Source: https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/giani-kartar-singh/ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Sikhism](https://jugti.com/kosh/religions/sikhism/)/Giani Kartar Singh Ji Religion · Sikhism # Giani Kartar Singh Jiਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ Akali Dal leader and Punjab minister (1902-1974) who shaped the Punjabi Suba demand and framed the Giani-Sachar Formula. [In short](#in-short)[Early life: from Lyallpur to Amritsar](#s-k2)[Rise in the Akali Dal](#s-k6)[The Azad Punjab Scheme and Partition](#s-k10)[Minister in East Punjab](#s-k14)[The Punjabi Suba movement](#s-k18)[Why is Giani Kartar Singh Ji remembered?](#s-k22)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Giani Kartar Singh Ji (22 February 1902 to 10 June 1974) was an Akali Dal leader and Punjab minister who dominated Sikh politics in the 1940s and 1950s. After Master Tara Singh, he was the most important thinker of Akali politics and the Punjabi Suba movement, and he served as Punjab's Revenue and Development Minister from 1948 to 1951 and as its Revenue and Agriculture Minister from 1957 to 1962\. He is best remembered for the Azad Punjab Scheme of 1943, the Giani-Sachar Formula that mapped a Punjabi-speaking state, and a famously simple life in which he left ministerial office with his belongings in a single worn trunk. Updated 13 Nov 2026 Facts Punjabi name ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ Born 22 February 1902, Chakk No. 40, Jhang Branch, Lyallpur district (now in Pakistan) Died 10 June 1974, Rajindra Hospital, Patiala Role Akali Dal leader; Punjab minister President, Shiromani Akali Dal January 1947 SGPC member 1926 to 1960 All 8 facts Minister Revenue and Development 1948 to 1951; Revenue and Agriculture 1957 to 1962 Known for Azad Punjab Scheme; Giani-Sachar Formula; Punjabi Suba movement Full story7 min read Giani Kartar Singh Ji (22 February 1902 to 10 June 1974) was an Akali leader and Punjab minister who dominated Sikh politics in the 1940s and 1950s. After Master Tara Singh, he was the most important thinker of Akali politics and the Punjabi Suba movement. He was Punjab's Revenue and Development Minister from 1948 to 1951 and its Revenue and Agriculture Minister from 1957 to 1962\. He is remembered as much for his simplicity as for his strategy: he left ministerial office with his belongings in a single worn iron trunk. ## Early life: from Lyallpur to Amritsar Kartar Singh was born on 22 February 1902 at Chakk No. 40, Jhang Branch, in Lyallpur district, in the part of Punjab that is now in Pakistan. His parents were Bhagat Singh and Mai Jio. The family were Jatts of the Khaihra clan from Nagoke village in Amritsar district, who had moved to Lyallpur when the Sandal Bar region opened as a canal colony late in the nineteenth century. Most sources give his birth date as 22 February 1902, though the Nehru Archive lists 1905. He studied first in the village gurdwara and then at the Khalsa School in neighbouring Chakk No. 41, matriculating in 1921\. In his school days he led a kirtan jatha, a group of hymn singers, and the name Giani, one learned in scripture, stayed with him for life. He joined Khalsa College in Amritsar but had to leave after an attack of smallpox. He was married young to Harnam Kaur, daughter of Jagat Singh of Ghiala Kalan in Amritsar district. Two early experiences shaped his politics. He was in Amritsar during the Jallianwala Bagh massacre of April 1919, which left a lasting mark on him, and as a tenth-class student he raised funds for the Tilak Swaraj Fund of the Indian National Congress. In October 1920 he led about twenty students to the Sikh conference at Dharovali, the gathering that paved the way for the Shiromani Akali Dal. ## Rise in the Akali Dal In 1924 he became general secretary of the Lyallpur district Akali Dal. Later that year he was arrested for leading a procession to welcome the 13th Shahidi Jatha on its way to Jaito, and served six months in Campbellpore Central Jail. In 1926 he was elected to the Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee, reconstituted under the Sikh Gurdwaras Act of 1925, and he joined its executive committee in October 1927\. He remained a member of the SGPC until 1960. ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ (22 ਫਰਵਰੀ 1902 ਤੋਂ 10 ਜੂਨ 1974) ਇੱਕ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1940 ਅਤੇ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਉਹ 1948 ਤੋਂ 1951 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ 1957 ਤੋਂ 1962 ਤੱਕ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਣਨੀਤੀ ਜਿੰਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਦਗੀ ਲਈ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਸਮਾ ਗਿਆ ਸੀ। ## ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੱਕ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਫਰਵਰੀ 1902 ਨੂੰ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰ. 40, ਝੰਗ ਬਰਾਂਚ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਈ ਜੀਓ ਸਨ। ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਖਹਿਰਾ ਗੋਤ ਦੇ ਜੱਟ ਸਨ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਗੋਕੇ ਤੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਬਸਤੀ ਵਜੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਉੱਤੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਾਰੀਖ 22 ਫਰਵਰੀ 1902 ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਹਿਰੂ ਆਰਕਾਈਵ ਵਿੱਚ 1905 ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਲਈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰ. 41 ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਤੋਂ 1921 ਵਿੱਚ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੀਰਤਨ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ, ਯਾਨੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਜਾਣੂ, ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਚੇਚਕ ਕਾਰਨ ਪੜ੍ਹਾਈ ਛੱਡਣੀ ਪਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘਿਆਲਾ ਕਲਾਂ ਦੇ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਦੋ ਮੁੱਢਲੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਵਿੱਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵੇਲੇ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਦਸਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਤਿਲਕ ਸਵਰਾਜ ਫੰਡ ਲਈ ਚੰਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਅਕਤੂਬਰ 1920 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਗਭਗ ਵੀਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਧਰੋਵਾਲੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕਾਨਫਰੰਸ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ। ## ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ 1924 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਬਣੇ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਜੈਤੋ ਜਾ ਰਹੇ 13ਵੇਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਜਲੂਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਂਪਬੈਲਪੁਰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। 1926 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਅਧੀਨ ਮੁੜ ਬਣੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1927 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਉਹ 1960 ਤੱਕ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਰਹੇ। Advertisement He joined the rally that greeted the Simon Commission with black flags at Lahore railway station on 30 October 1928, and he was jailed again during the Civil Disobedience Movement of 1930 to 1931 for speeches against the colonial government. In 1933 he was elected to the executive committees of both the SGPC and the Akali Dal, and in 1937 he entered the Punjab Legislative Assembly from Samundari-Jharharivala in Lyallpur district. In 1942 he helped bring about the rapprochement between the Akalis and the Unionist Party, which put Baldev Singh into the Punjab ministry of Sir Sikandar Hayat Khan. Under that arrangement, known as the Sikandar-Baldev Pact, he introduced a bill to amend the Sikh Gurdwaras Act of 1925\. The bill became the Sikh Gurdwaras (Amendment) Act XI of 1944, passed on 12 December 1944\. It expanded the SGPC's powers, gave backward Sikh classes representation, and freed the SGPC to spend on missionary, educational and charitable work. He sponsored a further amendment in 1956, after the merger of PEPSU with Punjab. ## The Azad Punjab Scheme and Partition When the Muslim League demanded a separate Muslim state, he answered in 1943 with the Azad Punjab Scheme. It proposed a restructured Punjab whose population was balanced between communities, so that no single community held an absolute majority. The scheme became the basis of the Akali position in the negotiations that followed, and in those talks he ranked next only to Master Tara Singh. In January 1947 he was elected president of the Shiromani Akali Dal. His sense of service showed itself the year before. In September 1946, when a Sikh minister was to be chosen for the Punjab cabinet, he was selected, but he put his garlands on Swaran Singh instead, saying Swaran Singh deserved the post. After Partition was announced on 3 June 1947, he called a joint meeting of the Akali Dal Working Committee and the Panthic Pratinidhi Board, which on 14 June endorsed the transfer of population and property as an essential measure. After 15 August 1947 he personally helped evacuate non-Muslims from Lyallpur and Sheikhupura districts, at considerable personal risk. ## Minister in East Punjab On 17 March 1948, under his leadership, the Akali Dal allowed its legislators to join Congress. Giani Kartar Singh became Revenue and Development Minister in the East Punjab government under Gopi Chand Bhargava, and he continued in the ministry of Bhim Sen Sachar, which he had helped bring to power with his group of 22 MLAs in March 1949\. As minister he rehabilitated refugees from Pakistan and started the Government Agriculture College at Ludhiana. In the Constituent Assembly he argued for statutory safeguards for Sikh rights. His most lasting idea from these years was the Giani-Sachar Formula, worked out with Bhim Sen