Mohan Bhandari: Punjabi Short Story Writer

Early life

Mohan Bhandari was born on 14 February 1937 in Banbhaura, a village in Malerkotla tehsil of Sangrur district, in what was then British Punjab. He grew up in a Punjab that was changing fast around him. He was ten when Partition divided the province, and a young man when the Green Revolution began to remake its fields and the Punjabi-speaking state took its present shape in 1966. The village, its lanes, its fields and its people stayed with him for life: almost everything he wrote returns to that world. He became a schoolteacher, a steady job that left his mornings and evenings free for the slow, exacting work of the short story.

A writer of few stories, each one exact

He published his first collection, Til Chauli, in 1965. Three more followed over the next two decades: Manukh Di Pairh in 1967, Kaath Di Latt in 1975 and Pachan in 1986. In about thirty-five years he produced only some seventy stories, a small output by any measure, and he was proud of the slowness. He called himself a miniaturist, a writer who believed the short story was the only form he knew or wanted to know, and he worked each story the way a miniature painter works a small surface, with nothing wasted. Critics reached for Chekhov as the comparison, and it stuck: like Chekhov, Bhandari wrote sparingly, trusted understatement, and let ordinary people carry the weight of history. His models were Manto in Urdu and the Russians, Gorky, Dostoevsky, Tolstoy and Chekhov, and he also translated stories and novels from Urdu and other Indian languages into Punjabi.

What his stories are about

His early stories are set in the Punjab he knew best: villages adjusting to new money and new machines, families divided between the village and the city, old obligations rubbing against new ambitions. The Green Revolution had filled the fields and emptied some of the old certainties, and Bhandari watched that change at close range, without nostalgia and without anger, noting what people gained and what they quietly lost. His people are schoolteachers, small farmers, clerks, mothers and sons, and his eye stays on the small humiliations and small kindnesses that decide their lives. He wrote in plain, pared-down Punjabi, and readers who knew the villages recognised the speech at once.

Moon Di Akh and the Sahitya Akademi Award

His best-known book came late. Moon Di Akh, The Eye of a Doe, is a collection of seven long stories first published in the early 1990s, and it marks a deliberate turn toward the violence that had shaken Punjab through the 1980s. Where his earlier stories had watched change creep in, these face terror directly: a communal riot, a divided family, a man caught between his home and an armed cause. The book won the Sahitya Akademi Award in 1998, the highest recognition of his career, and it was translated into English by Rana Nayar as The Eye of a Doe and Other Stories. A Bengali translation, Kumari Harinir Chokh by Shyamal Bhattacharya, won the Sahitya Akademi Translation Prize in 2010.

Why did Mohan Bhandari return his award?

In October 2015 Bhandari confirmed that he was returning his Sahitya Akademi Award. He was one of dozens of Indian writers who gave back their awards that year, in protest at what they described as a climate of intolerance and the Akademi's silence. The decision cost him the honour he had waited a career to receive, and he did not take it lightly. He kept writing and translating, and the award's absence from his name became part of his story, not its end.

Legacy

Bhandari died in Chandigarh on 26 November 2021, aged 84. He left behind about fifteen collections and a reputation that has only grown since his death: the writer other Punjabi writers point to when they talk about craft, and the one teachers assign when they want students to see how much a short story can hold. His stories are still read in Punjabi university courses, and Moon Di Akh remains the book new readers are told to start with: seven stories, each one exact, that together make a living history of Punjab's hardest decade.

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ

ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 14 ਫ਼ਰਵਰੀ 1937 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਣਭੌਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਜੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਉਹ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤ ਬਦਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1966 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਬਣਿਆ, ਉਹ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਪਿੰਡ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮਰ ਭਰ ਰਹੇ: ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਉਹ ਲਗਭਗ ਸਭ ਉਸੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣਿਆ, ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਵੇਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸਟੀਕ ਕੰਮ ਲਈ ਖਾਲੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ।

ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸਟੀਕ

ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਲ ਚੌਲੀ 1965 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਆਏ: ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੈੜ੍ਹ 1967 ਵਿੱਚ, ਕਾਠ ਦੀ ਲੱਤ 1975 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਪਚਣ 1986 ਵਿੱਚ। ਲਗਭਗ ਪੈਂਤੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਸੱਤਰ ਕੁ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਾਪ ਨਾਲ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗਿਣਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਹੌਲੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਘੂ-ਕਲਾਕਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਲੇਖਕ ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੜਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਲਘੂ-ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਛੋਟੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆਏ। ਆਲੋਚਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਚੇਖ਼ਵ ਨਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਚੱਲ ਪਈ: ਚੇਖ਼ਵ ਵਾਂਗ ਭੰਡਾਰੀ ਵੀ ਘੱਟ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਲੇਖਕ ਗੋਰਕੀ, ਦਾਸਤੋਇਵਸਕੀ, ਤਾਲਸਤਾਏ ਅਤੇ ਚੇਖ਼ਵ ਉਸ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤੇ।

ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਹਨ

ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ: ਨਵੇਂ ਪੈਸੇ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨਾਲ ਬਦਲਦੇ ਪਿੰਡ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵੰਡੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਗੜ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੇ ਖੇਤ ਭਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਿਸ਼ਚਤਤਾਵਾਂ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਇਹ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇੜਿਓਂ ਵੇਖੀ, ਬਿਨਾਂ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ, ਇਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਕੀ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ, ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਕਲਰਕ, ਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮਿਹਰਬਾਨੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਤੈਅ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਦੀ, ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਮੂਨ ਦੀ ਅੱਖ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ

ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਈ। ਮੂਨ ਦੀ ਅੱਖ, ਹਿਰਨੀ ਦੀ ਅੱਖ, ਸੱਤ ਲੰਮੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਹਿੰਸਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਸੋਚਿਆ-ਸਮਝਿਆ ਮੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਡਰ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ ਫ਼ਿਰਕੂ ਦੰਗਾ, ਇੱਕ ਵੰਡਿਆ ਪਰਿਵਾਰ, ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲਹਿਰ ਵਿਚਕਾਰ ਫਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 1998 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮਾਨਤਾ, ਅਤੇ ਰਾਣਾ ਨਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦਿ ਆਈ ਆਫ਼ ਅ ਡੋਅ ਐਂਡ ਅਦਰ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਿਆਮਲ ਭੱਟਾਚਾਰੀਆ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਬੰਗਾਲੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਕੁਮਾਰੀ ਹਰਿਨਿਰ ਚੋਖ, ਨੂੰ 2010 ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ।

ਮੋਹਨ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪੁਰਸਕਾਰ ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਕੀਤਾ?

ਅਕਤੂਬਰ 2015 ਵਿੱਚ ਭੰਡਾਰੀ ਨੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਜਨਾਂ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਾਲ ਆਪਣੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਾਪਸ ਕੀਤੇ, ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਧਦੀ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀ ਦੀ ਚੁੱਪ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਹ ਸਨਮਾਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਜਿਸ ਦੀ ਉਸ ਨੇ ਉਮਰ ਭਰ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਹਲਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂ ਤੋਂ ਗਾਇਬ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ।

ਵਿਰਾਸਤ

ਭੰਡਾਰੀ ਦੀ ਮੌਤ 26 ਨਵੰਬਰ 2021 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਹ 84 ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਭਗ ਪੰਦਰਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਾਖ ਛੱਡ ਗਿਆ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਰ ਵਧੀ ਹੈ: ਉਹ ਲੇਖਕ ਜਿਸ ਵੱਲ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਲਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਉਦੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਸਮਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੂਨ ਦੀ ਅੱਖ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਸੱਤ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਸਟੀਕ, ਜੋ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਦਹਾਕੇ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।