Source: https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-parmanand-ji/ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Sikhism](https://jugti.com/kosh/religions/sikhism/)/Bhagat Parmanand Ji Religion · Sikhism # Bhagat Parmanand Jiਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ Bhagat Parmanand Ji: one of the fifteen Bhagats in the Guru Granth Sahib Ji, his disputed origins, his intense devotion and his one hymn on Ang 1253 [In short](#in-short)[Who was Bhagat Parmanand Ji?](#s-b2)[What is known about his birth and home, and what is disputed?](#s-b5)[How did Bhagat Parmanand Ji worship?](#s-b9)[Which teacher and tradition do later accounts connect him with?](#s-b12)[How many hymns of Bhagat Parmanand Ji are in Guru Granth Sahib Ji?](#s-b15)[What does his one hymn teach?](#s-b17)[Why is Bhagat Parmanand Ji remembered today?](#s-b21)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Bhagat Parmanand Ji was a Vaishnava saint poet and one of the fifteen Bhagats whose bani Guru Arjan Dev Ji included in the Guru Granth Sahib Ji. The sources give his birth as probably in 1483 but dispute his birthplace, Kannauj or Maharashtra, and his death year. His one hymn, in Raag Sarang on Ang 1253, teaches that hearing sacred texts is empty unless it becomes sincere devotion and service of fellow beings. Updated 04 Nov 2026 Facts Punjabi name ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ Tradition Bhakti movement; one of the fifteen Bhagats whose bani is included in the Guru Granth Sahib Ji Born Probably in 1483; the Encyclopaedia of Sikhism gives the year as probable, and Wikipedia gives 1483 Birthplace Disputed: Wikipedia gives Kannauj in present day Uttar Pradesh; the Encyclopaedia of Sikhism calls him a Maharashtrian saint poet Home The Encyclopaedia of Sikhism and Macauliffe place his residence at Barsi, north of Pandharpur in present day Solapur district, Maharashtra; Wikipedia places his residence at Pandharpur Family background Kanyakubja Brahmin family, as stated by Wikipedia and by the Encyclopaedia account; a plate at his reported tomb at Barsi, noted by SikhiWiki, describes him differently, so the record is unsettled All 12 facts Devotion Devotee of Vishnu, worshipping God in the Vaishnavite manifestation of Krishna Pen name Sarang, the name of a bird ever thirsty for the raindrop Practice remembered Said to have made seven hundred prostrations daily to God on his uncovered, often bleeding, knees Hymns in Guru Granth Sahib Ji One: in Raag Sarang on Ang 1253 Teacher (attributed) Wikipedia states that Shri Vallabhacharya was his Guru and that he belonged to the Pushti tradition; the Encyclopaedia of Sikhism entry does not state this Died Disputed: Wikipedia gives 1574; a SikhiWiki account gives 1593; no year is treated as settled Full story7 min read Bhagat Parmanand Ji was one of the fifteen Bhagats whose hymns are preserved in the Guru Granth Sahib Ji, a Vaishnava saint poet remembered for a single hymn in Raag Sarang on Ang 1253\. That one hymn insists that hearing sacred texts means nothing unless it turns into sincere devotion and service of fellow beings. ## Who was Bhagat Parmanand Ji? He was one of the fifteen saints and Sufis, drawn from different regions, castes and traditions, whose compositions [Guru Arjan Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) placed alongside the Gurus' own bani when he compiled the Sikh scripture. He stands in that company beside figures as different as [Bhagat Kabir Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-kabir-ji/), the weaver of Banaras, and [Bhagat Namdev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-namdev-ji/), the tailor saint of Maharashtra. Parmanand Ji belonged to the Vaishnava world: the Encyclopaedia of Sikhism and Wikipedia both describe him as a devotee of Vishnu who worshipped God in the Vaishnavite manifestation of Krishna, and both record his pen name Sarang, the name of a bird ever thirsty for the raindrop. He is also a Bhagat about whom the record is unusually thin and unusually divided, and this page keeps that division visible rather than smoothing it away. The Encyclopaedia of Sikhism entry by Harbans Singh and the Wikipedia article built partly on it agree on the hymn, his devotion and his pen name, but not fully on where he was born, and later accounts disagree on when he died. What follows states firmly only what the opened sources share, and labels everything else with the source that claims it. ## What is known about his birth and home, and what is disputed? On his birth year the sources speak with one voice, but a careful one: the Encyclopaedia says he was born probably in 1483, and Wikipedia gives 1483 as well. Probably is the honest word: 1483 is the commonly given year, not a documented date. On his family, Wikipedia states that he was born in a Kanyakubja Brahmin family, and the Encyclopaedia account likewise places his birth in a Kanyakubja Brahmin family. Beyond that shared outline, the accounts part company. The sharpest dispute is his birthplace. Wikipedia states that he was born at Kannauj, in present day Uttar