Professor Puran Singh Ji (17 February 1881 to 31 March 1931) was a Punjabi poet, scientist and mystic, and one of the founders of modern Punjabi poetry. Trained as an industrial chemist at Tokyo University in Japan, he spent a decade as a forest chemist at the Forest Research Institute in Dehradun, and then turned the same restless energy to writing in English and Punjabi. His last great work, The Spirit of the Sikh, a series of lyrical meditations on the teachings of Guru Nanak Dev Ji, was published fifty years after his death.
- Punjabi name
- ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ
- Born
- 17 February 1881, Salhad, Abbottabad district (now in Pakistan)
- Died
- 31 March 1931, Dehradun (aged 50)
- Father
- Kartar Singh (revenue department)
- Mother
- Parma Devi
- Spouse
- Maya Devi (married 4 March 1904)
All 10 facts
- Education
- Tokyo University, Japan (industrial chemistry, 1900-1903)
- Career
- Forest chemist, Forest Research Institute, Dehradun (1907-1918)
- Known for
- The Spirit of the Sikh; Khulle Maidan
- Major works
- Sisters of the Spinning Wheel (1921); The Spirit of Oriental Poetry (1926); The Spirit of the Sikh (published 1981)
Professor Puran Singh Ji (17 February 1881 to 31 March 1931) was a Punjabi poet, scientist and mystic, and one of the founders of modern Punjabi poetry. Trained as an industrial chemist in Japan, he spent a decade as a forest chemist in Dehradun, and then turned the same restless energy to writing, producing English and Punjabi books that carried the Sikh faith to readers around the world. His last great work, The Spirit of the Sikh, was published fifty years after his death.
Early life and education
Puran Singh was born on 17 February 1881 at Salhad, a village in Abbottabad district, now in the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan. He was born into an Ahluwalia Khatri family. His father, Kartar Singh, worked in the revenue department, and his mother was Parma Devi. The family's ancestral home was the village of Dera Khalsa in Rawalpindi district, also now in Pakistan.
He was a strikingly gifted schoolboy. He passed his matriculation examination from the Mission High School in Rawalpindi in 1897, and his Intermediate examination from D.A.V. College, Lahore, in 1899. He was still reading for his B.A. when he won a scholarship to study abroad, and in April 1900 he sailed for Japan to specialise in industrial chemistry.
Japan: science, poetry and rebellion
In Japan he mastered Japanese and German before entering Tokyo University on 28 September 1900. He studied pharmaceutical and industrial chemistry there until September 1903, and his public lectures, often sharply critical of British rule in India, made him a prominent figure among the Indian students in Japan. He wrote a novel on the theme of colonial repression, and he published an English monthly, The Thundering Dawn, which spoke against British rule.
Japan changed him far more than any classroom could. The romantic aestheticism of the Japanese artist and scholar Okakura Kakuzo shaped his feeling for Eastern art, and he discovered the American poet Walt Whitman, whose Leaves of Grass left a deep mark on his own poetry and his view of the world. Before he left Japan he met the Indian mystic Swami Ram Tirath, and under his influence he took the vows of a sannyasi, spending a time as a Buddhist monk as well. His mother travelled to Calcutta to bring him home, but he refused at first. Only his sister's illness persuaded him to return to the householder's life, and in March 1904 he married Maya Devi.
The forest chemist
Back in India, Puran Singh tried his hand at business. In Lahore he joined Ishar Das and Rai Bahadur Shiv Nath in distilling essential oils, preparing thymol and fennel and lemon oils. The partnership ended badly: deceived by his partners, he closed the business, demolished the kilns in a fit of temper, and moved to Dehra Dun, where he stayed for a time with Jyoti Sarup, a disciple of Swami Ram Tirath.
In December 1904 he returned to Lahore as Principal of the Victoria Diamond Jubilee Hindu Technical Institute, and he revived The Thundering Dawn from there. His contacts with revolutionaries such as Har Dayal and Khudadad date from these years. He resigned the principalship in November 1906 to set up a soap factory at Doiwala near Dehra Dun, but he soon sold it and joined the Forest Research Institute at Dehradun as a forest chemist in April 1907. He held that post until his retirement in 1918, and his research on the chemistry of forest products appeared in Indian Forester and other journals.
After retiring he served in the princely states of Patiala and Gwalior. At Gwalior, from 1919 to 1923, he turned scorching arid land into a fragrant expanse of rosha grass and eucalyptus, interspersed with fruit trees. He then joined Sir Sundar Singh Majithia's sugar factory at Surayya in 1923 and 1924, where he devised a method of purifying sugar without the use of charred bones. In 1926 he settled at Chak 73 near Nankana Sahib, leasing land from the Punjab Government to grow rosha grass on a commercial scale. Floods in 1928 devastated his plantation, but he rejoiced that he had saved his manuscripts, and he wrote a poem celebrating his relief at losing his material burdens.
