Bathinda District: Fort, Takht and Guide

Bathinda district is a district in the Malwa region of southern Punjab, India, with its headquarters in Bathinda city. It covers 3,353 square kilometres, counted 1,388,525 people in Census 2011, and joins an ancient fort city and the Sikh takht at Talwandi Sabo to a modern belt of cotton fields, power stations, a refinery and AIIMS.

Where is Bathinda district?

Bathinda district is in the southern part of Punjab, in the heart of the Malwa region, lying between about 29 degrees 33 minutes and 30 degrees 36 minutes north latitude and 74 degrees 38 minutes and 75 degrees 46 minutes east longitude. The Central Ground Water Board describes it as a flat alluvial plain, sloping gently to the south west, with scattered sand dunes in the south and mostly sandy soils. It is the Punjab district closest to the Thar desert, and its climate is hot and dry: the Board records normal annual rainfall of about 408 mm, most of it in the monsoon months from July to September.

The district is bordered by Sirsa and Fatehabad districts of Haryana in the south, by Sangrur and Mansa in the east, by Moga and Barnala in the north east, and by Faridkot and Sri Muktsar Sahib in the north west. Its fields are watered mainly by the Bathinda branch and the Kotla branch of the Sirhind Canal, alongside tubewells. For administration the district today has four tehsils, Bathinda, Rampura Phul, Talwandi Sabo and Maur, and nine development blocks. Census 2011, taken before Maur became a tehsil, recorded three tahsils, eight blocks, 12 towns and 281 villages, 279 of them inhabited.

Census 2011 counted 1,388,525 people, a density of 414 per square kilometre and growth of 17.34 percent over 2001. About 64 percent of residents lived in villages and 36 percent in towns. Literacy stood at 68.28 percent, and the sex ratio was 868 females for every 1,000 males. Sikhs formed 70.89 percent of the population and Hindus 27.41 percent, and Punjabi is the language of home, school and administration.

A frontier fort and the making of the district

Bathinda is one of the oldest settled places in Punjab. The District Census Handbook notes that its early history is obscure: the town appears in early chronicles as Tabarhindh, and also as Batrind. Local tradition links the name to the Bhatti Rajputs who held this country, and the same tradition is retold for the fort: its bricks are said to go back to the Kushana period, and a local ruler, Raja Dab, is believed to have built it. The place stood on the road from the north west into the rich Ganga valley, so armies kept coming to it. The Handbook records that Mahmud of Ghazni besieged the fort in 1004, when the town was a capital of the Hindushahi rulers, and that after the battles of Tarain in 1191 and 1192 the area passed under Muhammad Ghori and then the Delhi sultans.

The fort, Qila Mubarak, still stands in the heart of Bathinda city and is recognised as a monument of national importance maintained by the Archaeological Survey of India. It is described as the oldest surviving fort in India, on its present site since about 1100 to 1200 AD. The Imperial Gazetteer counted 36 bastions and a height of about 118 feet. Its most told story belongs to the Delhi Sultanate: in April 1240 Razia Sultan, the first woman to rule Delhi, was imprisoned here by Altunia, the governor of Bathinda, who had rebelled against her. The Handbook says Altunia released her that August, married her, and marched with her towards Delhi; defeated, the two were killed on 13 October 1240.

In later centuries the country around Bathinda was dominated by the Sidhu Brar families descended from Chaudhary Phul, whose sons Tiloka and Rama aided Guru Gobind Singh. In 1754 Baba Ala Singh of Patiala took Qila Mubarak and renamed it Gobindgarh in honour of the Guru, and two gurdwaras inside the fort mark the Guru's visit in 1705. Most of the present district then formed part of Patiala State. The modern district came into existence with the formation of PEPSU in 1948, and PEPSU merged into Punjab in 1956. It became smaller on 13 April 1992, when Mansa district was formed out of the erstwhile Bathinda district.