Pradesh, and that he resided at Pandharpur in Maharashtra. The Encyclopaedia of Sikhism, by contrast, calls him a Maharashtrian saint poet and says he is believed to have resided at Barsi, north of Pandharpur, in present day Solapur district of Maharashtra. Macauliffe also places him at Barsi and adds the most honest sentence in the record: his era and history are not known. A SikhiWiki account likewise says Parmanand belonged to Barsi and reports a tomb near the Bhagwant Mandir there, noting that a plate at that tomb describes him in terms that sit uneasily beside the Brahmin family accounts. This page therefore settles nothing: Kannauj and Maharashtra both circulate in the sources. His death is disputed in the same open way. Wikipedia gives his years as 1483 to 1574\. The SikhiWiki Maharashtra account gives 1483 to 1593\. No source opened for this page reconciles the difference, so no death year is stated here as fact. The SikhiWiki account also tells, as its own narrative, that Guru Nanak Dev Ji held discussions with Parmanand at Barsi and collected his verses there. That meeting is reported here only as that account tells it, not as settled history. ## How did Bhagat Parmanand Ji worship? The tradition remembers a worship of almost punishing intensity. He used to make, it is said, seven hundred genuflexions daily to God on his uncovered, often bleeding, knees: both the Encyclopaedia and Wikipedia keep the phrase it is said, and so does this page. Macauliffe tells the same devotion from another side: when a merchant offered him a silken cloth to protect his knees, he declined it and told him to give it to a more needy person, content himself with an old cloth. Macauliffe adds that tears, it is said, flowed continually from his eyes as he contemplated God, and his voice would stop in his absorption. Two convictions grew out of that intensity, and both sources record them. The first is about the Name: Parmanand defended the utterance of God's name as a devotional exercise, arguing, in Macauliffe's summary, that prayers are often not felt because the mind wanders while repeating them, but that the continual utterance of God's name must in time result in heartfelt devotion. The second is a change in his own understanding: he believed for a long time that God could be worshipped as an image only, but later realised that the nirguna Supreme, God unmanifest, could also be loved and prayed to. His one hymn, the Encyclopaedia says, subscribes to that later view. ## Which teacher and tradition do later accounts connect him with? Wikipedia connects Parmanand Ji with the Vallabha tradition, and the connection must be reported as Wikipedia's account, because the Encyclopaedia of Sikhism entry does not state it. In Wikipedia's telling, Shri Vallabhacharya was his Guru, he belonged to the Pushti tradition, and Bhagat Surdas Ji was his fellow disciple, the two having taken initiation from the same Guru. Some scholars identify him with the Parmananda Das named among the Hindi poets of the Ashtachhap, the celebrated circle of Krishna devotee poets, and Macauliffe likewise notes that a list of his works is given in the Asht Chhap. Read with that caution, the connection still helps a reader place him: a singer in the world of Braj Vaishnava devotion who wrote far more than the single hymn the Granth preserves. ## How many hymns of Bhagat Parmanand Ji are in Guru Granth Sahib Ji? One hymn of Bhagat Parmanand Ji is in the Guru Granth Sahib Ji, and on this every opened source agrees. It stands in Raag Sarang on Ang 1253\. The count matters because it is so small: beside the hundreds of hymns of [Bhagat Kabir Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-kabir-ji/) and the dozens of [Bhagat Namdev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-namdev-ji/), a single hymn can look like a footnote, until it is read. [Guru Arjan Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) included the [bani](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) of the Bhagats because its teaching matched the Gurus' own, and Parmanand's one hymn carries a complete test of religious life: what has your hearing done to your heart, and what has your devotion done for the hungry person at your door? ## What does his one hymn teach? The hymn opens with a question that has lost none of its edge: so what have you accomplished by listening to the Puranas? Its charge, as the Encyclopaedia and Wikipedia both summarise it, is that he disapproves of the ritualistic reading and hearing of the sacred books if that has not disposed the hearer to the service of fellow beings. True devotion, the hymn says in the translation both sources quote, has not welled up within you, and you have not been inspired to give to the hungry. Hearing that changes nothing, the hymn insists, is not devotion at all. The hymn then names what blocks devotion, one failing at a time. Lust has not been forgotten, anger has not been forgotten, and greed has not left either. The mouth has not stopped slandering and gossiping about others, and so, the hymn concludes, your service is useless and fruitless. It