Source: https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sundari-ji/ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ [Kosh](https://jugti.com/kosh/)/[Religion](https://jugti.com/kosh/religions/)/[Sikhism](https://jugti.com/kosh/religions/sikhism/)/Mata Sundari Ji Religion · Sikhism # Mata Sundari Jiਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ Wife of Guru Gobind Singh Ji who guided the Sikh Panth from Delhi for nearly forty years after 1708, issuing hukamnamas under her own seal [In short](#in-short)[Who was Mata Sundari Ji?](#s-b2)[The evacuation of Anandpur and the road to Delhi](#s-b4)[How did Mata Sundari Ji lead the Sikhs after 1708?](#s-b6)[Mata Sundari Ji and Baba Banda Singh Bahadur](#s-b9)[How is Mata Sundari Ji remembered?](#s-b11)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) In short Mata Sundari Ji (died 1747) was a wife of Guru Gobind Singh Ji and the mother of his eldest son, Sahibzada Ajit Singh. After the Guru passed away at Nanded in 1708, the Sikhs looked to her at Delhi for guidance, and for nearly forty years she led the Panth: she appointed Bhai Mani Singh Ji over the Amritsar shrines, had the Guru's writings collected, and issued hukamnamas under her own seal. Updated 02 Nov 2026 Facts Punjabi name ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ Family Daughter of Bhai Ram Saran, a Kumarav Khatri of Bijwara (Bajwara), now in Hoshiarpur district, Punjab Married Guru Gobind Singh Ji, at Anandpur on 4 April 1684 Son Sahibzada Ajit Singh, born at Paonta Sahib on 26 January 1687, martyred at Chamkaur in 1705 Role after 1708 Guided the Sikh Panth from Delhi; her surviving hukamnamas are dated between 12 October 1717 and 10 August 1730 Died 1747, at Delhi Memorials Gurdwara Mata Sundri, Delhi; Mata Sundri College for Women, University of Delhi, is named after her Full story4 min read Mata Sundari Ji was the wife of Guru Gobind Singh Ji who, after his passing in 1708, became the person the Sikh Panth looked to for guidance for nearly forty years. From Delhi she issued hukamnamas under her own seal, appointed the custodian of the Amritsar shrines, and had the tenth Guru's writings collected and preserved. She had buried her own son and lived through the loss of the whole Guru household, yet the record she left is not one of grief. It is the record of a leader who held a scattered community together until it could stand on its own institutions. ## Who was Mata Sundari Ji? She was the daughter of Bhai Ram Saran, a Kumarav Khatri of Bijwara, also written Bajwara, in the present day Hoshiarpur district of Punjab. She was married to [Guru Gobind Singh Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/) at Anandpur on 4 April 1684\. On 26 January 1687, at Paonta Sahib, she gave birth to Sahibzada Ajit Singh, the eldest of the Guru's four sons. In Sikh homes she is honoured as Mata Sundri, and the name is also written Sunder Kaur in some accounts. ## The evacuation of Anandpur and the road to Delhi When Anandpur was evacuated on the night of 5 and 6 December 1705, after a long siege, Mata Sundari and [Mata Sahib Kaur Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sahib-kaur-ji/) were separated from the Guru's column in the confusion at the flooded Sarsa river. They were escorted to Delhi by [Bhai Mani Singh Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-mani-singh-ji/), and found safety there while the battles of Chamkaur and Muktsar were fought and the younger Sahibzade were martyred at Sirhind. In 1706 she rejoined Guru Gobind Singh Ji at Talwandi Sabo, and it was there that she heard the full account of the martyrdom of her son Ajit Singh and his brothers, and of the death of her mother in law, [Mata Gujri Ji](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-gujri-ji/). She then returned to Delhi, while the Guru travelled south to the Deccan, where he passed away at Nanded in October 1708. ## How did Mata Sundari Ji lead the Sikhs after 1708? With no living Guru in human form, the Panth needed a centre of authority it could trust, and it found one in the Guru's widow at Delhi. Mata Sundari Ji appointed Bhai Mani Singh Ji to manage the sacred shrines at Amritsar, and commissioned him to collect the writings of Guru Gobind Singh Ji, work that preserved compositions which might otherwise have been lost in those years of war. She issued hukamnamas, formal edicts, to sangats near and far under her own seal and authority. The hukamnamas of hers that have been found and published carry dates between 12 October 1717 and 10 August 1730, and they show sangats being guided on conduct, collections and the affairs of the Panth in her name. At Delhi she also adopted a young boy who resembled her late son, and named him Ajit Singh. Emperor Bahadur Shah received him at court in September 1710 and treated him as the Guru's successor, but the adopted son's later conduct disappointed her, and she disowned him. The episode underlines the position she held: emperors dealt with her household because the Sikhs themselves looked to it. ## Mata Sundari Ji and Baba Banda Singh Bahadur Later Sikh tradition holds that when [Baba Banda Singh Bahadur](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-banda-singh-bahadur/), the commander the Guru had sent to Punjab, began to depart from Khalsa practice, adopting a new