Source: https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-nand-lal-ji/ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Sikhism](https://jugti.com/kosh/religions/sikhism/)/Bhai Nand Lal Ji Religion · Sikhism # Bhai Nand Lal Jiਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ Bhai Nand Lal Ji: the Persian poet Goya of Ghazni who became Guru Gobind Singh Ji's favourite disciple and court poet at Anandpur Sahib [In short](#in-short)[Who was Bhai Nand Lal Ji?](#s-k2)[Where was Bhai Nand Lal Ji born, and how did he rise in Mughal service?](#s-k5)[How did Bhai Nand Lal Ji come to Guru Gobind Singh Ji?](#s-k8)[What did Bhai Nand Lal Ji write?](#s-k11)[Are the Rahit Nama and Tankhah Nama really his work?](#s-k14)[What happened after Anandpur, and how is he remembered today?](#s-k16)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Bhai Nand Lal Ji (about 1633 to 1713), who wrote as Goya, was a Persian scholar from Ghazni who rose as a Mir Munshi in Mughal service and then became Guru Gobind Singh Ji's favourite disciple and sole Persian court poet at Anandpur Sahib. His Divan-i-Goya and Zindaginama form part of the approved Sikh canon. Updated 31 Oct 2026 Facts Punjabi name ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ Faith Sikhism Gurmukhi ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ Born About 1633, at Ghazni (now in Afghanistan) Died 1713 (some accounts give 1720), at Multan Pen name Goya (also signed as Lal) All 10 facts Father Munshi Chhajju Mall, also given as Diwan Chhajju Ram, a senior Persian secretary (accounts differ on his post) Service Mir Munshi at Multan, then on the personal staff of Prince Muazzam, later Emperor Bahadur Shah I Known for Favourite disciple and sole Persian poet of Guru Gobind Singh Ji's court at Anandpur Sahib Major works Divan-i-Goya, Zindaginama, Ganjnama, Tausif-o-Sana, Arz-ul-Alfaz, Joti Bikas, Dastur-ul-Insha Full story7 min read Bhai Nand Lal Ji (about 1633 to 1713) was a Persian poet of Ghazni who became the favourite disciple and leading Persian poet of Guru Gobind Singh Ji at Anandpur Sahib. Writing as Goya, he produced ghazals and books that Sikhs count in the approved canon, sung alongside scriptural verse. ## Who was Bhai Nand Lal Ji? Bhai Nand Lal Ji was a scholar learned in Persian, Arabic, Punjabi and mathematics, as Wikipedia lists his education. He wrote poetry in Persian from the age of twelve under the pen name Goya, the speaker, and at places signed himself simply as Lal. SikhiWiki and the Encyclopaedia of Sikhism give the same portrait: a poet famous in the Sikh tradition, a favourite disciple of [Guru Gobind Singh Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/), loved and venerated by generations of Sikhs in return. Among the fifty two poets of the Guru's court, he held a place no one else held: the other court poets wrote mostly in Braj Hindi, and the Encyclopaedia notes that he appears to have been Guru Gobind Singh Ji's sole Persian poet. That position mattered because Persian was the language of empire: of Mughal administration, diplomacy and the Sufi poetry of Rumi and Hafez. A poet who could carry Sikh teaching in polished Persian could speak far beyond Punjab, and he did it from inside the Guru's court at Anandpur, where tradition also remembers that he kept a good langar, a free kitchen, that the Guru commended as a model. ## Where was Bhai Nand Lal Ji born, and how did he rise in Mughal service? He was born in Ghazni, in what is now Afghanistan, in about 1633, into a Khatri family, a class distinguished in Mughal times for proficiency in Persian, then the language of official business. His father's post is given differently by the sources. The Encyclopaedia and SikhiWiki name him Munshi Chhajju Mall, an official in the secretariat of Prince Dara Shikoh, Shah Jahan's eldest son, who accompanied the prince to Ghazni in 1639\. Wikipedia and the Sikh Research Institute instead describe Diwan Chhajju Ram as chief secretary to the Governor of Ghazni. Both agree on the substance: his father was a senior Persian secretary, and the son grew up inside that world of letters. His father died in 1652, when Nand Lal was about nineteen, and Wikipedia adds that he had lost his mother at seventeen. Offered only a minor post in Ghazni, he returned to India and settled in Multan, the family's ancestral seat, in the quarter called Agha Mohalla. There the governor, Wasaf Khan, who had known his father, made him a munshi. By ability and hard work he rose to Mir Munshi, principal secretary, and is stated to have become deputy governor of the province. He married a woman from a Sikh family of the Multan area, a marriage that would later turn his life. In time he joined the personal staff of Prince Muazzam, Aurangzeb's eldest son, later Emperor