੀ ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਨਾਂ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਲਈ ਹੈ, ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ## ਸਹਜ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਸ਼ਬਦ ਆਪ ਹੀ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਹਜ ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਮੂਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਨਮਿਆ: ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜਨਮਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮਜਾਤ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮਜਾਤ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਆਪ ਮੁਹਾਰਾ ਆਪਾ, ਜੋ ਬਾਹਰੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਕੰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਾਹਰੋਂ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਸਲੀ ਖੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਬਦਲਦਾ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਹ ਪਿਛੋਕੜ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਤੰਤਰਿਕ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਹਜ ਰਸਮੀ ਧਰਮ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਸੀ: ਬਣਾਵਟੀ ਰਿਵਾਜਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ, ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਦਾ ਸਮਰਥਨ। ਸਹਜਯਾਨ ਬੋਧੀ, ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਅਤੇ ਸਹਜੀਆ ਸ਼ੈਵ ਹਰੇਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਹਜ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਜਾ ਉੱਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਇਹੋ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਜੋਗੀਆਂ ਤੱਕ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਵੀ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸ਼ੱਕੀ ਅਰਥ ਜੁੜ ਗਏ। ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੋ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਕੀ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਕੀ ਬਦਲਿਆ। ## ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਸਹਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਿਆ? ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਰੱਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਰਸਮਾਂ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਇਨਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕੋਈ ਰਸਮੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਚੋਲਾ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ: ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਾਧੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਣਾ, ਅਤੇ ਪਰਮ ਸੱਤ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਨੰਦ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਵਜੋਂ ਮੰਨਣਾ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਰਥ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਿੱਤੀ, ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਡੂੰਘਾਈ ਸਮੇਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਟੀਚਾ ਆਤਮਾ ਦੀ ਉੱਚਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਨੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਰੱਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਆਪ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੀਤਾ। ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਣਾਵਟ ਅਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਅਛੂਤਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਹਉਮੈ ਦੇ ਬਚਾਅ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਹਉਮੈ ਜਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ, ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਦਇਆ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਇਆ ਸਹਿਜ ਆਮ ਹੋਂਦ ਦੇ ਢੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਦੀ ਪੱਧਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਅਤੇ ਦਵੈਤ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਭਾਵ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕਿ ਆਪਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੀ ਹੈ, ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਪਲਾਇਣ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਾ ਪਰਤਦਾ ਹੈ। ## ਸਹਿਜ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਜਾਣਨ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੈ: ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ, ਰਹੱਸਮਈ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਗਿਆਨ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਵਿਚਲੀ ਵੰਡ, ਜੋ ਹਉਮੈ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਘੁਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੂਰੀਆਂ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਸਿੱਧੀ, ਤੁਰੰਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਦੇ ਪਾਸੇ ਸਹਿਜ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੌਖ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਇ: ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਹਰ ਵਿਹਾਰ ਦੀ, ਬਾਹਰੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ, ਨੀਂਹ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਦਰਲਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਦਸਮ ਦੁਆਰ, ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵੱਜਦੀ ਅਨਹਦ ਧੁਨ, ਅਨਹਦ ਨਾਦ, ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਅਨੰਦ, ਸਹਿਜ ਅਨੰਦ, ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਡੋਲਤਾ ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਜ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਹਲਚਲ ਥੰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੰਘਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਹੇਠਲੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਅੰਗ 149 ਦੀ ਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਦੋ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਹਰੇਕ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਅੱਗੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਆਪ ਕੇਂਦਰਿਤ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੌਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜਦ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦੇ ਅਤੇ ਸੌਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਰੱਤੇ ਹੋਏ, ਅੰਗ 646। ਸ਼ਾਂਤੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਮੋਹਰ ਹੈ: ਭੱਜ ਦੌੜ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਖੋਜ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਟਕਣਾ ਆਪ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 236 ਦਾ ਇੱਕ ਪਾਸਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਪੂਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੇਖਣ ਵਿੱਚ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਸੌਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਦੁਖ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖ, ਉਹ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ੋਰ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਬੋਲ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀਆਂ ਪੁਲ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾਟਕੀ ਨਹੀਂ: ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਅਚੰਭਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਕੰਮ, ਖਾਣਾ, ਬੋਲਣਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨਾ, ਅੰਦਰ ਹਉਮੈ ਦੀ ਧੱਕਾ ਮੁੱਕੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ## ਸਹਿਜ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਾਫ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਰਮ, ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਚੰਗੇ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਉਦੋਂ ਨਹੀਂ ਉੱਗਦਾ, ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ, ਦੂਜੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ, ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਅੰਗ 68। ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਅੰਗ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਹਿਜ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਸਹਿਜਧੁਨੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਦੀ ਆਪਣੀ ਧੁਨ, ਅਤੇ ਮਨ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ 1234। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਖਾਵੇ ਵੱਲ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਮਰਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਯਾਦ, ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਣਾ, ਹਉਮੈ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅੰਗ 1414 ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਹਿਜ ਹੈ, ਮਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਆਕਾਸ਼ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਨੀਂਦ ਦਾ ਭਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਭੁੱਖ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਮ ਆਪਣਾ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਦੁਖ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਜੋਤ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਬਾਣੀ ਇਹੋ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਮੰਨਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਕਲਪ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਉਹ ਮਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਕਮ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਜ਼ਾ, ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋ ਕੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕਦਾ ਹੈ, ਹਲਚਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ## ਸਹਿਜ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਦਿਸਦਾ ਹੈ? ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਤੇ ਭੁਲੇਖੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਪਰ ਇਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ ਨਹੀਂ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਕੰਜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ: ਨਾਲ ਹੀ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਜਿਉਂਦਾ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਧ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਮਾਹੌਲ ਹਨ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਅਭਿਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਵਰਗੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਰਤ ਕਮਾਉਣਾ। ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਹਿਚਾਰੀ ਭਾਵਨਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਆਸ, ਇੱਥੇ ਸਹਿਜ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਅੰਦਰਲੀ ਅਡੋਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਉਸ ਦੀ ਬਾਹਰਲੀ, ਆਸ ਭਰੀ ਤਾਕਤ। ਪਾਠਕ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੇ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਲਾਵਾਂ, ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਚੌਥੀ ਲਾਵ ਸਫਰ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਵਿੱਚ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੌਖ ਵਿੱਚ, ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਰਣਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਅਨੰਦ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਸਹਿਜ ਅਨੰਦ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਖੁਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੀ ਬਾਣੀ ਮਨਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਦੁਰਲੱਭ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਸਾਧਕਾਂ ਲਈ ਰਾਖਵੀਂ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਟੀਚਾ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਅ, ਜੋ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਥੇ ਝਲਕ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਉਮੈ ਆਪਣੀ ਪਕੜ ਢਿੱਲੀ ਕਰੇ: ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਕਿਰਤ ਵਿੱਚ, ਗਾਉਂਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਸਾਂਝੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਵੱਲ ਇਕੱਠੇ ਤੁਰ ਕੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ## Related topics [ਸSimranReligion · Simran: Naam Japna, the Sikh practice of remembering God by repeating the Name, explained](https://jugti.com/kosh/religion/simran/)[ਨNaam JapnaReligion · Naam Japna: the Sikh pillar of remembering God, through Simran, Jaap, the Nitnem prayers and kirtan](https://jugti.com/kosh/religion/naam-japna/)[ਜJapji SahibReligion · Opening prayer of the Guru Granth Sahib Ji · by Guru Nanak Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/japji-sahib/)[ਅAnand SahibReligion · Anand Sahib: Guru Amar Das Ji's song of bliss in Raag Ramkali, 40 pauris, sung at the close of Sikh services](https://jugti.com/kosh/religion/anand-sahib/)[ਸSukhmani SahibReligion · Sukhmani Sahib: Guru Arjan Dev Ji's prayer of peace, its 24 ashtpadis, meaning and recitation explained](https://jugti.com/kosh/religion/sukhmani-sahib/)[ਚChardi KalaReligion · Chardi Kala: the Sikh state of ever rising spirits, eternal optimism and high morale held through faith in Naam and acceptance of Bhana](https://jugti.com/kosh/religion/chardi-kala/)[ਗGuru Nanak Dev JiReligion · First Sikh Guru · 1469–1539](https://jugti.com/kosh/religion/guru-nanak-dev-ji/)[ਗGurbaniReligion · Gurbani explained: the meaning of the Guru's words, Dhur Ki Bani, Kachi Bani, how it was preserved, gutkas, Nitnem and respect](https://jugti.com/kosh/religion/gurbani/)[ਕKirat KaroReligion · Kirat Karo: the Sikh pillar of honest work, earning by your own effort as a householder](https://jugti.com/kosh/religion/kirat-karo/)[ਲLavanReligion · Lavan explained: Guru Ram Das Ji's four wedding hymns in Raag Suhi, Ang 773 to 774, what each round teaches, and how they are sung in Anand Karaj](https://jugti.com/kosh/religion/lavan/)[ਮMayaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/maya/)[ਹHaumaiReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/haumai/)[ਲLavanReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/lavan/)[ਗGurbaniReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/)[ਚChardi KalaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/chardi-kala/)[ਨNaam JapnaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/naam-japna/)[ਕKirat KaroReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/kirat-karo/)[ਅAnand SahibReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/anand-sahib/)[ਸSukhmani SahibReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/sukhmani-sahib/)[ਸSimranReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/simran/)[ਜJapji SahibReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/japji-sahib/)[ਗGuru Nanak Dev JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-nanak-dev-ji/) ## More religion entries to explore [ਮMatha TeknaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/matha-tekna/)[ਚChaur SahibReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/chaur-sahib/)[ਨNaam KaranReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/naam-karan/)[ਸSukhasanReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sukhasan/) Advertisement Sources (5) 1. [SAHAJ, Encyclopaedia of Sikhism (Learn Punjabi)](https://eos.learnpunjabi.org/SAHAJ.html) 2. [Sahaj, SikhiWiki](https://www.sikhiwiki.org/index.php/Sahaj) 3. [SAHAJ, The Sikh Encyclopedia](https://www.thesikhencyclopedia.com/sahaj/) 4. [Sahaja, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Sahaja) 5. [LAVAN, Encyclopaedia of Sikhism (Learn Punjabi)](https://eos.learnpunjabi.org/LAVAN.html) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[What is Sehaj?](#s-k2)[Where does the word Sahaj come from?](#s-k5)[How did the Sikh Gurus reshape the idea of Sahaj?](#s-k8)[What does Sehaj feel like from the inside?](#s-k11)[How is Sehaj attained?](#s-k15)[How does Sehaj show in everyday life?](#s-k18)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਸਹਿਜ Gurmukhi ਸਹਿਜ Faith Sikhism Type Spiritual state and ideal of the practising life Also spelled Sahaj (Sanskrit form sahaja) Meaning Mental and spiritual equipoise, natural and effortless serenity without intrusion of ego Word origin Sanskrit saha (together) and ja (born): born together, innate What blocks it Haumai, the ego that shrouds the soul's innate nature, and attachment to maya Reached through The Guru's grace and the Word (Shabad), not by ritual actions (Ang 68) Chief marks Illumination, spontaneity, freedom, equipoise and harmony Its bliss Sahaj anand, unconditioned bliss, with the anhat nad, the unstruck melody Scripture passages cited Ang 68, 149, 236, 441, 646, 1234 and 1414 of Guru Granth Sahib Ji Advertisement ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People502 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books246 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords625 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)