Source: https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurmukhi/ ਗੁਰਮੁਖੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religions/scriptures/)/Gurmukhi Religion · Scriptures & texts # Gurmukhiਗੁਰਮੁਖੀ Gurmukhi explained: the script of Punjabi and Guru Granth Sahib Ji, its 35 letters, Guru Angad Dev Ji, and Gurmukhi versus Shahmukhi [In short](#in-short)[What is the Gurmukhi script?](#s-k30002)[Who standardized the Gurmukhi script?](#s-k30005)[Where did Gurmukhi come from?](#s-k30009)[How is Gurmukhi built?](#s-k30012)[How is Gurmukhi used in Guru Granth Sahib Ji?](#s-k30016)[Gurmukhi, Shahmukhi and Punjabi today](#s-k30020)[Learning Gurmukhi today](#s-k30023)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Gurmukhi (ਗੁਰਮੁਖੀ) is the script used to write Punjabi in India and the script of Guru Granth Sahib Ji. Standardized and promoted by Guru Angad Dev Ji in the 16th century, it is an abugida with 35 original letters, written from left to right, while Punjabi in Pakistan is written in the Shahmukhi script. Updated 01 Nov 2026 Facts Punjabi name ਗੁਰਮੁਖੀ Gurmukhi ਗੁਰਮੁਖੀ Script type Abugida Used for Punjabi, and the languages of Guru Granth Sahib Ji Standardized by Guru Angad Dev Ji, second Sikh Guru (1504 to 1552) Direction Left to right All 10 facts Letters 35 original letters, the painti, plus 6 additional consonants Vowel signs 9 vowel diacritics, the lagan matran Unicode Block U+0A00 to U+0A7F Region Official script of Punjabi in Punjab, India; used by Sikhs worldwide Full story6 min read Gurmukhi (ਗੁਰਮੁਖੀ) is the script in which Punjabi is written in India and in which Guru Granth Sahib Ji, the Sikh scripture, is written. Standardized and promoted in the 16th century by Guru Angad Dev Ji, the second Sikh Guru, it has 35 original letters, is written from left to right, and remains the first script most Punjabi children in India learn. ## What is the Gurmukhi script? Gurmukhi is a writing system, not a language. The language is Punjabi; Gurmukhi is the set of letters and signs used to write that language down. It is an abugida: each consonant letter carries a built in vowel sound, and small signs added above, below, before or after a letter change that vowel. When a vowel sound begins a syllable, it is written with an independent vowel letter instead. Today Gurmukhi is the official script of Punjabi in the Indian state of Punjab, so it is the script of school books, newspapers, road signs, government offices and gurdwara notice boards there. It is also the script of Sikh scripture and of most historic Sikh literature, which is why Sikhs far beyond Punjab learn to read it even when their everyday language is English, Hindi or another tongue. ## Who standardized the Gurmukhi script? [Guru Angad Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-angad-dev-ji/), the second Sikh Guru (1504 to 1552), standardized and promoted Gurmukhi. Sikh tradition credits him with giving the letters their fixed shape and order, fixing one letter for each Punjabi sound, making the vowel signs a regular part of writing, and teaching the script to children so that the hymns of Guru Nanak Dev Ji could be read by ordinary people, not only by a learned few. Scholars note that forms of these letters existed before Guru Angad Dev Ji, and some trace early forms back several centuries earlier. What he did was settle a fluid set of regional letter forms into one clear, teachable standard, and put the authority of the Guru behind it. That is why he is described as the script's standardizer rather than simply its inventor. The name itself points back to the Guru. Gurmukhi is commonly explained as the script of the gurmukhs, the Guru's followers, and is popularly understood as meaning from the mouth of the Guru, because the letters were used to record the Gurus' own words. The paired name for the Perso-Arabic script used for Punjabi in Pakistan, Shahmukhi, was later modelled on the word Gurmukhi. ## Where did Gurmukhi come from? Gurmukhi belongs to the large family of Indian scripts that descend from the ancient Brahmi script. Its line runs through the Gupta and Sharada scripts of north India, and it is closely related to the Landa scripts, the clipped mercantile writing used by traders across Punjab. Where Landa often left vowels unwritten and was hard to read precisely, Gurmukhi kept the letter shapes of the region but wrote the vowels in full, which made sacred text unambiguous when read aloud. From the 10th century onward, the Sharada script used in Punjab developed regional forms, and by the 15th and 16th centuries those forms were close to what became Gurmukhi. The script therefore grew out of Punjab's own writing traditions rather than being imported from outside. Its adoption by the Sikh Gurus gave it a settled form, a literature, and a community of readers that carried it forward. ## How is Gurmukhi built? The heart of the script is the painti, the thirty five: its 35 original letters, arranged in a fixed order that every Punjabi schoolchild learns by reciting it. The first three letters, ura, aira and iri, are vowel bearers: they carry the vowel signs that form the independent vowels. Sassa and haha follow, then the consonants in five groups of five, ordered by where in the mouth the sound is made, and a final row of remaining consonants ending with rara. Around that core, the script adds nine vowel diacritics, called lagan matran, which change the vowel carried by a consonant; two signs for nasal sounds; the adhak, a mark that doubles or geminates the following consonant; and a small set of subscript letters used in clusters. Six additional consonants, most of them formed by adding a dot beneath an existing letter, write sounds that Punjabi took in from Persian, Arabic and other languages, such as sha, za and fa. Punjabi is a tonal language, and Gurmukhi handles its tones in an unusual way: letters that once stood for voiced aspirated sounds, such as gha, dha and bha, are now used largely to mark tone. Letters also join along a strong headline, and unlike some related scripts, Gurmukhi makes very little use of fused conjunct letters, preferring clear, separate shapes that are easy to learn and to print. ## How is Gurmukhi used in Guru Granth Sahib Ji? Guru Granth Sahib Ji is written in Gurmukhi, and that single fact shaped both the scripture and the script. Its hymns, called [Gurbani](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/), are in several languages and dialects, often grouped under the name Sant Bhasha, yet they are written in the one script, so a reader who knows Gurmukhi can read the whole Granth aloud even where the language shifts. Guru Arjan Dev Ji compiled the Adi Granth, the first form of the scripture, in 1603 to 1604, and its text was scribed in Gurmukhi. Daily Sikh reading still runs through the same script: [Japji Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/japji-sahib/) and the other morning prayers, the evening Rehras and the night time Kirtan Sohila are all read from Gurmukhi gutkas and printed editions, and the hukamnama in every gurdwara is read from a Gurmukhi volume. Older manuscripts often wrote Gurmukhi in larivaar, continuous writing in which words run together without spaces. Modern printed editions separate the words, a change that makes the text easier for new readers. The [Janamsakhi](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/janamsakhi/) literature, the traditional accounts of Guru Nanak Dev Ji's life, and centuries of Sikh commentary, history and poetry were also written in this script, giving it one of the richest manuscript traditions of any regional Indian script. ## Gurmukhi, Shahmukhi and Punjabi today Punjabi is one language written in two scripts. In India's Punjab, and in most of the worldwide diaspora press and classrooms, Punjabi is written in Gurmukhi. In Pakistan's Punjab, Punjabi is written in Shahmukhi, a form of the Perso-Arabic script written from right to left. Speakers from both sides understand each other's speech readily; the script is the main barrier between their literatures. That split is a product of the Partition of 1947, which divided Punjab itself. Since then Gurmukhi has been the script of the Indian Punjab's schools, universities, courts and media, while Shahmukhi holds the same place across the border. Many readers learn the other script, or use transliteration tools, to read across the divide, and a growing body of Punjabi literature is published in both. ## Learning Gurmukhi today A learner starts where Punjabi children start: with the painti, learning each letter's shape, name and sound, then the vowel signs, and then joining letters into words along the headline. Because the script writes sounds consistently, with one letter for each Punjabi sound, progress is usually quick once the 35 letters are known, and simple words can be read within weeks of steady practice. In the digital age Gurmukhi has a complete home: it occupies the Unicode block U+0A00 to U+0A7F, so it works on phones, websites and social media, and Gurmukhi keyboards and fonts are standard on modern devices. In Canada, Britain, the United States and Australia, weekend Punjabi schools at gurdwaras teach the script to children of the diaspora, and apps and online charts carry the same lessons further. For many families, teaching a child the painti is teaching them a direct line to the Guru's words: no translation stands between the reader and the page. ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹ ਲਿਪੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਇਆ। ਇਸ ਦੇ 35 ਮੂਲ ਅੱਖਰ ਹਨ, ਇਹ ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ## ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਕੀ ਹੈ? ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ; ਗੁਰਮੁਖੀ ਉਹ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਭਾਸ਼ਾ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਬੁਗੀਦਾ ਹੈ: ਹਰ ਵਿਅੰਜਨ ਅੱਖਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਸੁਰ ਧੁਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ, ਅੱਗੇ ਜਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਉਸ ਸੁਰ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੁਰ ਧੁਨੀ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਕੂਲੀ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਬੋਰਡਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦੀ ਲਿਪੀ ਵੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਬੋਲੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੋਵੇ। ## ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਕਿਸ ਨੇ ਦਿੱਤਾ? ਦੂਜੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ [ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-angad-dev-ji/) (1504 ਤੋਂ 1552) ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੂੰ ਮਿਆਰੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੈਲਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਤਰਤੀਬ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ, ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਖਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤਾ, ਸੁਰ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਤ ਦਾ ਨਿਯਮਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਪੀ ਸਿਖਾਈ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਮ ਲੋਕ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ। ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਖੇਤਰੀ ਅੱਖਰ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣਯੋਗ ਮਿਆਰ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਿਆਰ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੋਹਰ ਲਾਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਪੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਖੋਜੀ ਨਹੀਂ, ਮਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਆਮ ਅਰਥ ਗੁਰਮੁਖਾਂ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ, ਦੀ ਲਿਪੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਖਰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਲਿਖਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਗਏ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ## ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈ? ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ। ਇਸ ਦੀ ਲੜੀ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੰਡਾ ਲਿਪੀਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਖੇਪ ਵਪਾਰਕ ਲਿਖਤ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਵਪਾਰੀ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਲੰਡਾ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖੀ ਨੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੱਖਰ ਰੂਪ ਰੱਖ ਕੇ ਸੁਰ ਪੂਰੇ ਲਿਖੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਸਾਫ਼ ਸਮਝ ਆਵੇ। 10ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸ਼ਾਰਦਾ ਲਿਪੀ ਦੇ ਖੇਤਰੀ ਰੂਪ ਬਣਨ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ 15ਵੀਂ ਤੇ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਉਹ ਰੂਪ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲਿਪੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਣ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਗੀ, ਬਾਹਰੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਰੂਪ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਉਹ ਸੰਗਤ ਮਿਲੀ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਗਈ। ## ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ ਹੈ? ਇਸ ਲਿਪੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਪੈਂਤੀ ਹੈ: ਇਸ ਦੇ 35 ਮੂਲ ਅੱਖਰ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਕੂਲੀ ਬੱਚਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਅੱਖਰ, ੳੂੜਾ, ਐੜਾ ਅਤੇ ੲੀੜੀ, ਸੁਰ ਵਾਹਕ ਹਨ: ਇਹ ਉਹ ਸੁਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਤੰਤਰ ਸੁਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੱਸਾ ਅਤੇ ਹਾਹਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜ ਪੰਜ ਦੇ ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅੰਜਨ, ਜੋ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਬਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਦੀ ਕਤਾਰ ਹੈ ਜੋ ੜਾੜੇ ਨਾਲ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਆਸ ਪਾਸ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਨੌਂ ਸੁਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਂ ਮਾਤਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਵਿਅੰਜਨ ਦੀ ਸੁਰ ਧੁਨੀ ਬਦਲਦੇ ਹਨ; ਨੱਕ ਦੀ ਧੁਨੀ ਲਈ ਦੋ ਚਿੰਨ੍ਹ; ਅਧਕ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋ ਅਗਲੇ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਦੁੱਗਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਪੈਰੀਂ ਅੱਖਰ। ਛੇ ਵਾਧੂ ਵਿਅੰਜਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਕਿਸੇ ਮੌਜੂਦ ਅੱਖਰ ਹੇਠ ਬਿੰਦੀ ਲਾ ਕੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੁਨੀਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼, ਜ਼ ਅਤੇ ਫ਼। ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਸੁਰ ਧੁਨੀ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਨੋਖੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ: ਜਿਹੜੇ ਅੱਖਰ ਕਦੇ ਘ, ਧ ਅਤੇ ਭ ਵਰਗੀਆਂ ਘੋਸ਼ ਸਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਲਈ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਸੁਰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਖਰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਿਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਬੰਧਤ ਲਿਪੀਆਂ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸੰਯੁਕਤ ਅੱਖਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਰਤਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਵੱਖਰੇ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਛਾਪਣ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਹਨ। ## ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਢਾਲਿਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ [ਗੁਰਬਾਣੀ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਸੰਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਸਭ ਇੱਕੋ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਪਾਠਕ ਸਾਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਚੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਥਾਂ ਥਾਂ ਬਦਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1603 ਤੋਂ 1604 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਿੱਖ ਪਾਠ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸੇ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ: [ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/japji-sahib/) ਅਤੇ ਸਵੇਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਬਾਣੀਆਂ, ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਰਹਿਰਾਸ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲਾ, ਸਭ ਗੁਰਮੁਖੀ ਗੁਟਕਿਆਂ ਅਤੇ ਛਪੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬੀੜ ਤੋਂ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਕਸਰ ਲੜੀਵਾਰ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਬਿਨਾਂ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਛਪੀਆਂ ਬੀੜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪਾਠ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। [ਜਨਮਸਾਖੀ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/janamsakhi/) ਸਾਹਿਤ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰੰਪਰਕ ਵੇਰਵੇ, ਅਤੇ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖ ਟੀਕਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਇਸੇ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਲਿਪੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ## ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਜਾਬੀ ਇੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਦੋ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਉਹ ਰੂਪ ਜੋ ਸੱਜੇ ਤੋਂ ਖੱਬੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੌਖ ਨਾਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁੱਖ ਰੋਕ ਲਿਪੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰਮੁਖੀ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਲਿਪੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਦਾ ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕ ਦੂਜੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਸੰਦ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੰਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕਣ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਧਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦੋਵਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀ ਹੈ। ## ਅੱਜ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖਣਾ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੱਚੇ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਪੈਂਤੀ ਤੋਂ, ਹਰ ਅੱਖਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ, ਨਾਂ ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੁਰ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿਰ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਅੱਖਰ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਬਣਾਉਣਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਲਿਪੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਧੁਨੀ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਖਰ, 35 ਅੱਖਰ ਆ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਰੱਕੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੌਖੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਘਰ ਹੈ: ਇਸ ਦਾ ਯੂਨੀਕੋਡ ਖੰਡ U+0A00 ਤੋਂ U+0A7F ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਫ਼ੋਨਾਂ, ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੰਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕੀਬੋਰਡ ਅਤੇ ਫ਼ੌਂਟ ਆਮ ਹਨ। ਕੈਨੇਡਾ, ਬਰਤਾਨੀਆ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਆਸਟਰੇਲੀਆ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਲਾਸਾਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਿਪੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਐਪਾਂ ਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਚਾਰਟ ਉਹੀ ਸਬਕ ਹੋਰ ਦੂਰ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਲਈ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਸਿਖਾਉਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਲਕੀਰ ਦੇਣਾ ਹੈ: ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਪੰਨੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਦਾ। ## Related topics [ਗGuru Angad Dev JiReligion · Second Sikh Guru · 1504–1552](https://jugti.com/kosh/religion/guru-angad-dev-ji/)[ਗGurbaniReligion · Gurbani explained: the meaning of the Guru's words, Dhur Ki Bani, Kachi Bani, how it was preserved, gutkas, Nitnem and respect](https://jugti.com/kosh/religion/gurbani/)[ਜJapji SahibReligion · Opening prayer of the Guru Granth Sahib Ji · by Guru Nanak Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/japji-sahib/)[ਜJanamsakhiReligion · Janamsakhi explained: the traditional life stories of Guru Nanak Dev Ji, the Puratan, Bala, Miharban and Mani Singh traditions, and how to read them](https://jugti.com/kosh/religion/janamsakhi/)[ਜJanamsakhiReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/janamsakhi/)[ਗGurbaniReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/)[ਜJapji SahibReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/japji-sahib/)[ਗGuru Angad Dev JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-angad-dev-ji/) ## More religion entries to explore [ਨNasihatnamaReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/nasihatnama/)[ਮMiharban JanamsakhiReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/miharban-janamsakhi/)[ਲLavanReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/lavan/)[ਸSalok Mahalla NauvanReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/salok-mahalla-nauvan/) Sources (3) 1. [Gurmukhi, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Gurmukhi) 2. [Gurmukhi, SikhiWiki (Encyclopaedia of Sikhism text)](https://www.sikhiwiki.org/index.php?title=Gurmukhi&direction=next&oldid=3705) 3. [Gurmukhi alphabet, Omniglot](http://www.omniglot.com/writing/gurmukhi.htm) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[What is the Gurmukhi script?](#s-k30002)[Who standardized the Gurmukhi script?](#s-k30005)[Where did Gurmukhi come from?](#s-k30009)[How is Gurmukhi built?](#s-k30012)[How is Gurmukhi used in Guru Granth Sahib Ji?](#s-k30016)[Gurmukhi, Shahmukhi and Punjabi today](#s-k30020)[Learning Gurmukhi today](#s-k30023)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਗੁਰਮੁਖੀ Gurmukhi ਗੁਰਮੁਖੀ Script type Abugida Used for Punjabi, and the languages of Guru Granth Sahib Ji Standardized by Guru Angad Dev Ji, second Sikh Guru (1504 to 1552) Direction Left to right Letters 35 original letters, the painti, plus 6 additional consonants Vowel signs 9 vowel diacritics, the lagan matran Unicode Block U+0A00 to U+0A7F Region Official script of Punjabi in Punjab, India; used by Sikhs worldwide ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People491 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books235 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords607 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)