Talwandi Sabo and Takht Sri Damdama Sahib

About 28 kilometres south east of Bathinda city stands Talwandi Sabo, home of Takht Sri Damdama Sahib, one of the five takhts of Sikhism. Guru Gobind Singh reached here in 1705 after leaving Anandpur Sahib and fighting at Chamkaur Sahib and Muktsar, and he stayed for nearly a year. Damdama means a place to rest and take breath, and the rest turned into work: here the Guru prepared the revised and authentic version of the Adi Granth, adding the hymns of Guru Tegh Bahadur, transcribed by Bhai Mani Singh. That recension, the Damdami Bir, is the text honoured today as the Guru Granth Sahib. Guru Tegh Bahadur had called the place Guru Ki Kashi, a centre of learning, and scholars and copyists gathered here around the Guru, a character the town keeps through the Damdami Taksal tradition.

The takht was officially recognised as the fifth takht by the Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee on 18 November 1966, and the Government of India declared it the fifth takht in April 1999 during the tercentenary of the Khalsa. Every year the Baisakhi fair here draws devotees in very large numbers, and the gurdwaras around the takht, including Manji Sahib, Likhansar Sahib and Jandsar Sahib, receive pilgrims through the year. For the district, Talwandi Sabo is both a living town of the cotton belt and one of the most important addresses in Sikh religious life.

Cotton, canals and the grain trade

Farming built modern Bathinda. The district sits in the south western cotton belt of Punjab, and cotton, called white gold across Malwa, has been its signature kharif crop for generations, alongside paddy and wheat. Canal water from the Sirhind system and tubewells made intensive farming possible on this dry plain, and the towns grew as mandis: Bathinda city grew around its grain market, and Rampura Phul, Maur, Goniana, Bhucho Mandi and Talwandi Sabo all trade in cotton and grain. Ginning and pressing units ring the towns, and the National Fertilizers Limited plant at Bathinda, which came up in 1974 alongside the thermal plant, supplies the same fields. In recent years pest attacks, especially whitefly and pink bollworm, and uncertain prices have pushed many farmers to shift cotton land to paddy, though cotton remains central to the district's identity and trade.

Power, a refinery and new industry

From the 1970s the district added heavy industry to its farms. The Guru Nanak Dev Thermal Plant at Bathinda, whose foundation stone was laid in 1969 and which began production in 1974, was one of the first large thermal stations in Punjab; the District Census Handbook describes its four units of 110 MW each, 440 MW in all. A second station followed at Lehra Mohabbat, about 22 kilometres from the city: the Guru Hargobind Thermal Plant runs four units, two of 210 MW and two of 250 MW, for 920 MW in all, drawing cooling water from the Bathinda branch of the Sirhind Canal. The district's biggest industrial arrival is the Guru Gobind Singh Refinery at Phullokhari village, near Raman Mandi and about 42 kilometres from Bathinda city. Run by HMEL, a joint venture of HPCL and Mittal Energy, it became operational in March 2012 with a capacity of 11.3 million tonnes a year, fed by a 1,017 kilometre pipeline from Mundra in Gujarat.

AIIMS, a central university and getting there

Two national institutions have changed the district's daily life. AIIMS Bathinda, a medical college and hospital working autonomously under the Ministry of Health and Family Welfare, became operational in 2019 on a campus of about 177 acres on the Bathinda to Dabwali road. It was planned as a 750 bed institute with 100 medical seats and 60 nursing seats, and its outpatient department opened in December 2019; patients now come from across Malwa and neighbouring Haryana. The Central University of Punjab, established in 2009 under the Central Universities Act, works from a 500 acre campus at Ghudda village, offering research led postgraduate and doctoral programmes and, since 2024, undergraduate courses as well.

Getting to Bathinda is straightforward. Bathinda Junction is one of the great railway junctions of northern India: the city's first line, to Hisar, was laid in 1890, and lines followed to Ambala, Delhi, Bikaner, Firozpur, Sri Ganganagar and Fazilka, so the junction handles both passengers and the freight of the mandis and the refinery. By road, national highways link it to Patiala, Barnala, Sri Muktsar Sahib, Dabwali and the Haryana towns to the south, and buses connect Bathinda city with Rampura Phul, Talwandi Sabo, Maur and the larger villages. The district today keeps both of its inheritances in view: an ancient fort and a Sikh takht on one side, and power stations, a refinery, a medical institute and a university on the other.