presses further, to the man who fills his belly by robbing the houses of others, and warns that in the world beyond his guilt will be well known. Cruelty, it adds, has not left the mind, and kindness for other living beings has not been cherished. The Encyclopaedia gathers the same list in its own words: lust, wrath, avarice and slander have to be expunged, for they render all seva, selfless service, fruitless. Against that searching list the hymn sets one positive path, and it is a social one. He commends, the Encyclopaedia says, sincere devotion, which could be imbibed from the company of holy saints. The hymn closes with the poet's own signature of belonging: Parmanand has joined the Saadh Sangat, the Company of the Holy, and then turns the question back on the hearer: why have you not followed the sacred teachings? ## Why is Bhagat Parmanand Ji remembered today? Parmanand Ji is remembered, first, because [Guru Arjan Dev Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) chose his one hymn for the scripture, where it is still read and sung as [gurbani](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/). He is remembered, second, for the test that hymn sets: sacred listening that never becomes service is, for him, an empty performance, and devotion is measured at the door of the hungry. Traditional art kept his figure before the community: the banner of this page is built around a Bhaktamal illustration from Bundelkhand, circa the late eighteenth century, showing him seated in prayer with his name inscribed above him. For a Bhagat whose birthplace and death year the sources still dispute, that is a fitting memorial: a single searching hymn, a pen name meaning a bird thirsting for one raindrop, and a question every hearer still has to answer. ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਇੱਕ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸੰਤ ਕਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 1253 ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਣਨ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਨਹੀਂ, ਜੇ ਉਹ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਬਦਲੇ। ## ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ? ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਜੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਜਾਤਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ [ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) ਨੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖੀਆਂ। ਉਹ ਉਸ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ [ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-kabir-ji/), ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ, ਅਤੇ [ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-namdev-ji/), ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਦਰਜ਼ੀ ਸੰਤ, ਵਰਗੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਜਗਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ (Encyclopaedia of Sikhism) ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਭਗਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰੰਗ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਪੰਛੀ ਦਾ ਨਾਂ, ਜੋ ਮੀਂਹ ਦੀ ਬੂੰਦ ਲਈ ਸਦਾ ਤਿਹਾਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਇੱਕੋ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਚੈ ਹੈ: ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਤੜਫਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਉਹ ਤੜਫ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਦਸਤਖਤ ਵਾਂਗ ਲਿਖੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਅਸਾਧਾਰਨ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸ ਵੰਡ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਮੁੱਖ ਆਧੁਨਿਕ ਬਿਆਨ, ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਲੇਖ ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਲੇਖ, ਸ਼ਬਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਲਮੀ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਦੋਂ ਹੋਈ। ਅੱਗੇ ਜੋ ਕੁਝ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ ਸਰੋਤ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਹਰ ਗੱਲ ਉਸ ਸਰੋਤ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ## ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਘਰ ਬਾਰੇ ਕੀ ਪਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਵਿਵਾਦ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸਾਲ ਉੱਤੇ ਸਰੋਤ ਇੱਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਵਧਾਨ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ਉੱਤੇ 1483 ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਵੀ 1483 ਹੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਭਾਵਤ ਹੀ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: 1483 ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਲ ਹੈ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਤਰੀਕ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਬਿਆਨ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕਾਨਯਕੁਬਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਂਝੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਿਆਨ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਹ ਵੱਖ ਸਾਫ਼ ਵਿਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖਾ ਵਿਵਾਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਨੌਜ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ, ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਸੰਤ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜੋ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਅੱਜ ਦੇ ਸੋਲਾਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਨੇ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ The Sikh Religion ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਪੰਕਤੀ ਜੋੜੀ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਬਾਰਸੀ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਗਵੰਤ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਸਮਾਧ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮਾਧ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਇੱਕ ਤਖਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ ਬਿਆਨਾਂ ਨਾਲ ਸੌਖਿਆਂ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕੁਝ ਵੀ ਨਿਬੇੜਦਾ ਨਹੀਂ: ਕਨੌਜ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਾਰਸੀ ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੁਰਾਣੇ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਉਸੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ 1483 ਤੋਂ 1574 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦਾ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਾਲਾ ਬਿਆਨ 1483 ਤੋਂ 1593 ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੰਨੇ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕੋਈ ਸਰੋਤ ਉਸ ਫਰਕ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਜਾਂ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਲ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦਾ ਬਿਆਨ ਆਪਣੀ ਕਥਾ ਵਜੋਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਿਆਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ## ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਕਿਵੇਂ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ? ਪਰੰਪਰਾ ਲਗਭਗ ਸਜ਼ਾ ਵਰਗੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਾਲੀ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨੰਗੇ, ਅਕਸਰ ਲਹੂ ਵਗਦੇ ਗੋਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਅੱਗੇ ਸੱਤ ਸੌ ਵਾਰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਸਨ: ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਵਾਲੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਉਹੀ ਭਗਤੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੋਡਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੱਪੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਧ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ, ਉਹ ਖੁਦ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿਣਗੇ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਲੀਨ ਸਨ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਹੰਝੂ ਵਗਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੀਬਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਉੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਨਾਮ ਬਾਰੇ ਹੈ: ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਬਚਾਇਆ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਸਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਕਸਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਮਨ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਉਚਾਰਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿਲੋਂ ਭਗਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ: ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਮੂਰਤੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨਿਰਗੁਣ ਸਰਵ ਉੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ, ਜੋ ਅਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਵੀ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਰਥਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਵਿਚਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਤੱਕ ਲੈ ਗਿਆ। ## ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਕਿਸ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ? ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਲਭ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਬੰਧ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੇ ਬਿਆਨ ਵਜੋਂ ਹੀ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਲੇਖ ਉਹ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਵੱਲਭਾਚਾਰੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਸਨ, ਉਹ ਪੁਸ਼ਟੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ, ਅਤੇ ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਭਾਈ ਸਨ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਇੱਕੋ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਸ਼ਟਛਾਪ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਘੇਰਾ, ਅਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਵੀ ਨੋਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅਸ਼ਟ ਛਾਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਸਾਗਰ ਨਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਦੀ ਥਾਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਬਿਆਨਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆਂ, ਉਹ ਸਬੰਧ ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵੱਲਭ ਲੜੀ ਦੀ ਹਰ ਕੜੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਸਰੋਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਬ੍ਰਜ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਏ, ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ। ਮੈਕਾਲਿਫ਼ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਬਹੁਤ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਨੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸੇ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ## ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ? ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹਰ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਗ ਸਾਰੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗ 1253 ਉੱਤੇ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਇਸ ਲਈ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੈ: [ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-kabir-ji/) ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ [ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-namdev-ji/) ਦੇ ਦਰਜਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹਾਸ਼ੀਏ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਪੜ੍ਹਿਆ ਨਾ ਜਾਵੇ। [ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) ਨੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ [ਬਾਣੀ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਕੁਝ ਹੀ ਪਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਰਖ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਤੁਹਾਡੇ ਸੁਣਨ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਭਗਤੀ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਭੁੱਖੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ? ## ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਧਾਰ ਕੁਝ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ: ਤਾਂ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਕੀ ਖੱਟਿਆ? ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੋਵੇਂ ਸਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਰਸਮੀ ਪਾਠ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਮੋੜਿਆ। ਸ਼ਬਦ, ਉਸ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੋਵੇਂ ਸਰੋਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਉਪਜੀ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਜੋ ਸੁਣਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸ਼ਬਦ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭਗਤੀ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨੀ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰਕੇ। ਕਾਮ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ, ਅਤੇ ਲੋਭ ਵੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਮੂੰਹ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਅਤੇ ਚੁਗਲੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ, ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਬੇਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿਸਫਲ ਹੈ। ਉਹ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਤੱਕ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੜ ਕੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟ ਕੇ ਆਪਣਾ ਢਿੱਡ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਲੋਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤੇ। ਉਹ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿਰਦੈਤਾ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਗਈ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਦਇਆ ਨਹੀਂ ਪਾਲੀ ਗਈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਹੀ ਸੂਚੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨਿਸਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਖੋਜੀ ਸੂਚੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰਾਹ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਰਾਹ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਕਵੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਬੰਧ ਦੇ ਦਸਤਖਤ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਪਰਮਾਨੰਦ ਸਾਧ ਸੰਗਤ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ, ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਵਾਲ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ: ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ? ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਰਸਮ ਤੋਂ ਨਿਰਗੁਣ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ, ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਮਸਤੀ ਤੋਂ ਉਸ ਭਗਤੀ ਵੱਲ, ਜੋ ਖੁਆਉਣ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ## ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ [ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-arjan-dev-ji/) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਸ਼ਬਦ ਗ੍ਰੰਥ ਲਈ ਚੁਣਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ [ਗੁਰਬਾਣੀ](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਾ, ਉਸ ਪਰਖ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ: ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਣਨਾ, ਜੋ ਕਦੇ ਸੇਵਾ ਨਾ ਬਣੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖਾਲੀ ਵਿਖਾਵਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਭੁੱਖੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਲਾ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ: ਇਸ ਪੰਨੇ ਦਾ ਬੈਨਰ ਬੁੰਦੇਲਖੰਡ ਦੀ ਇੱਕ ਭਗਤਮਾਲ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਲਗਭਗ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਗਤ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਲ ਉੱਤੇ ਸਰੋਤ ਅਜੇ ਵੀ ਵੰਡੇ ਹਨ, ਇਹ ਢੁਕਵੀਂ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ: ਕੋਈ ਨਿਬੇੜਿਆ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕੋ ਖੋਜੀ ਸ਼ਬਦ, ਇੱਕ ਕਲਮੀ ਨਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਇੱਕ ਪੰਛੀ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਮੀਂਹ ਦੀ ਬੂੰਦ ਲਈ ਤਿਹਾਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਹਰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਜੇ ਦੇਣਾ ਹੈ। ## Related topics [ਭBhagat Namdev JiReligion · Bhagat