Bahadur Shah I. ## How did Bhai Nand Lal Ji come to Guru Gobind Singh Ji? The best known story of his Mughal years is also the one to handle most carefully. In the telling carried by Wikipedia and SikhiWiki, a debate arose at Aurangzeb's court over the meaning of a verse of the Quran, the court scholars could not satisfy the emperor, and Nand Lal's interpretation pleased him, until he learned that a Hindu had given it and said such a scholar should accept Islam. The Encyclopaedia of Sikhism then states the caution plainly: some doubt that he stood in fear of forced conversion, since many non Muslims continued to serve under Aurangzeb and forced conversion did not touch the court class. It concludes that when and why he relinquished Mughal service cannot be determined exactly, and that the most likely reason he came to the Guru was to seek peace in his advancing years. This page reports the story as tradition, with that doubt attached. His road to the Guru also ran through his home. SikhiWiki says his wife recited [Gurbani](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/) daily, that he learned Gurmukhi and began reciting the hymns himself, and that longing to meet the Guru followed. The date he reached [Anandpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/anandpur-sahib/) is given two ways. According to Guru kian Sakhian, quoted by the Encyclopaedia, SikhiWiki and SikhRI alike, he arrived on Baisakhi day, 29 March 1682\. Wikipedia carries a second tradition placing his setting out around 1689\. Wikipedia also preserves the courtly sequel: living quietly in a small house, sending the Guru Persian poems of longing rather than presenting himself, until the Guru called him in as the topmost poet of the court. What no account disputes is what he did there: he spent his days in the Guru's company, composing the Persian poetry on which his name rests. ## What did Bhai Nand Lal Ji write? His best known book is the Zindaginama, the Book of Life. SikhiWiki's page on the work says it is believed to be his first composition after he moved to Anandpur, that he first titled it Bandaginama, the Book of Prayer, and that Guru Gobind Singh Ji, who read it with admiration, renamed it Zindaginama. It runs to 510 couplets, written, in the poet's own words at couplet 497, to familiarise the reader with the divine mystery. Its verses describe God as Creator, the body as a temple lit by divine light, and the need of the true Guru, and at places echo the Guru Granth Sahib Ji. The Divan-i-Goya, his collection of ghazals, is the work SikhRI calls his rich exploration of his love for the Guru. The counts differ by source: Wikipedia and SikhiWiki give 63 ghazals, with Wikipedia adding 12 rubaiyat, quatrains, while the introduction by Dr Louis Fenech on bhainandlal.com counts 61 ghazals, 19 rubaiyat and 6 further couplets, and dates the compilation most likely to the 1690s at Anandpur. That site notes that the ghazals address the Guru throughout, yet never name him, so their Sufi language stays open to any reader, and in them he answers masters such as Hafez, turning a ghazal's teaching toward the Sikh path. His other Persian works include the Ganjnama, in homage to all ten Gurus, Tausif-o-Sana, Arz-ul-Alfaz, Dastur-ul-Insha, a collection of letters, and Khatima. His Joti Bikas, in Punjabi, stands apart in the Encyclopaedia's account as his one work not in Persian. ## Are the Rahit Nama and Tankhah Nama really his work? Two shorter works carry his name with a question mark that honest writing must keep. A Rahitnama, a code of Sikh conduct, and a Tankhahnama, a manual of penalties for breaches of discipline, are both ascribed to him. The Encyclopaedia says directly that doubt has been expressed as to whether these two are of his composition, and SikhiWiki reports the same doubt. Both are in the Braj idiom of the time, not in his Persian, and in each Nand Lal appears as the seeker who asks, while the Guru answers. Its own text dates the Rahitnama to Samvat 1752, corresponding to 1695, before the founding of the [Khalsa Panth](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/khalsa-panth/), and SikhiWiki places its discourse at Anandpur on 5 December 1695\. The Tankhahnama, composed after the Khalsa was formed, carries the verse Sikhs still recite after Ardas: Raj Karega Khalsa. The careful summary is this: tradition ascribes both works to him, scholars quoted by the Encyclopaedia have doubted the ascription, and the texts remain part of how the Panth remembers his closeness to the Guru. ## What happened after Anandpur, and how is he remembered today? He stayed with the Guru through the hardest years. Wikipedia says he remained until December 1704, and that after the separation at the Sarsa river he helped keep Mata Sundari Ji