Sachar, dividing East Punjab into Punjabi-speaking and Hindi-speaking zones. The demarcation laid the foundation for a Punjabi-speaking state, and for the Punjabi Suba demand that followed. He lost his assembly seat in the first general election of 1952, but was soon elected to the Punjab Legislative Council. By then the demand for Punjabi Suba, a Punjabi-speaking state, had become the focus of Sikh politics, and he was one of its principal advocates. ## The Punjabi Suba movement Back in the Akali Dal, he courted arrest in the 1955 campaign for Punjabi Suba. A year later the Regional Formula brought the Akalis back into the Congress fold, and he was elected from the Dasuya-Tanda constituency. In 1957 he became Revenue and Agriculture Minister in the cabinet of Partap Singh Kairon, and he was re-elected in 1962\. As minister he pushed through the consolidation of land holdings and piloted the Agricultural Produce Marketing Committee Act and the Punjab Agricultural University Act, measures that laid the foundations for the growth of Punjab's farm economy. In September 1957 Jawaharlal Nehru wrote to Kairon that Giani Kartar Singh was functioning more and more as an Akali leader and less and less as a member of the cabinet. In the 1960s his differences with the Akali Dal widened, and a folk song mocking him for deceiving the Panth was widely heard in rural Punjab. Yet in 1966 he did some of his most important work. When the Punjab Reorganisation Commission, the Shah Commission, was set up to draw the boundaries of the new state, the Akali Dal chief Sant Fateh Singh was abroad. He and Shiv Singh Bela mobilised public opinion to press the commission to keep [Anandpur Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/anandpur-sahib/), Ropar, Nangal, Kharar and other Punjabi-speaking areas in Punjab. He appeared among the last before the commission, pleading with a scarf around his neck, and reminding it that three holy shrines of the Sikhs, Nankana Sahib, Panja Sahib and Kartarpur Sahib, were already in Pakistan, and that losing Anandpur Sahib would deprive the Sikhs of [Takht Sri Kesgarh Sahib](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/panj-takht/). Una tehsil's Anandpur Sahib and Nurpurbedi blocks, with the Nangal Headworks and Bhakra Dam access, stayed in Punjab, as did the Kharar and Ropar tehsils, giving the contiguity that mattered for Punjab's claim over Chandigarh. ## Why is Giani Kartar Singh Ji remembered? In February 1967 he lost again as a Congress candidate from his former constituency, and he resigned from the Congress party on 16 April 1967\. His attempt to enter the Lok Sabha from Hoshiarpur in 1972 was unsuccessful, and his health declined. His political career had effectively ended. What people remember most is how little he kept for himself. After he ceased to be a minister in 1962, officials came to ask him to vacate his ministerial bungalow. He packed all he owned into one worn iron trunk, called a rickshaw, and left for a friend's house, his wet kachhehra spread over his shoulders. The 48 acres allotted to him after Partition at Tanda Urmar he donated in full to the Government College there, which was named in his memory. In his last years his health failed, and he was admitted to Rajindra Hospital in Patiala. Friends visiting quietly left money under his hospital pillow for his treatment. He did not touch it. He died there on 10 June 1974. He dominated Sikh politics in the 1940s and 1950s, and after Master Tara Singh he was its most important thinker. The Azad Punjab Scheme, the Giani-Sachar Formula and his Shah Commission plea all shaped the Punjab that exists today. He is remembered as a politician who lived like a fakir: single-minded, plain in his habits, and devoted to the welfare of the [Panth](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/khalsa-panth/) above his own gain. ਉਹ 30 ਅਕਤੂਬਰ 1928 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸਾਈਮਨ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਲੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। 1930 ਤੋਂ 1931 ਦੇ ਸਿਵਲ ਨਾ-ਫ਼ਰਮਾਨੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੌਰਾਨ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਹੋਈ। 1933 ਵਿੱਚ ਉਹ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀਆਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ, ਅਤੇ 1937 ਵਿੱਚ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ-ਝੜਾਂਵਾਲਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। 1942 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਅਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਲਾਹ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸਰ ਸਿਕੰਦਰ ਹਯਾਤ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਕੰਦਰ-ਬਲਦੇਵ ਸਮਝੌਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਦਾ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਬਿੱਲ 12 ਦਸੰਬਰ 1944 ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ (ਸੋਧ) ਐਕਟ XI 1944 ਬਣਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਐਸ.ਜੀ.ਪੀ.ਸੀ. ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧੇ, ਪੱਛੜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲੀ। 1956 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲੇਵੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੋਧ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ## ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਸਕੀਮ ਅਤੇ ਵੰਡ ਜਦੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਵੱਖਰੇ ਮੁਸਲਿਮ ਰਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1943 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਸਕੀਮ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਕੀਮ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਪੱਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਜਨਵਰੀ 1947 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਤੰਬਰ 1946 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਹਨ। 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀ ਕਾਰਜਕਾਰਨੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ ਬੋਰਡ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ, ਜਿਸ ਨੇ 14 ਜੂਨ ਨੂੰ ਆਬਾਦੀ ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਉਪਾਅ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤਾ। 15 ਅਗਸਤ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਜੋਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ## ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ 17 ਮਾਰਚ 1948 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸਚਰ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਰਚ 1949 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ 22 ਵਿਧਾਇਕਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਪੁਨਰਵਾਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਵਿਚਾਰ ਗਿਆਨੀ-ਸਾਚਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸਚਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਵੰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠੀ। 1952 ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਆਮ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਹਾਰ ਗਏ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ, ਯਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਸੂਬੇ, ਦੀ ਮੰਗ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਮਰਥਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਏ। ## ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਅੰਦੋਲਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਖੇਤਰੀ ਫਾਰਮੂਲੇ ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਫਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਸੂਹਾ-ਟਾਂਡਾ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1957 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਦੀ ਕੈਬਨਿਟ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੀ ਚਕਬੰਦੀ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਜ ਮੰਡੀ ਕਮੇਟੀ ਐਕਟ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਵਾਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਸਤੰਬਰ 1957 ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕੈਰੋਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੈਬਨਿਟ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਨਾਲੋਂ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਵਧਦੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਲੋਕ ਗੀਤ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ 1966 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਨਵੇਂ ਸੂਬੇ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਸ਼ਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਬਣਿਆ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੰਤ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ ਬੇਲਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਰੋਪੜ, ਨੰਗਲ, ਖਰੜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਇਲਾਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖੇ। ਉਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਆਖ਼ਰੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਪਰਨਾ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ, ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਨਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰਬੇਦੀ ਬਲਾਕ, ਨੰਗਲ ਹੈਡਵਰਕਸ ਅਤੇ ਭਾਖੜਾ ਡੈਮ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਸਮੇਤ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਖਰੜ ਤੇ ਰੋਪੜ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਮਿਲੀ। ## ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਫਰਵਰੀ 1967 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹਲਕੇ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਫਿਰ ਹਾਰ ਗਏ, ਅਤੇ 16 ਅਪ੍ਰੈਲ 1967 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। 1972 ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਜੀਵਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਸ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਘੱਟ ਰੱਖਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਬੰਗਲਾ ਖ਼ਾਲੀ ਕਰਵਾਉਣ ਆਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਾਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆ, ਇੱਕ ਰਿਕਸ਼ਾ ਮੰਗਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਗਿੱਲਾ ਕਛਹਿਰਾ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਟਾਂਡਾ ਉਰਮਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ 48 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜਿੰਦਰਾ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਮਿਲਣ ਆਏ ਦੋਸਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਚੁੱਪਚਾਪ ਸਿਰਹਾਣੇ ਹੇਠਾਂ ਪੈਸੇ ਰੱਖ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ। ਉਹ 10 ਜੂਨ 1974 ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਹੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1940-1950 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਿਆਸਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਿੰਤਕ ਸਨ। ਆਜ਼ਾਦ ਪੰਜਾਬ ਸਕੀਮ, ਗਿਆਨੀ-ਸਾਚਰ ਫਾਰਮੂਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਪੀਲ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫ਼ਕੀਰ ਵਾਂਗ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ: ਇੱਕੋ ਮਕਸਦ ਵਾਲੇ, ਸਾਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ। ## Related topics [ਖKhalsa PanthReligion · Khalsa Panth: the collective body of initiated Sikhs founded by Guru Gobind Singh Ji at Anandpur Sahib on Vaisakhi 1699, its Panj Pyare, Five Ks and Guru Panth role](https://jugti.com/kosh/religion/khalsa-panth/)[ਮMiri PiriReligion · Miri Piri: the Sikh principle joining temporal duty and spiritual devotion, given form by Guru Hargobind Ji with two swords in 1606](https://jugti.com/kosh/religion/miri-piri/)[ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Tenth and last human Sikh Guru · 1666–1708](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-ji/)[ਅAnandpur SahibReligion · Town · where the Khalsa began, 1699](https://jugti.com/kosh/religion/anandpur-sahib/)[ਅAkali Phula Singh JiReligion · Akali Phula Singh Ji explained: the Nihang leader from Sangrur who headed the Budha Dal, took charge of the Akal Takht at Amritsar, held even Maharaja Ranjit Singh to the Sikh code, and fell at Nowshera in 1823](https://jugti.com/kosh/religion/akali-phula-singh/)[ਪThe Five Takhts (Panj Takht)Religion · The five thrones of Sikh spiritual and temporal authority](https://jugti.com/kosh/religion/panj-takht/)[ਸSant Fateh Singh JiReligion · Sikh religious leader (1911-1972) who led the Punjabi Suba movement and won a Punjabi-speaking Punjab in 1966.](https://jugti.com/kosh/religion/sant-fateh-singh/)[ਗGiani Gurmukh Singh Musafir JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/giani-gurmukh-singh-musafir/)[ਸSardar Hukam Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sardar-hukam-singh/)[ਸSant Fateh Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sant-fateh-singh/)[ਅAkali Phula Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/akali-phula-singh/)[ਮMiri PiriReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/miri-piri/)[ਖKhalsa PanthReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/khalsa-panth/)[ਪThe Five Takhts (Panj Takht)Religion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/panj-takht/)[ਅAnandpur SahibReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/anandpur-sahib/)[ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/) ## More religion entries to explore [ਬBaba Khem Singh BediReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-khem-singh-bedi/)[ਬBaba Sohan Singh BhaknaReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-sohan-singh-bhakna/)[ਭBhai Maharaj Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-maharaj-singh/)[ਬBaba Makhan Shah LubanaReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-makhan-shah-lubana/) Advertisement Sources (4) 1. [Kartar Singh, Giani (1902-1974) - The Sikh Encyclopedia](https://www.thesikhencyclopedia.com/kartar-singh-giani/) 2. [Kartar Singh: Influential Akali Leader's Legacy - All About Sikhs](https://www.allaboutsikhs.com/kartar-singh-giani/) 3. [Giani Kartar Singh (1902-1974): A Fakir Showing Mirror to Modern Politicians - Medium](https://agriculturist.medium.com/giani-kartar-singh-1902-1974-a-fakir-showing-mirror-to-modern-politicians-8beac429a940) 4. [Giani Kartar Singh - Nehru Archive](https://nehruarchive.in/people/giani-kartar-singh) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Early life: from Lyallpur to Amritsar](#s-k2)[Rise in the Akali Dal](#s-k6)[The Azad Punjab Scheme and Partition](#s-k10)[Minister in East Punjab](#s-k14)[The Punjabi Suba movement](#s-k18)[Why is Giani Kartar Singh Ji remembered?](#s-k22)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਗਿਆਨੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ Born 22 February 1902, Chakk No. 40, Jhang Branch, Lyallpur district (now in Pakistan) Died 10 June 1974, Rajindra Hospital, Patiala Role Akali Dal leader; Punjab minister President, Shiromani Akali Dal January 1947 SGPC member 1926 to 1960 Minister Revenue and Development 1948 to 1951; Revenue and Agriculture 1957 to 1962 Known for Azad Punjab Scheme; Giani-Sachar Formula; Punjabi Suba movement Advertisement ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People530 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books269 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords663 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/) Advertisement