The turn to Sikh writing
Four influences shaped Puran Singh's mind, and he named them himself in his writings: his Japanese experience, his encounter with Walt Whitman, his discipleship under Swami Ram Tirath, and his meeting with Bhai Vir Singh Ji. That last meeting, at Sialkot in 1912, was the final anchor for his restless soul. Bhai Vir Singh Ji brought him back to the Sikh fold, fostered in him a love of the land of five rivers and its folk lore, and gave his bursting creative energy its focus. From then on, his writing was an expression of devotion to the holy Gurus and their teaching.
He was closest, among his contemporaries, to Bhai Vir Singh Ji, and he translated the saint poet's verse into English in Nargas (1924), a collection with a foreword by the English poet Ernest Rhys. He also devoted much of his literary skill to translating Gurbani into English, choosing English as his medium so that the message of the Gurus could travel to as many people as possible. His home in Dehradun became a gathering place for seekers, monks and revolutionaries, and his letters and essays carried the same warmth of devotion as his poems.
Major works
Puran Singh wrote in English, Punjabi, Persian, Hindi and German, and his books poured out in a rush through the 1920s. In English, the best known are Sisters of the Spinning Wheel (1921), Unstrung Beads (1923), The Spirit of Oriental Poetry (1926), The Book of Ten Masters (1926), The Spirit Born People (1928) and Seven Baskets of Prose Poems (1928). His Story of Swami Rama Tirtha (1924) told the life of the teacher who had changed his own life, and his prose carried the same lyrical passion as his verse.
In Punjabi he wrote the free verse collections that made him a pioneer of modern Punjabi poetry: Khulle Maidan, or Free Meadows (1923), Khulle Ghund, or Free Veils (1923), Khulle Asmani Rang, or Boundless Blue Colours of the Sky (1926), and the prose Khulle Lekh (1929). His Punjabi verse explored the experience of villagers, peasants and the poor, and it sang of nature and beauty in a free, open form that Punjabi readers had not seen before.
His greatest work was written in his last years. The Spirit of the Sikh is a long series of lyrical meditations on the teachings of Guru Nanak Dev Ji and his holy successors, and on the ideals underlying the practice of the Sikh faith. It survived only in typescript, in three large volumes, and it was published posthumously by Punjabi University, Patiala, in 1981, fifty years after his death. In it, his lifelong themes come together: devotion, sacrifice, love, and the spirit of the Sikh people.
Why does Professor Puran Singh still matter?
In 1930 he fell ill with tuberculosis, and he moved to Dehra Dun, where he died on 31 March 1931, aged only fifty. He left behind a body of work that is still hard to match for range: books in English, Punjabi and Hindi, preserved and published through Punjabi University, Patiala, along with his scientific papers on the forests of India. He was a scientist who wrote mystical poetry, a chemist who translated scripture, and a rebel against empire who found his peace in the teachings of the Gurus.
He matters because he showed that science and faith need not be enemies, and that a Punjabi could speak to the world in English without losing his own language. His English renderings of Gurbani and of Bhai Vir Singh Ji's poetry opened Sikh thought to readers who could not read Punjabi, and his Punjabi free verse opened modern poetry to Punjabi readers. For the Singh Sabha generation he was the proof that a Sikh could be at home in a Tokyo laboratory, a Dehradun forest and a Sikh scripture, all at once, and his books are still read by anyone who wants to feel what the Sikh faith sounds like in English.
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ (17 ਫਰਵਰੀ 1881 ਤੋਂ 31 ਮਾਰਚ 1931) ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਦਸ ਸਾਲ ਜੰਗਲਾਤ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਬੇਚੈਨ ਊਰਜਾ ਲਿਖਣ ਵੱਲ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦ ਸਪਿਰਿਟ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਛਪੀ।
ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ
ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 17 ਫਰਵਰੀ 1881 ਨੂੰ ਸਲਹਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਐਬਟਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖ਼ੈਬਰ ਪਖ਼ਤੂਨਖ਼ਵਾ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਹਲੂਵਾਲੀਆ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਾਲ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਪਰਮਾ ਦੇਵੀ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਡੇਰਾ ਖਾਲਸਾ ਸੀ, ਜੋ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਉਹ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1897 ਵਿੱਚ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਮੈਟ੍ਰਿਕ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 1899 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਇੰਟਰਮੀਡੀਏਟ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਅਜੇ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਹੀ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵਜ਼ੀਫ਼ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1900 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜਾਪਾਨ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
ਜਾਪਾਨ: ਵਿਗਿਆਨ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਬਗ਼ਾਵਤ
ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 28 ਸਤੰਬਰ 1900 ਨੂੰ ਟੋਕੀਓ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਪਾਨੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਉਹ ਸਤੰਬਰ 1903 ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਫ਼ਾਰਮਾਸਿਊਟੀਕਲ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਤਕ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਦਮਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤਰ, ਦ ਥੰਡਰਿੰਗ ਡਾਨ, ਛਾਪਿਆ।
ਜਾਪਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਲਾਸਰੂਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਜਾਪਾਨੀ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਓਕਾਕੁਰਾ ਕਾਕੁਜ਼ੋ ਦੀ ਰੁਮਾਂਸੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੇ ਪੂਰਬੀ ਕਲਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਕਵੀ ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਲੀਵਜ਼ ਆਫ਼ ਗਰਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਉੱਤੇ ਡੂੰਘੀ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਜਾਪਾਨ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਭਾਰਤੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਦੇ ਵਰਤ ਲੈ ਲਏ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬੋਧੀ ਭਿਕਸ਼ੂ ਵਜੋਂ ਵੀ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਕਲਕੱਤਾ ਤੱਕ ਗਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1904 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।
ਜੰਗਲਾਤ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ
ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ਅਜ਼ਮਾਇਆ। ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਅਤੇ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਿਵ ਨਾਥ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਥਾਈਮਾਲ, ਸੌਂਫ਼ ਅਤੇ ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਤੇਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਈ: ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਪਾਰ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭੱਠੀਆਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਦੇ ਚੇਲੇ ਜੋਤੀ ਸਰੂਪ ਕੋਲ ਰਹੇ।
ਦਸੰਬਰ 1904 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਡਾਇਮੰਡ ਜੁਬਲੀ ਹਿੰਦੂ ਟੈਕਨੀਕਲ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ ਥੰਡਰਿੰਗ ਡਾਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਰ ਦਿਆਲ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਾਦਾਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1906 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਨੇੜੇ ਦੋਈਵਾਲਾ ਵਿੱਚ ਸਾਬਣ ਦੀ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਲਗਾਈ, ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1907 ਵਿੱਚ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਜੰਗਲਾਤ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਤ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਬਣ ਗਏ। ਉਹ 1918 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਇੰਡੀਅਨ ਫ਼ਾਰੈਸਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦੀ ਰਹੀ।
ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ 1919 ਤੋਂ 1923 ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੜਦੀ ਹੋਈ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਸਫ਼ੈਦੇ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਹਰਿਆਲੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ 1923 ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਸਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠਾ ਦੀ ਸੁਰੱਈਆ ਵਾਲੀ ਖੰਡ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਖੰਡ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੱਢਿਆ। 1926 ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਚੱਕ 73 ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਜ਼ਮੀਨ ਠੇਕੇ ਉੱਤੇ ਲੈ ਕੇ ਵਪਾਰਕ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਾ ਘਾਹ ਉਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। 1928 ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਤਬਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਬਚਾ ਲਈਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਦੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ।
ਸਿੱਖ ਲਿਖਤ ਵੱਲ ਮੋੜ
ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਖ਼ੁਦ ਲਏ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਾਪਾਨੀ ਤਜਰਬਾ, ਵਾਲਟ ਵਿਟਮੈਨ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਚੇਲਾਗਿਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਖ਼ਰੀ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਜੋ 1912 ਵਿੱਚ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਚੈਨ ਰੂਹ ਲਈ ਆਖ਼ਰੀ ਲੰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਤੀ ਪਿਆਰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੁੱਟਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਬਣ ਗਈ।
ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਤ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਨਰਗਸ (1924) ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਵੀ ਅਰਨੈਸਟ ਰਿਸ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਲਾ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਲਗਾਇਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਾਧਿਅਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕੇ। ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਸਾਧਕਾਂ, ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਲਈ ਮਿਲਣ ਦਾ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੀ ਗਰਮੀ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ
ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਜਰਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਗਾਤਾਰ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਸਿਸਟਰਜ਼ ਆਫ਼ ਦ ਸਪਿਨਿੰਗ ਵ੍ਹੀਲ (1921), ਅਨਸਟਰੰਗ ਬੀਡਜ਼ (1923), ਦ ਸਪਿਰਿਟ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਪੋਇਟਰੀ (1926), ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਟੈਨ ਮਾਸਟਰਜ਼ (1926), ਦ ਸਪਿਰਿਟ ਬੌਰਨ ਪੀਪਲ (1928) ਅਤੇ ਸੈਵਨ ਬਾਸਕਟਜ਼ ਆਫ਼ ਪ੍ਰੋਜ਼ ਪੋਇਮਜ਼ (1928)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦ ਸਟੋਰੀ ਆਫ਼ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਤੀਰਥ (1924) ਉਸ ਗੁਰੂ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹੀ ਗੀਤਮਈ ਜੋਸ਼ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲੀ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਖੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਬਣਾਇਆ: ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ (1923), ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਘੁੰਡ (1923), ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗ (1926) ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਲੇਖ (1929)। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਸੀ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਦ ਸਪਿਰਿਟ ਆਫ਼ ਦ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਗੀਤਮਈ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਲੜੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਟਾਈਪ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ, ਤਿੰਨ ਵੱਡੀਆਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1981 ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਰਧਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ।
ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ?
1930 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਪਦਿਕ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ 31 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਛੱਡ ਗਏ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਛਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸਨ ਜੋ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਬਾਗ਼ੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੀ।
ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁਆਏ ਬਿਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਖ਼ਾਲੀ ਛੰਦ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹੇ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਟੋਕੀਓ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ, ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਘਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਆਰਾ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
More religion entries to explore
Sources (3)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support