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਦਰ ਮੁਕਾਮ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 3,353 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ, 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1,388,525 ਗਿਣੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਨਰਮੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ, ਬਿਜਲੀ ਘਰਾਂ, ਇੱਕ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਅਤੇ ਏਮਜ਼ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ 29 ਡਿਗਰੀ 33 ਮਿੰਟ ਤੋਂ 30 ਡਿਗਰੀ 36 ਮਿੰਟ ਉੱਤਰੀ ਅਕਸ਼ਾਂਸ਼ ਅਤੇ 74 ਡਿਗਰੀ 38 ਮਿੰਟ ਤੋਂ 75 ਡਿਗਰੀ 46 ਮਿੰਟ ਪੂਰਬੀ ਦੇਸ਼ਾਂਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਬੋਰਡ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਧ ਗੰਗਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਧਰਾ ਜਲੋਢ ਮੈਦਾਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਢਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਥਾਂ ਰੇਤ ਦੇ ਟਿੱਬੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਬਹੁਤੀ ਰੇਤਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ ਜੋ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਥਾਰ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੌਸਮ ਗਰਮ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੈ: ਬੋਰਡ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਆਮ ਸਾਲਾਨਾ ਵਰਖਾ ਲਗਭਗ 408 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਸਿਰਸਾ ਅਤੇ ਫਤਿਹਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸੰਗਰੂਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਬਰਨਾਲਾ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹਿਰਾਂ ਸਿੰਜਦੀਆਂ ਹਨ: ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਾਖਾ ਅਤੇ ਕੋਟਲਾ ਸ਼ਾਖਾ, ਦੋਵੇਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਚਾਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਬਠਿੰਡਾ, ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਅਤੇ ਮੌੜ, ਅਤੇ ਨੌਂ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ ਹਨ। 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵੇਲੇ, ਜਦੋਂ ਮੌੜ ਅਜੇ ਤਹਿਸੀਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣੀ, ਤਿੰਨ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਅੱਠ ਬਲਾਕ, 12 ਕਸਬੇ ਅਤੇ 281 ਪਿੰਡ ਗਿਣੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 279 ਵੱਸੋਂ ਵਾਲੇ ਸਨ।

2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਅਬਾਦੀ 1,388,525 ਗਿਣੀ, ਘਣਤਾ 414 ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ 2001 ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਧਾ 17.34 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਲਗਭਗ 64 ਫੀਸਦੀ ਵਸਨੀਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 36 ਫੀਸਦੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਖਰਤਾ 68.28 ਫੀਸਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਨੁਪਾਤ ਹਰ 1,000 ਮਰਦਾਂ ਪਿੱਛੇ 868 ਔਰਤਾਂ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਦਾ 70.89 ਫੀਸਦੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ 27.41 ਫੀਸਦੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪੂਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਘਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਰਹੱਦੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਬਣਨਾ

ਬਠਿੰਡਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵੱਸੇ ਹੋਏ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ: ਸ਼ਹਿਰ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਤਵਾਰੀਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਰਹਿੰਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਤਰਿੰਦ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ। ਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਬਠਿੰਡਾ ਨਾਂ ਨੂੰ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਧਾਰਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਇਸ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਕੁਸ਼ਾਣ ਕਾਲ ਤੱਕ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਥਾਨਕ ਸ਼ਾਸਕ, ਰਾਜਾ ਡਾਬ, ਨੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਥਾਨ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਤੋਂ ਗੰਗਾ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਾਦੀ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਫੌਜਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਨੇ 1004 ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰ ਹਿੰਦੂਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1191 ਅਤੇ 1192 ਦੀਆਂ ਤਰਾਇਣ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਅੱਜ ਵੀ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਐਨ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਸਮਾਰਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਰਵੇਖਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਲ੍ਹਾ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮੌਜੂਦਾ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 1100 ਤੋਂ 1200 ਈਸਵੀ ਤੋਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਗਜ਼ਟੀਅਰ ਨੇ ਇਸ ਦੇ 36 ਬੁਰਜ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 118 ਫੁੱਟ ਉਚਾਈ ਗਿਣੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮੀਲਾਂ ਤੱਕ ਦਿਸਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਲੀ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਹੈ: ਅਪ੍ਰੈਲ 1240 ਵਿੱਚ ਰਜ਼ੀਆ ਸੁਲਤਾਨ, ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪਹਿਲੀ ਔਰਤ, ਨੂੰ ਬਠਿੰਡਾ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਲਤੂਨੀਆ ਨੇ ਉਸ ਅਗਸਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕੀਤਾ; ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1240 ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਇਸੇ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਚੌਧਰੀ ਫੂਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਧੂ ਬਰਾੜ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਰਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤਿਲੋਕਾ ਅਤੇ ਰਾਮਾ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਸੀ। 1754 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਗੁਰਦੁਆਰੇ 1705 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਦੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ 1948 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਬਣਨ ਨਾਲ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਅਤੇ 1956 ਵਿੱਚ ਪੈਪਸੂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਿਆ। 13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1992 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਛੋਟਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਸਾਬਕਾ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ

ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 28 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਤਖ਼ਤਾਂ, ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1705 ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਠਹਿਰੇ। ਦਮਦਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਰਾਮ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ: ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਉਹੀ ਪਾਠ, ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ, ਅੱਜ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਜੋਂ ਸਤਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ, ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੁਆਲੇ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਜੋ ਇਹ ਕਸਬਾ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆ ਦੀ ਦਮਦਮੀ ਟਕਸਾਲ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਤਖ਼ਤ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ 18 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਤਖ਼ਤ ਮੰਨਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੌਰਾਨ ਅਪ੍ਰੈਲ 1999 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਜਵਾਂ ਤਖ਼ਤ ਐਲਾਨਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦਾ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦਿਆਂ ਜਿਸ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਾਅ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਖ਼ਤ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੰਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਲਿਖਣਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਜੰਡਸਰ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਲਈ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਨਰਮੇ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵਤ ਕਸਬਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ।

ਨਰਮਾ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਵਪਾਰ

ਆਧੁਨਿਕ ਬਠਿੰਡਾ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮੀ ਨਰਮਾ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਰਮਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਭਰ ਵਿੱਚ ਚਿੱਟਾ ਸੋਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਾਲੀ ਖਰੀਫ਼ ਫ਼ਸਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਹਾੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਕਣਕ ਦੇ ਨਾਲ। ਸਰਹਿੰਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਟਿਊਬਵੈੱਲਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖੁਸ਼ਕ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਖੇਤੀ ਸੰਭਵ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਕਸਬੇ ਮੰਡੀਆਂ ਵਜੋਂ ਵਧੇ, ਜਿੱਥੇ ਫ਼ਸਲ ਤੋਲੀ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਲੱਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੀ ਅਨਾਜ ਮੰਡੀ ਦੁਆਲੇ ਵਧਿਆ, ਅਤੇ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ, ਮੌੜ, ਗੋਨਿਆਣਾ, ਭੁੱਚੋ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਸਭ ਨਰਮੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਸਬਿਆਂ ਦੁਆਲੇ ਨਰਮਾ ਵੇਲਣ ਅਤੇ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਇਕਾਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਦੀ ਨੈਸ਼ਨਲ ਫਰਟੀਲਾਈਜ਼ਰਜ਼ ਲਿਮਟਿਡ ਦੀ ਖਾਦ ਫੈਕਟਰੀ, ਜੋ 1974 ਵਿੱਚ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਈ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਖਾਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਅਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਸੁੰਡੀ, ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭਾਅਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਰਮੇ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਝੋਨੇ ਵੱਲ ਮੋੜਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਪੂਰੀ ਪੱਟੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਦਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਰਮਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਬਿਜਲੀ, ਇੱਕ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਉਦਯੋਗ

1970ਵਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਉਦਯੋਗ ਵੀ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਬਠਿੰਡਾ ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ, ਜਿਸ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ 1969 ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਵੱਡੇ ਥਰਮਲ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ; ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਇਸ ਦੀਆਂ 110 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਇਕਾਈਆਂ, ਕੁੱਲ 440 ਮੈਗਾਵਾਟ, ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੇਠਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 22 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਲਹਿਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਖੇ ਦੂਜਾ ਸਟੇਸ਼ਨ ਆਇਆ: ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਚਾਰ ਇਕਾਈਆਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੋ 210 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋ 250 ਮੈਗਾਵਾਟ ਦੀਆਂ, ਕੁੱਲ ਸਥਾਪਤ ਸਮਰੱਥਾ 920 ਮੈਗਾਵਾਟ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਠੰਢਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਣੀ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਦੀ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਯੋਗਿਕ ਆਮਦ ਫੂਲੋਖਾਰੀ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮਾਂ ਮੰਡੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅਤੇ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 42 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਐਚਐਮਈਐਲ, ਜੋ ਐਚਪੀਸੀਐਲ ਅਤੇ ਮਿੱਤਲ ਐਨਰਜੀ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਉੱਦਮ ਹੈ, ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇਹ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਮਾਰਚ 2012 ਵਿੱਚ ਸਾਲਾਨਾ 11.3 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਚਾਲੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੁੰਦਰਾ ਤੋਂ 1,017 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਪਾਈਪਲਾਈਨ ਰਾਹੀਂ ਕੱਚਾ ਤੇਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਂਟਾਂ, ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਪਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਬਠਿੰਡਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਧੁਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਏਮਜ਼, ਇੱਕ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ

ਦੋ ਕੌਮੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਏਮਜ਼ ਬਠਿੰਡਾ, ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਜੋ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਭਲਾਈ ਮੰਤਰਾਲੇ ਅਧੀਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਦਾ ਹੈ, 2019 ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਡੱਬਵਾਲੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਲਗਭਗ 177 ਏਕੜ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਵਿੱਚ ਚਾਲੂ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 750 ਬਿਸਤਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 100 ਮੈਡੀਕਲ ਸੀਟਾਂ ਅਤੇ 60 ਨਰਸਿੰਗ ਸੀਟਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਮਰੀਜ਼ ਵਿਭਾਗ ਦਸੰਬਰ 2019 ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ; ਹੁਣ ਮਰੀਜ਼ ਪੂਰੇ ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੋ 2009 ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਸਥਾਪਤ ਹੋਈ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੁੱਦਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ 500 ਏਕੜ ਕੈਂਪਸ ਤੋਂ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਖੋਜ ਆਧਾਰਿਤ ਪੋਸਟ ਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੇਟ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਤੇ 2024 ਤੋਂ ਅੰਡਰਗ੍ਰੈਜੂਏਟ ਕੋਰਸ ਵੀ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਕੈਂਪਸ ਮਿਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਨਰਮੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਬਠਿੰਡਾ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਜੰਕਸ਼ਨ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੇਲਵੇ ਜੰਕਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ: ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਲਾਈਨ, ਹਿਸਾਰ ਵੱਲ, 1890 ਵਿੱਚ ਵਿਛਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਬਾਲਾ, ਦਿੱਲੀ, ਬੀਕਾਨੇਰ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾਨਗਰ ਅਤੇ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਵੱਲ ਲਾਈਨਾਂ ਆਈਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਰੇਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੰਕਸ਼ਨ ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੰਡੀਆਂ ਅਤੇ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ ਦਾ ਮਾਲ ਵੀ ਢੋਂਦਾ ਹੈ। ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਪਟਿਆਲਾ, ਬਰਨਾਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ, ਡੱਬਵਾਲੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਕਸਬਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਬੱਸਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀ ਆਵਾਜਾਈ ਬਠਿੰਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਰਾਮਪੁਰਾ ਫੂਲ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਮੌੜ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਰ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਖਾਸ ਭੀੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਰਾਸਤਾਂ ਨਜ਼ਰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਤਖ਼ਤ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਿਜਲੀ ਘਰ, ਇੱਕ ਰਿਫ਼ਾਇਨਰੀ, ਇੱਕ ਮੈਡੀਕਲ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ।

ਬਠਿੰਡਾਬਠਿੰਡਾ