ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ: ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਦੀ ਨਾਵਲਕਾਰ

Bano Qudsia (28 November 1928 to 4 February 2017), born Qudsia Chattha and known to readers as Bano Aapa, was a Pakistani writer who wrote novels, plays and short stories in Urdu, and plays for stage and television in Punjabi as well. Her novel Raja Gidh, published in 1981, is read as a modern Urdu classic, and her television play Aadhi Baat is counted among the classics of Urdu television drama. She was the wife of the writer and broadcaster Ashfaq Ahmed, and with him she formed one of the best known literary partnerships in Pakistan.

Early life in Ferozepur and the move to Lahore

Bano Qudsia was born on 28 November 1928 in Ferozepur, in the Punjab of British India. Profiles also spell the town Firozpur; it is the same border town in what is now the Indian Punjab. She was born as Qudsia Chattha into a Muslim Jat family. Her father, Chaudhry Badr-uz-Zaman Chattha, was a landlord who held a bachelor's degree in agriculture. Her mother worked in education and served as an Inspector of Schools in British India, and her brother Pervaiz Chattha became a painter. Her father died when she was young.

She began writing short stories while she was still a schoolgirl, in class five, and kept writing for college magazines and journals as a student. When India was partitioned in 1947, her family migrated to Lahore, and Lahore remained her home for the rest of her life. The move placed a Ferozepur-born schoolgirl inside the city that was becoming the centre of Urdu writing in the new Pakistan.

Education and marriage to Ashfaq Ahmed

In Lahore she took her bachelor's degree at Kinnaird College and then joined Government College Lahore, where she completed a master's degree in Urdu literature in 1951. Government College was also where she met Ashfaq Ahmed, a fellow student of Urdu literature who was already making his name as a writer. They married, and they had three sons: Aneeque, Anees and Aseer.

The couple's house in Model Town, Lahore, known as Dastan Serai, became a meeting place for writers, poets, artists and scholars, and the two were regarded as inseparable in the city's literary life. Bano Qudsia also founded a magazine of her own, Dastango. Readers came to call her Bano Aapa, elder sister, a name that reflects the mentoring place she held for younger writers in Lahore.

What is Raja Gidh about?

Raja Gidh is Bano Qudsia's 1981 novel about Qayyum, a young man whose unfulfilled love and restless searching carry him through questions of desire, faith and moral limits. Gidh is the Urdu word for a vulture, and the title is usually translated as The Vulture King or The King Buzzard.

The human story runs beside an allegorical kingdom of vultures. Qayyum narrates his years in the MA Sociology class at Government College Lahore, his love for his classmate Seemi Shah, her love for Aftab, and the teaching of Professor Suhail. Seemi is left when Aftab bows to family pressure, marries against his wishes and leaves for London, and the novel follows what that loss does to the people around it.

Under the story sits the book's argument, drawn from the Islamic ideas of halal, what is lawful, and haram, what is forbidden. Many readers and critics read the novel as putting forward her view that reaching for the forbidden, in money, morals or love, damages a person's inner balance, and that the damage can pass to the next generation. Other readers stress its psychological and social layers, and its affectionate picture of Government College and the Lawrence Gardens of Lahore in the 1970s and 1980s. That debate is part of why the book is still argued about and read as a modern Urdu classic.

Plays, stories and other books

Raja Gidh was the novel that carried her name across the Urdu-reading world, but she wrote in many forms across a long career. Bibliographies count her output differently, which is why totals in profiles disagree. The works named most often include the novels and longer fiction Haasil Ghaat, Amar Bail and Footpath Ki Ghaas, and the books Aatish-e-Zair-e-Paa, Aik Din, Asay Pasay, Chahar Chaman, Chhota Sheher Baray Log and Hawa Kay Naam, alongside short stories and reflective prose.

For television and stage she wrote in both Urdu and Punjabi, and she is described as a trendsetter in television drama. Her play Aadhi Baat, Half Talk, dates to 1968 and is considered a classic of Urdu television. Her other well-known plays include Hawwa Kay Naam, Sehra and Khaleej.

Two later books grew out of her life with Ashfaq Ahmed and his circle. After his death she completed his unfinished autobiography, Baba Saheba, by writing Raah-e-Rawaan, a study of his philosophical and spiritual personality. She also wrote Mard-e-Abresham, a book on the civil servant and writer Qudrat Ullah Shahab, which was appreciated in literary and spiritual circles.