Namdev Ji: the tailor poet of Maharashtra, his devotion to Vithoba, his years in Punjab, and his bani in the Guru Granth Sahib Ji](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-namdev-ji/)[ਭBhagat Kabir JiReligion · Bhagat Kabir Ji: the weaver poet of Banaras, his life, his teaching, and his bani in the Guru Granth Sahib Ji](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-kabir-ji/)[ਭBhagat Ravidas JiReligion · Bhagat Ravidas Ji explained: the Varanasi leather worker and poet, his bani in the Guru Granth Sahib Ji, Begumpura and Ravidas Jayanti](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-ravidas-ji/)[ਭBhagat Dhanna JiReligion · Bhagat Dhanna Ji: the fifteenth century Rajasthani farmer saint whose three hymns are in the Guru Granth Sahib Ji, his life, sakhis and teaching](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-dhanna-ji/)[ਭBhagat Sain JiReligion · Bhagat Sain Ji: the barber saint of the Bhakti movement whose one hymn in Raag Dhanasari is in the Guru Granth Sahib Ji, his life, sakhi and teaching](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-sain-ji/)[ਗGurbaniReligion · Gurbani explained: the meaning of the Guru's words, Dhur Ki Bani, Kachi Bani, how it was preserved, gutkas, Nitnem and respect](https://jugti.com/kosh/religion/gurbani/)[ਭBhagat Surdas JiReligion · Bhagat Surdas Ji: one of the fifteen Bhagats in the Guru Granth Sahib Ji, the Madan Mohan account, the confusion with the blind Sur Sagar poet, and his single line on Ang 1253](https://jugti.com/kosh/religion/bhagat-surdas-ji/)[ਭBhagat Surdas JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-surdas-ji/)[ਭBhagat Sain JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-sain-ji/)[ਭBhagat Dhanna JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-dhanna-ji/)[ਭBhagat Namdev JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-namdev-ji/)[ਭBhagat Kabir JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-kabir-ji/)[ਭBhagat Ravidas JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhagat-ravidas-ji/)[ਗGurbaniReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) ## More religion entries to explore [ਮMata Sulakhni JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sulakhni-ji/)[ਸSirdar Kapur SinghReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sirdar-kapur-singh/)[ਮMata Tripta JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-tripta-ji/)[ਬBaba Kalu JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-kalu-ji/) Sources (4) 1. [Parmanand, Encyclopaedia of Sikhism (The Sikh Encyclopedia)](https://www.thesikhencyclopedia.com/parmanand/) 2. [Bhagat Parmanand Das, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Bhagat%5FParmanand) 3. [Guru Nanak in Maharashtra, SikhiWiki](https://www.sikhiwiki.org/index.php/Guru%5FNanak%5FIn%5FMaharashtra) 4. [Parmanand, in Macauliffe, The Sikh Religion, Vol 6 (Wikisource)](https://en.wikisource.org/wiki/Page%3AThe%5FSikh%5FReligion%2C%5Fits%5Fgurus%2C%5Fsacred%5Fwritings%5Fand%5Fauthors%5FVol%5F6.djvu%2F93) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Who was Bhagat Parmanand Ji?](#s-b2)[What is known about his birth and home, and what is disputed?](#s-b5)[How did Bhagat Parmanand Ji worship?](#s-b9)[Which teacher and tradition do later accounts connect him with?](#s-b12)[How many hymns of Bhagat Parmanand Ji are in Guru Granth Sahib Ji?](#s-b15)[What does his one hymn teach?](#s-b17)[Why is Bhagat Parmanand Ji remembered today?](#s-b21)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ Tradition Bhakti movement; one of the fifteen Bhagats whose bani is included in the Guru Granth Sahib Ji Born Probably in 1483; the Encyclopaedia of Sikhism gives the year as probable, and Wikipedia gives 1483 Birthplace Disputed: Wikipedia gives Kannauj in present day Uttar Pradesh; the Encyclopaedia of Sikhism calls him a Maharashtrian saint poet Home The Encyclopaedia of Sikhism and Macauliffe place his residence at Barsi, north of Pandharpur in present day Solapur district, Maharashtra; Wikipedia places his residence at Pandharpur Family background Kanyakubja Brahmin family, as stated by Wikipedia and by the Encyclopaedia account; a plate at his reported tomb at Barsi, noted by SikhiWiki, describes him differently, so the record is unsettled Devotion Devotee of Vishnu, worshipping God in the Vaishnavite manifestation of Krishna Pen name Sarang, the name of a bird ever thirsty for the raindrop Practice remembered Said to have made seven hundred prostrations daily to God on his uncovered, often bleeding, knees Hymns in Guru Granth Sahib Ji One: in Raag Sarang on Ang 1253 Teacher (attributed) Wikipedia states that Shri Vallabhacharya was his Guru and that he belonged to the Pushti tradition; the Encyclopaedia of Sikhism entry does not state this Died Disputed: Wikipedia gives 1574; a SikhiWiki account gives 1593; no year is treated as settled ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People491 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books235 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords607 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)