and Mata Sahib Kaur Ji safe on their way to Delhi, where SikhiWiki adds that his Mughal court contacts helped protect them. After the Guru evacuated Anandpur in the winter of 1705, his last years are told two ways. The Encyclopaedia has him return to Multan, preach the Guru's word, and open a school of Arabic and Persian that still existed when the British occupied Punjab in 1849\. Wikipedia's longer narrative keeps him in imperial service after 1707 as a link between the Guru and Emperor Bahadur Shah I, and brings him back to Multan only in 1712\. Both accounts end in the same place: he died at Multan in 1713, the year SikhiWiki and the Encyclopaedia give, though Wikipedia's heading allows 1713 or 1720. His standing in the tradition is not in doubt. SikhiWiki's Zindagi Namah page gives him a distinction shared by only one other writer, Bhai Gurdas Ji: his verse may be sung along with scriptural hymns at Sikh divans, as part of the approved Sikh canon. His works have been translated into Punjabi and English, among them B. P. L. Bedi's English Divan-e-Goya, The Pilgrim's Way, and SikhRI's Paigham-i-Goya project has carried fresh translations of his ghazals to new readers. The secretary from Ghazni who signed himself Goya is still speaking. ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ, ਲਗਭਗ 1633 ਤੋਂ 1713, ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਫਾਰਸੀ ਕਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਚੇਲੇ ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ ਫਾਰਸੀ ਕਵੀ ਬਣੇ। ਗੋਯਾ ਨਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਚੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਕਾਨਨ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ## ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ? ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ: ਫਾਰਸੀ, ਅਰਬੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਗਣਿਤ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਗੋਯਾ ਉਪਨਾਮ ਨਾਲ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਲਾਲ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਤਸਵੀਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਚੇਲੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ, ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਦੇ ਬਵੰਜਾ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਅਜਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਬਾਕੀ ਕਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਜ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਇਕੱਲੇ ਫਾਰਸੀ ਕਵੀ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਾਰਸੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਗਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰੂਮੀ ਅਤੇ ਹਾਫਿਜ਼ ਦੀ ਸੂਫੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਕਵੀ ਸੋਹਣੀ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਬਾਹਰ ਦਰਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਇਹੀ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਰੰਪਰਾ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਲੰਗਰ, ਮੁਫਤ ਰਸੋਈ, ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ## ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਮੁਗਲ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ? ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1633 ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇੱਕ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਿਛੋਕੜ ਫਾਰਸੀ ਵਿਦਿਆ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ: ਖੱਤਰੀ, ਕਾਇਸਥਾਂ ਵਾਂਗ, ਮੁਗਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕੰਮਕਾਜ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਨਸ਼ੀ ਛੱਜੂ ਮੱਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਾਹ ਜਹਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦੇ ਸਕੱਤਰੇਤ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਨ, 1639 ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੇ ਨਾਲ ਗਜ਼ਨੀ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਉੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੀ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋ ਗਏ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੀਵਾਨ ਛੱਜੂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਜ਼ਨੀ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ, ਜਾਂ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਲੇਖ ਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿਮਤ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਫਾਰਸੀ ਸਕੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਉਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1652 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ ਉੱਨੀ ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਛੋਟਾ ਅਹੁਦਾ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਜੱਦੀ ਟਿਕਾਣੇ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ, ਆਗਾ ਮੁਹੱਲਾ ਨਾਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੁਗਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਗਵਰਨਰ ਵਸਫ ਖਾਨ ਨੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਸਕੱਤਰ, ਬਣਾਇਆ। ਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਉਹ ਮੀਰ ਮੁਨਸ਼ੀ, ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ, ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਅਹੁਦੇ ਵੀ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸੂਬੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਗਵਰਨਰ ਵੀ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੁਲਤਾਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵਿਆਹ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਮੁਅੱਜ਼ਮ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਟਾਫ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਮਿਲੀ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲਾ ਬਣਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਹ ਦਰਬਾਰੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਰਾਨ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪੱਤਰ ਦਾ ਉਹ ਜਵਾਬੀ ਖਰੜਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਸਮੇਤ ਨਕਦ ਇਨਾਮ। ## ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੋਲ ਕਿਵੇਂ ਆਏ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਗਲ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਕਹਾਣੀ ਉਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਰਾਨ ਦੀ ਇੱਕ ਆਇਤ ਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਛਿੜੀ, ਦਰਬਾਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਆਪ ਫਿਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੁਝ ਲੋਕ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੈਰ ਮੁਸਲਿਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਬਦਲੀ ਦਰਬਾਰੀ ਵਰਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ 1680 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਛੱਡ ਕੇ ਦੱਖਣ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਸੇਵਾ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ, ਇਹ ਠੀਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਵਧਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਭਾਲ ਸੀ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ, ਉਸ ਸ਼ੱਕ ਸਮੇਤ, ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਲੰਘਦਾ ਸੀ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੋਜ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਜਾਣਦੀ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖੀ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਜਾਗੀ। ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਤਿੰਨੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ, 29 ਮਾਰਚ 1682, ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੂਜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚੱਲਣਾ ਲਗਭਗ 1689 ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੇ ਘੜੇ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਰਬਾਰੀ ਅਗਲਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ: ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਹਿਣਾ, ਆਪ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਾਂਘ ਦੀਆਂ ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਭੇਜਣਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਕੋਈ ਲੇਖ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕੀਤਾ: ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ, ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਹ ਫਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ## ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਹੈ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦਾ ਪੰਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਆਨੰਦਪੁਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬੰਦਗੀਨਾਮਾ, ਇਬਾਦਤ ਦੀ ਪੁਸਤਕ, ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਡਿਆਈ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ 510 ਬੈਂਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਵੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਂਤ 497 ਉੱਤੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਰਹੱਸ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਬੈਂਤ 498 ਉੱਤੇ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਣ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬੈਂਤਾਂ ਰੱਬ ਨੂੰ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਜੋਤ ਨਾਲ ਜਗਮਗ ਮੰਦਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਲੋੜ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੀਵਾਨਿ ਗੋਯਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਉਹ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਰੋਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ: ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ 63 ਗਜ਼ਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 12 ਰੁਬਾਈਆਂ, ਚੌਪਦੇ, ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਭਾਈਨੰਦਲਾਲ ਵਾਲੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਉੱਤੇ ਡਾਕਟਰ ਲੂਈ ਫੇਨੇਕ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਦੀਵਾਨ ਨੂੰ 61 ਗਜ਼ਲਾਂ, 19 ਰੁਬਾਈਆਂ ਅਤੇ 6 ਹੋਰ ਬੈਂਤਾਂ ਵਜੋਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ 1690 ਵਾਲੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਇੱਕ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੁਹਰਾਉਣ ਯੋਗ ਹੈ: ਗਜ਼ਲਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਸੂਫੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਪ੍ਰੇਮ, ਇਬਾਦਤ ਅਤੇ ਰਹੱਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹਰ ਪਾਠਕ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਉਸਤਾਦਾਂ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਹਾਫਿਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਗਜ਼ਲ ਨੂੰ ਉਸੇ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਰਾਹ ਵੱਲ ਮੋੜਦਿਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਫਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਜਨਾਮਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਿੱਚ ਗਦ ਅਤੇ ਪਦ, ਤੌਸੀਫੋ ਸਨਾ ਹੈ, ਔਖੇ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗਦ ਵਡਿਆਈ, ਅਰਜ਼ੁਲ ਅਲਫਾਜ਼ ਹੈ, ਰੱਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸਮੇਤ ਸਿੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਦਸਤੂਰੁਲ ਇੰਸ਼ਾ ਹੈ, ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਅਤੇ ਖਾਤਿਮਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋਤੀ ਬਿਕਾਸ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਜੋਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ## ਕੀ ਰਹਿਤ ਨਾਮਾ ਅਤੇ ਤਨਖਾਹ ਨਾਮਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ? ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮੇਤ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਮਾਨਦਾਰ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਸਿੱਖ ਆਚਰਨ ਦੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਹਿਤਾ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਸਿੱਧਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਪ੍ਰਗਟਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਵੀ ਇਹੀ ਸ਼ੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਪਾਠ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਉਹ ਭਾਲਕ ਬਣ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਸਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਦੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਹਿਤਨਾਮਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਾਠ ਇਸ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸੰਮਤ 1752 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ 1695 ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਸ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਆਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ 5 ਦਸੰਬਰ 1695 ਵਿੱਚ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਨਖਾਹਨਾਮਾ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਤਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਸ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ, ਉਸ ਬੈਂਤ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਅਰਦਾਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ: ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ ਖਾਲਸਾ। ਸਾਵਧਾਨ ਸਾਰ ਇਹ ਹੈ: ਪਰੰਪਰਾ ਦੋਵੇਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜੋੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਠ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੰਥ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ## ਆਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਸੰਬਰ 1704 ਤੱਕ ਨਾਲ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸਹਾਈ ਹੋਏ। 1705 ਦੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਫਿਰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਪਸ ਗਏ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਜੋ 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਲੰਮਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1707 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਾਹੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਪਹਿਲੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕੜੀ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ 1712 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਿਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਲੇਖ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਮੁੱਕਦੇ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1713 ਵਿੱਚ ਮੁਲਤਾਨ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਾਲ, ਜੋ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 1713 ਜਾਂ 1720 ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ 1713 ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਸਾਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸਾਲ ਕਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਥਾਨ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀਨਾਮਾ ਵਾਲਾ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਤਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਕਾਨਨ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦੀਵਾਨਿ ਗੋਯਾ ਦੇ ਬੀ ਪੀ ਐਲ ਬੇਦੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਦਿ ਪਿਲਗ੍ਰਿਮਜ਼ ਵੇ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਡਾਕਟਰ ਸਰਵਪੱਲੀ ਰਾਧਾਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਮੇਤ। ਸਿੱਖ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਪੈਗਾਮਿ ਗੋਯਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਨੁਵਾਦ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਏ ਹਨ। ਗਜ਼ਨੀ ਦਾ ਉਹ ਦਰਬਾਰੀ ਸਕੱਤਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗੋਯਾ, ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਵੀ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ: ਫਾਰਸੀ ਵਿੱਚ, ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੈਂਤਾਂ ਉਸ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ## Related topics [ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Tenth and last human Sikh Guru · 1666–1708](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-ji/)[ਅAnandpur SahibReligion · Town · where the Khalsa began, 1699](https://jugti.com/kosh/religion/anandpur-sahib/)[ਖKhalsa PanthReligion · Khalsa Panth: the collective body of initiated Sikhs founded by Guru Gobind Singh Ji at Anandpur Sahib on Vaisakhi 1699, its Panj Pyare, Five Ks and Guru Panth role](https://jugti.com/kosh/religion/khalsa-panth/)[ਗGurbaniReligion · Gurbani explained: the meaning of the Guru's words, Dhur Ki Bani, Kachi Bani, how it was preserved, gutkas, Nitnem and respect](https://jugti.com/kosh/religion/gurbani/)[ਸSangatReligion · Sangat: the holy congregation of Sikhs who gather in the presence of the Guru Granth Sahib Ji for kirtan, prayer, learning and seva](https://jugti.com/kosh/religion/sangat/)[ਲLangarReligion · Sikh community kitchen, free meal for all](https://jugti.com/kosh/religion/langar/)[ਭBhai Gurdas JiReligion · Sikh scholar and scribe · 1551–1636](https://jugti.com/kosh/religion/bhai-gurdas-ji/)[ਜZafarnamaReligion · Zafarnama: Guru Gobind Singh Ji's Epistle of Victory in Persian verse to Aurangzeb, 1705, its story, contents and famous sword verse](https://jugti.com/kosh/religion/zafarnama/)[ਨNasihatnamaReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/nasihatnama/)[ਤTankhahnamaReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/tankhahnama/)[ਵVaran Bhai GurdasReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/varan-bhai-gurdas/)[ਗGurbaniReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/gurbani/)[ਜZafarnamaReligion · Scriptures & texts](https://jugti.com/kosh/religion/scriptures/zafarnama/)[ਖKhalsa PanthReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/khalsa-panth/)[ਸSangatReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/sangat/)[ਭBhai Gurdas JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-gurdas-ji/)[ਲLangarReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/langar/)[ਅAnandpur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/anandpur-sahib/)[ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/) ## More religion entries to explore [ਮMata Sulakhni JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sulakhni-ji/)[ਸSirdar Kapur SinghReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sirdar-kapur-singh/)[ਮMata Tripta JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-tripta-ji/)[ਬBaba Kalu JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-kalu-ji/) Sources (6) 1. [Bhai Nand Lal, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Bhai%5FNand%5FLal) 2. [Bhai Nand Lal, SikhiWiki](https://www.sikhiwiki.org/index.php/Bhai%5FNand%5FLal) 3. [Zindagi Namah, SikhiWiki](https://www.sikhiwiki.org/index.php/Zindagi%5FNamah) 4. [NAND LAL, BHAI, Encyclopaedia of Sikhism (The Sikh Encyclopedia)](https://www.thesikhencyclopedia.com/nand-lal-bhai/) 5. [Paigham-i-Goya: An Expression of Love, Sikh Research Institute](https://sikhri.org/articles/paigham-i-goya-an-expression-of-love) 6. [Diwan-e-Goya, Bhai Nand Lal Ji (bhainandlal.com)](https://www.bhainandlal.com/website/diwan.html) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Who was Bhai Nand Lal Ji?](#s-k2)[Where was Bhai Nand Lal Ji born, and how did he rise in Mughal service?](#s-k5)[How did Bhai Nand Lal Ji come to Guru Gobind Singh Ji?](#s-k8)[What did Bhai Nand Lal Ji write?](#s-k11)[Are the Rahit Nama and Tankhah Nama really his work?](#s-k14)[What happened after Anandpur, and how is he remembered today?](#s-k16)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ Faith Sikhism Gurmukhi ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ Born About 1633, at Ghazni (now in Afghanistan) Died 1713 (some accounts give 1720), at Multan Pen name Goya (also signed as Lal) Father Munshi Chhajju Mall, also given as Diwan Chhajju Ram, a senior Persian secretary (accounts differ on his post) Service Mir Munshi at Multan, then on the personal staff of Prince Muazzam, later Emperor Bahadur Shah I Known for Favourite disciple and sole Persian poet of Guru Gobind Singh Ji's court at Anandpur Sahib Major works Divan-i-Goya, Zindaginama, Ganjnama, Tausif-o-Sana, Arz-ul-Alfaz, Joti Bikas, Dastur-ul-Insha ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People491 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books235 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords607 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)