salutation and his own court customs, Mata Sundari Ji's hukamnama against those departures drew many of his followers back to the older discipline. Those who stood by her reading of the Guru's teaching called themselves the Tat Khalsa, the true Khalsa, while Banda's remaining followers were called Bandai. The split shaped Sikh politics for a generation. Historians add a caution: scholars such as Ganda Singh have pointed out that no contemporary source records a formal excommunication of Banda Singh, so the hukamnama story is best read as tradition about her authority rather than a documented court act. What is not disputed is that in the years of persecution after Banda's execution in 1716, it was her name and her appointees that held the Panth's centre. ## How is Mata Sundari Ji remembered? She died at Delhi in 1747, having guided the Sikhs for close to forty years after 1708, longer than any single Guru held the guruship. [Gurdwara Mata Sundri](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mata-sundri-delhi/) in Delhi stands in her memory, and a memorial to her also stands in the compound of Gurdwara Bala Sahib in the city. Mata Sundri College for Women, a college of the University of Delhi, carries her name. In the ardas and in Sikh memory she holds a place no other figure of her century holds: the mother of a martyr, the widow of the tenth Guru, and in her own right the steady hand that carried the Panth through its most leaderless years. ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸਨ, ਜੋ 1708 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਹੇਠ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਾਂਭੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੇਖੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਸਹਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੋਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਆਗੂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਪੰਥ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ। ## ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ? ਉਹ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦੀ ਧੀ ਸਨ, ਜੋ ਬਿਜਵਾੜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਜਵਾੜਾ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਕੁਮਾਰਵ ਖੱਤਰੀ ਸਨ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ [ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/) ਨਾਲ 4 ਅਪਰੈਲ 1684 ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। 26 ਜਨਵਰੀ 1687 ਨੂੰ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁੰਦਰ ਕੌਰ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ## ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਜਦੋਂ ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਅਤੇ 6 ਦਸੰਬਰ 1705 ਦੀ ਰਾਤ ਅਨੰਦਪੁਰ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ [ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sahib-kaur-ji/) ਹੜ੍ਹ ਆਈ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਕੰਢੇ ਹੋਈ ਅਫ਼ਰਾ ਤਫ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। [ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-mani-singh-ji/) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਚਮਕੌਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸਰਹੰਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। 1706 ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਅਤੇ ਸੱਸ [ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-gujri-ji/) ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹਾਲ ਸੁਣਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਮੁੜ ਗਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ ਉਹ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ। ## ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ 1708 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ? ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਨਾ ਰਹਿਣ ਮਗਰੋਂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਕੇਂਦਰ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਬਣੀ। ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ। ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਾਂਭੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੋ ਜੰਗ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਛਪੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ 12 ਅਕਤੂਬਰ 1717 ਤੋਂ 10 ਅਗਸਤ 1730 ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣੀ, ਭੇਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਸੇਧ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਗੋਦ ਵੀ ਲਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਪੁੱਤਰ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸਤੰਬਰ 1710 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਾਰਸ ਮੰਨ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਨੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਨਾਲ ਇਸ ਲਈ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸਿੱਖ ਖੁਦ ਉਸ ਘਰ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਸਨ। ## ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਅਦ ਦੀ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁਤਾਬਕ ਜਦੋਂ [ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-banda-singh-bahadur/), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਖਾਲਸਾ ਰਹਿਣੀ ਤੋਂ ਹਟਣ ਲੱਗੇ, ਨਵੀਂ ਫ਼ਤਹਿ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਬਾਰੀ ਰਿਵਾਜ ਅਪਣਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਹਿਣੀ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਏ। ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ, ਉਹ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ, ਸੱਚਾ ਖਾਲਸਾ, ਅਖਵਾਏ, ਅਤੇ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚੇ ਸਾਥੀ ਬੰਦਈ ਕਹਾਏ। ਇਸ ਵੰਡ ਨੇ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਕਾਲੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਠੀਕ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1716 ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਥ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਾਂਭਿਆ। ## ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਉਹ 1747 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 1708 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਕਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ। ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ [ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mata-sundri-delhi/) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਕਾਲਜ ਫਾਰ ਵੂਮੈਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਅਰਦਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਸਦੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ: ਇੱਕ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਮਾਂ, ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਥਿਰ ਹੱਥ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਗੂ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਇਆ। ## Related topics [ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Tenth and last human Sikh Guru · 1666–1708](https://jugti.com/kosh/religion/guru-gobind-singh-ji/)[ਭBhai Mani Singh JiReligion · Bhai Mani Singh Ji: the Sikh scholar and scribe of Damdama Sahib, granthi of Harmandir Sahib, executed at Lahore after the Diwali gathering](https://jugti.com/kosh/religion/bhai-mani-singh-ji/)[ਮMata Sahib Kaur JiReligion · Mata Sahib Kaur Ji explained: Mother of the Khalsa, her birth at Rohtas in 1681, the patase tradition of Vaisakhi 1699, her Anandpur and Delhi years](https://jugti.com/kosh/religion/mata-sahib-kaur-ji/)[ਸSahibzada Ajit Singh JiReligion · Eldest son of Guru Gobind Singh Ji, martyred fighting at Chamkaur in 1704](https://jugti.com/kosh/religion/sahibzada-ajit-singh/)[ਗGurdwara Mata SundriReligion · Historic Delhi gurdwara on the site of Mata Sundri Ji's haveli, where she guided the Khalsa for forty years.](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwara-mata-sundri-delhi/)[ਬBaba Banda Singh BahadurReligion · Khalsa commander sent north by Guru Gobind Singh Ji in 1708 who took Sirhind, set up the first Sikh administration at Lohgarh and was executed at Delhi in 1716](https://jugti.com/kosh/religion/baba-banda-singh-bahadur/)[ਹHukamnamaReligion · Hukamnama: the daily Vak from the Guru Granth Sahib Ji and the Gurus' historical written edicts, explained](https://jugti.com/kosh/religion/hukamnama/)[ਬBaba Banda Singh BahadurReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-banda-singh-bahadur/)[ਭBhai Mani Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/bhai-mani-singh-ji/)[ਮMata Sahib Kaur JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sahib-kaur-ji/)[ਗGurdwara Mata SundriReligion · Gurdwaras & shrines](https://jugti.com/kosh/religion/gurdwaras/gurdwara-mata-sundri-delhi/)[ਹHukamnamaReligion · Practices & customs](https://jugti.com/kosh/religion/practices/hukamnama/)[ਸSahibzada Ajit Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sahibzada-ajit-singh/)[ਗGuru Gobind Singh JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/guru-gobind-singh-ji/) ## More religion entries to explore [ਮMata Sulakhni JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-sulakhni-ji/)[ਸSirdar Kapur SinghReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/sirdar-kapur-singh/)[ਮMata Tripta JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/mata-tripta-ji/)[ਬBaba Kalu JiReligion · Sikhism](https://jugti.com/kosh/religion/sikhism/baba-kalu-ji/) Sources (2) 1. [Sundari, Mata, Encyclopaedia of Sikhism (The Sikh Encyclopedia)](https://www.thesikhencyclopedia.com/sundari-mata/) 2. [Mata Sundari, Wikipedia](https://en.wikipedia.org/wiki/Mata%5FSundari) [Report a correction](https://jugti.com/corrections/) **Jugti is free and independent.** Reader support keeps the Kosh growing. [Support](https://jugti.com/support/) On this page[In short](#in-short)[Who was Mata Sundari Ji?](#s-b2)[The evacuation of Anandpur and the road to Delhi](#s-b4)[How did Mata Sundari Ji lead the Sikhs after 1708?](#s-b6)[Mata Sundari Ji and Baba Banda Singh Bahadur](#s-b9)[How is Mata Sundari Ji remembered?](#s-b11)[Related topics](#related-topics)[More religion entries](#more-like-this) Facts Punjabi name ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ Family Daughter of Bhai Ram Saran, a Kumarav Khatri of Bijwara (Bajwara), now in Hoshiarpur district, Punjab Married Guru Gobind Singh Ji, at Anandpur on 4 April 1684 Son Sahibzada Ajit Singh, born at Paonta Sahib on 26 January 1687, martyred at Chamkaur in 1705 Role after 1708 Guided the Sikh Panth from Delhi; her surviving hukamnamas are dated between 12 October 1717 and 10 August 1730 Died 1747, at Delhi Memorials Gurdwara Mata Sundri, Delhi; Mata Sundri College for Women, University of Delhi, is named after her ## Keep exploring Everything in the Kosh, with sources. [People491 entries](https://jugti.com/kosh/people/)[Places12,428 places](https://jugti.com/kosh/places/)[Books235 books](https://jugti.com/kosh/books/)[ੳWords607 words](https://jugti.com/kosh/words/)[ੳA to ZEvery entry by letter](https://jugti.com/kosh/a-z/)