Honours and later life

The Government of Pakistan gave her two of its highest civilian honours, the Sitara-i-Imtiaz and, in 2010, the Hilal-i-Imtiaz. Profiles disagree on the year of the Sitara-i-Imtiaz: several accounts give 1983, while others give 2003, so that year is best treated as reported rather than settled. The Pakistan Academy of Letters gave her its Kamal-e-Fun lifetime award; profiles likewise differ, giving 2010 and 2012. She also received the PTV Best Writer Award in 1986.

Ashfaq Ahmed died in 2004, and Bano Qudsia lived for thirteen more years in Lahore, remaining a motherly figure for the city's writers even as her own health failed. She died on 4 February 2017 at Ittefaq Hospital in Lahore, aged 88, and she was buried beside her husband in Model Town, Lahore.

ਵਿਰਾਸਤ

Bano Qudsia is widely credited as one of the most significant Urdu authors of modern times, a standing summed up on 28 November 2020, when Google marked her 92nd birth anniversary with a Google Doodle. Raja Gidh continues to be reprinted and studied, including in recent academic work on her fiction, and Aadhi Baat still anchors accounts of classic Pakistani television.

Her legacy is also the partnership. Together, Bano Qudsia and Ashfaq Ahmed formed a literary centre in Lahore that shaped generations of Urdu readers: he through radio and television talks, she through fiction and drama that joined everyday life to spiritual and moral questions. For Punjabi readers she matters twice over, as a daughter of Ferozepur in the Malwa region, and as a writer who worked in Punjabi as well as Urdu.

ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ (28 ਨਵੰਬਰ 1928 ਤੋਂ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017), ਜਨਮ ਨਾਂ ਕੁਦਸੀਆ ਚੱਠਾ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਨੋ ਆਪਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ, ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ, ਜੋ 1981 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕ ਆਧੀ ਬਾਤ ਉਰਦੂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਕ ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਜੋੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਈ।

ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਜਾਣਾ

ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਦਾ ਜਨਮ 28 ਨਵੰਬਰ 1928 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੱਲ ਉਸੇ ਸਰਹੱਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਕੁਦਸੀਆ ਚੱਠਾ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਮੁਸਲਿਮ ਜੱਟ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਚੌਧਰੀ ਬਦਰ ਉਜ਼ ਜ਼ਮਾਨ ਚੱਠਾ, ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਪਰਵੇਜ਼ ਚੱਠਾ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਦੋਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ, ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਰਸਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤ੍ਰਿਕਾਵਾਂ ਲਈ ਲਿਖਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਜਦੋਂ 1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਇੱਕ ਸਕੂਲੀ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਲਿਖਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਵਿਆਹ

ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਨੇਅਰਡ ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਬੈਚਲਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1951 ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਐਮ. ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਅਨੀਕ, ਅਨੀਸ ਅਤੇ ਅਸੀਰ।

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਦਾ ਘਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਾਸਤਾਨ ਸਰਾਇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਲੇਖਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਅਟੁੱਟ ਜੋੜੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਰਸਾਲਾ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਾਸਤਾਨਗੋ ਸੀ। ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਨੋ ਆਪਾ, ਭਾਵ ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਜੋ ਨਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਹੈ?

ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਦਾ 1981 ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਕਯੂਮ ਨਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਧੂਰਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨ ਖੋਜ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਛਾ, ਈਮਾਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਿੱਧ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗਿਰਝ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਸਿਰਲੇਖ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਿਰਝਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਗਿਰਝਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਰੂਪਕ ਰਾਜ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਕਯੂਮ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਜਮਾਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸਹਿਪਾਠੀ ਸੀਮੀ ਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ, ਉਸ ਦੇ ਆਫ਼ਤਾਬ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੀ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਸੁਹੇਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ। ਜਦੋਂ ਆਫ਼ਤਾਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਦਬਾਅ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੀਮੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ, ਜੋ ਇਸਲਾਮੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਹਲਾਲ, ਭਾਵ ਜੋ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰਾਮ, ਭਾਵ ਜੋ ਵਰਜਿਤ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਆਲੋਚਕ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਕਿ ਵਰਜਿਤ ਚੀਜ਼ ਵੱਲ ਹੱਥ ਵਧਾਉਣਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਿਆਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਵੀ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਪਾਠਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਪਰਤਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਗਵਰਨਮੈਂਟ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਲਾਰੈਂਸ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਇਸ ਦੀ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬਹਿਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਦੀ ਕਲਾਸਿਕ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਨਾਟਕ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ

ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਉਹ ਨਾਵਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਾਰੀ ਉਰਦੂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਲੰਬੀ ਗਲਪ ਹਾਸਿਲ ਘਾਟ, ਅਮਰ ਬੈਲ ਅਤੇ ਫੁੱਟਪਾਥ ਕੀ ਘਾਸ, ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਤਿਸ਼ ਏ ਜ਼ੈਰ ਏ ਪਾ, ਇਕ ਦਿਨ, ਅਸੇ ਪਾਸੇ, ਚਹਾਰ ਚਮਨ, ਛੋਟਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜੇ ਲੋਗ ਅਤੇ ਹਵਾ ਕੇ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਭਰਪੂਰ ਗੱਦ ਵੀ ਹੈ।

ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਸਟੇਜ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨਾਟਕ ਵਿੱਚ ਰੁਝਾਨ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਲੇਖਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕ ਆਧੀ ਬਾਤ, ਭਾਵ ਅਧੂਰੀ ਗੱਲ, 1968 ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦਾ ਕਲਾਸਿਕ ਨਾਟਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਕੇ ਨਾਮ, ਸਹਰਾ ਅਤੇ ਖ਼ਲੀਜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਮਗਰਲੀਆਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਕਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧੂਰੀ ਆਤਮਕਥਾ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਏ ਰਵਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਕੁਦਰਤ ਉੱਲਾ ਸ਼ਹਾਬ ਉੱਤੇ ਮਰਦ ਏ ਅਬਰੇਸ਼ਮ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਦਰ ਹੋਈ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮਗਰਲਾ ਸਮਾਂ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਿਵਲ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਸਿਤਾਰਾ ਏ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਅਤੇ 2010 ਵਿੱਚ ਹਿਲਾਲ ਏ ਇਮਤਿਆਜ਼। ਸਿਤਾਰਾ ਏ ਇਮਤਿਆਜ਼ ਦੇ ਸਾਲ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਤਭੇਦ ਹੈ: ਕਈ ਲੇਖ 1983 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ 2003 ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਾਲ ਪੱਕਾ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਲੈਟਰਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਏ ਫ਼ਨ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲਾਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ, ਜੋ 2010 ਅਤੇ 2012 ਦੋਵੇਂ ਸਾਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1986 ਵਿੱਚ ਪੀ. ਟੀ. ਵੀ. ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੇਖਕ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਮਿਲਿਆ।

ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 2004 ਵਿੱਚ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾਂ ਸਾਲ ਹੋਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰਹੀਆਂ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਵਿਗੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਮਾਂ ਵਰਗੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 4 ਫ਼ਰਵਰੀ 2017 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਤਫ਼ਾਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ 88 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ।

ਵਿਰਾਸਤ

ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਉਦੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਖੀ, ਜਦੋਂ 28 ਨਵੰਬਰ 2020 ਨੂੰ ਗੂਗਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 92ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਨ ਉੱਤੇ ਗੂਗਲ ਡੂਡਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਗਿੱਧ ਅੱਜ ਵੀ ਛਪਦਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਲਪ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਅਕਾਦਮਿਕ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੀ ਬਾਤ ਅੱਜ ਵੀ ਕਲਾਸਿਕ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਉਹ ਜੋੜੀ ਵੀ ਹੈ। ਬਾਨੋ ਕੁਦਸੀਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਫ਼ਾਕ ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਘੜਿਆ: ਉਹ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਗੱਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਲਪ ਅਤੇ ਨਾਟਕ ਰਾਹੀਂ, ਜੋ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦੁੱਗਣੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਤਾਂ ਮਾਲਵਾ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੀ ਧੀ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲਿਖਿਆ।