ਪ੍ਰਾਣ: ਲਾਹੌਰ ਜਨਮੇ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਖਲਨਾਇਕ

ਪ੍ਰਾਣ (ਜਨਮ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿਕੰਦ; 12 ਫਰਵਰੀ 1920 ਤੋਂ 12 ਜੁਲਾਈ 2013) ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਕਾਰ ਸਨ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖਲਨਾਇਕ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ। ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ੰਜੀਰ ਅਤੇ ਉਪਕਾਰ ਤੱਕ 360 ਤੋਂ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਦੇ ਉੱਤਲਾ ਡਰ ਇੰਨਾ ਪੂਰਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਰੱਖਣਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

A Lahore start, a Partition break

Pran was born in Lahore into a wealthy Punjabi Hindu family. His father, Lala Kewal Krishan Sikand, was a civil engineer and government contractor, and the boy was schooled in Dehradun, Lahore, Kapurthala, Meerut and Rampur before training as an apprentice photographer in Delhi. His first stage role came by chance too: he played Sita in a Ramlila in Shimla. Then a meeting with the writer Wali Mohammad Wali in a Lahore shop won him a small villain's part in the Punjabi film Yamla Jat in 1940, which became a hit.

Two years later he played the romantic hero of Khandaan opposite Noor Jehan, and between 1942 and 1946 he acted in 22 films in Lahore. Partition ended that career overnight. In Bombay he found no work for months and took a job at the Delmar Hotel to survive, while the writer Saadat Hasan Manto and the actor Shyam pressed producers on his behalf.

How did Pran become the face of screen villainy?

The break came with Ziddi in 1948, where his villainy opposite Dev Anand relaunched him; the film's makers later paid him more than its heroine. Through the 1950s and 1960s he was Hindi cinema's premier villain, against Dilip Kumar, Dev Anand and Raj Kapoor alike, in films such as Madhumati, Jis Desh Mein Ganga Behti Hai and Ram Aur Shyam. He built a trademark out of small things, learning to blow smoke rings for Bari Behan in 1949 and changing his voice and look for every role, and his screen image grew so fearsome that the name Pran is said to have fallen out of use for newborn boys.

Unlike many villains, he never faded. Producers billed him above the heroes, audiences waited for his entry, and from 1969 to 1982 he was counted among the highest-paid actors in the industry.

From villain to beloved character actor

The turning point came with Manoj Kumar's Upkar in 1967, where Pran played the warm-hearted Malang Chacha and won the first of his three Filmfare Best Supporting Actor awards, followed by Aansoo Ban Gaye Phool and Be-Imaan. When the producer Prakash Mehra was casting Zanjeer in 1973, it was Pran who insisted on the young Amitabh Bachchan for the lead, and then played Sher Khan opposite him; the two went on to appear together in some fourteen films, including Don and Sharaabi.

Age never pushed him aside. He worked into the 1990s, and generations who had feared his villains grew old treasuring his kindly uncles and loyal friends instead.

Pran also stepped off the screen. In the 1950s he held a partnership in a Bombay firm, Pran Sikand and Co, he wrote an entertainment column for the magazine Cine Blitz in the late 1970s, and in 1973 he formed an organisation to help struggling fellow artists. His authorised biography, titled simply ...and Pran, appeared in 2000. After a heart attack in 1998, at the age of 78, he began turning down offers, and he worked only rarely after the turn of the century.

Honours and final years

The honours gathered late but fully. Stardust named him Villain of the Millennium in 2000, the Government of India gave him the Padma Bhushan in 2001, CNN placed him on its list of the top 25 Asian actors of all time in 2010, and in 2013 he received the Dadasaheb Phalke Award, Indian cinema's highest honour. Pran died in Mumbai on 12 July 2013, aged 93. On his death, tributes came from across the film industry and from the Prime Minister, Manmohan Singh. He had married Shukla Ahluwalia in 1945, and his son Sunil Sikand followed him into the industry as a director. The city he had arrived in as a refugee from Lahore, with eight months of hotel work behind him, buried him as one of its immortals.

ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਵੰਡ ਦਾ ਝਟਕਾ

ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿਕੰਦ ਸਿਵਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਠੇਕੇਦਾਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਲਾਹੌਰ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਮੇਰਠ ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਟੇਜ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਮਿਲੀ: ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਮਲੀਲਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦਾ ਰੋਲ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇੱਕ ਦੁਕਾਨ ਵਿੱਚ ਲੇਖਕ ਵਲੀ ਮੁਹੰਮਦ ਵਲੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1940 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ ਯਮਲਾ ਜੱਟ ਵਿੱਚ ਖਲਨਾਇਕ ਦੀ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿਵਾਈ, ਜੋ ਹਿੱਟ ਹੋ ਗਈ।

ਦੋ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਨਾਇਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਅਤੇ 1942 ਤੋਂ 1946 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ 22 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵੰਡ ਨੇ ਉਹ ਕਰੀਅਰ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਡੇਲਮਰ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੇਖਕ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰ ਸ਼ਿਆਮ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਦੇ ਦੇ ਖਲਨਾਇਕ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?

ਮੌਕਾ 1948 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੱਦੀ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਲਨਾਇਕੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਲਾਂਚ ਕੀਤਾ; ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਹੀਰੋਇਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਦਿੱਤਾ। 1950 ਅਤੇ 1960 ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਲਨਾਇਕ ਸਨ, ਦਲੀਪ ਕੁਮਾਰ, ਦੇਵ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਮਧੂਮਤੀ, ਜਿਸ ਦੇਸ਼ ਮੇਂ ਗੰਗਾ ਬਹਿਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਔਰ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਇਆ, 1949 ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬਹਿਨ ਲਈ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਛੱਲੇ ਕੱਢਣੇ ਸਿੱਖੇ ਅਤੇ ਹਰ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਦੇ ਵਾਲੀ ਛਵੀ ਇੰਨੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਵਜੰਮੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਂ ਵਰਤਣਾ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਈ ਖਲਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਉਲਟ, ਉਹ ਕਦੇ ਮੱਧਮ ਨਹੀਂ ਪਏ। ਨਿਰਮਾਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਦੇ, ਦਰਸ਼ਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਂਟਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ 1969 ਤੋਂ 1982 ਤੱਕ ਉਹ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।

ਖਲਨਾਇਕ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਦਾਕਾਰ ਤੱਕ

ਮੋੜ ਮਨੋਜ ਕੁਮਾਰ ਦੀ 1967 ਦੀ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਆਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਦਿਲਦਾਰ ਮਲੰਗ ਚਾਚਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਂਸੂ ਬਨ ਗਏ ਫੂਲ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਆਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਨਿਰਮਾਤਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ 1973 ਵਿੱਚ ਜ਼ੰਜੀਰ ਲਈ ਕਾਸਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਾਣ ਨੇ ਹੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ; ਦੋਵੇਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਲਗਭਗ ਚੌਦਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਆਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡੌਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਉਮਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਲਨਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਆਲੂ ਚਾਚਿਆਂ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੋਏ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਗਏ।

ਪ੍ਰਾਣ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੰਬਈ ਦੀ ਇੱਕ ਫਰਮ, ਪ੍ਰਾਣ ਸਿਕੰਦ ਐਂਡ ਕੰਪਨੀ, ਵਿੱਚ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਸਨ, 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਨੇ ਬਲਿਟਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਲਈ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਾਲਮ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ 1973 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਥੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਇੱਕ ਸੰਸਥਾ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਜੀਵਨੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਬਸ ...ਐਂਡ ਪ੍ਰਾਣ ਸੀ, 2000 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। 1998 ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 78 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਠੁਕਰਾਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲ

ਸਨਮਾਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਪਰ ਪੂਰੇ ਮਿਲੇ। ਸਟਾਰਡਸਟ ਨੇ 2000 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦੀ ਦਾ ਖਲਨਾਇਕ ਕਿਹਾ, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2001 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ, ਸੀਐਨਐਨ ਨੇ 2010 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ 25 ਮਹਾਨ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ 2013 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਦਾ ਸਾਹਿਬ ਫਾਲਕੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 12 ਜੁਲਾਈ 2013 ਨੂੰ 93 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉੱਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਉਦਯੋਗ ਭਰ ਤੋਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਆਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 1945 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲਾ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੁਨੀਲ ਸਿਕੰਦ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਉਦਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਆਏ ਸਨ, ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਹੋਟਲ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਰ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ।