Faridkot District: Baba Farid, Fort and Guide

Where is Faridkot district?

Faridkot district is a compact district in the Malwa region of south west Punjab, India, with its headquarters at Faridkot city. It covers 1,458 square kilometres and counted 617,508 people in Census 2011. Named for the Sufi saint Baba Farid, it is known for its princely past, its cotton fields and its medical university.

The district sits on the flat Punjab plain between Ferozepur to the north west, Moga and Ludhiana to the north east, and Bathinda and Sangrur to the south. The Census counted two tahsils, Faridkot and Jaitu, two development blocks, three towns and 171 villages, of which 163 were inhabited. In 2011 about 64.9 percent of its people lived in villages and 35.1 percent in towns, so this remains a farming district with strong market towns.

Faridkot city also heads the Faridkot Division, created in 1996, which brings together Faridkot, Bathinda and Mansa districts. For a visitor the district reads in three parts: the headquarters city with its fort and colleges, the cotton town of Kotkapura, and Jaitu, remembered across Punjab for a landmark Akali struggle.

Baba Farid, Mokalhar and the princely state

The District Census Handbook traces the name to the headquarters town founded by Mokalsi, grandson of Raja Manj, who ruled this territory in the thirteenth century and built a fort here. Among the labourers pressed into work on the fort, the Handbook recounts, was Baba Farid himself. He was seen to have miraculous powers, shown among other ways by baskets of mud that floated above his head without visible support, and he was allowed to depart. The place was then renamed Faridkot after him, and it stayed the capital under Mokalsi and his sons Jairsi and Wairsi.

That story is local tradition, told here as the Census Handbook tells it. Baba Farid, the Sufi saint of Pakpattan whose verses are preserved in the Guru Granth Sahib, gives Faridkot a place in both Sufi and Sikh memory, and his name is carried by its university, its shrines and its biggest fair.

The modern princely state took shape much later. The city history records that Hamir Singh laid the foundation of the modern state in 1763, that the city passed briefly under Maharaja Ranjit Singh from 1807 to 1809 before being restored to the Brar family through British intervention, and that it then continued as the capital of Faridkot State under British suzerainty until 1947. In 1948 the state joined the Patiala and East Punjab States Union, known as PEPSU.

Faridkot became a district on 7 August 1972, carved out of the Faridkot tehsil of old Bathinda district together with the Moga and Muktsar tehsils of Ferozepur. In November 1995 it was divided three ways when Muktsar and Moga became districts, leaving the present compact district. Kotkapura, its second town, was founded by Kapura in 1661 and takes its name from his fort, kot meaning a small fort.

Jaito, Gangsar and the morcha of 1924

Jaitu, also written Jaito, is a flourishing market town in the south of the district, and in 1923 and 1924 it became the scene of one of the defining agitations of the Gurdwara Reform Movement. The Sikh encyclopaedia account explains that the campaign followed the forced abdication of the Maharaja of Nabha and the interruption, on 14 September 1923, of an akhand path, the continuous recitation of the Guru Granth Sahib, at Gurdwara Gangsar Sahib in Jaito in sympathy with him.

Volunteer jathas marched to Jaito to resume the recitation. On 21 February 1924 a peaceful jatha of 500 Sikhs was fired upon approaching Gurdwara Tibbi Sahib, on the sandy mound where Guru Gobind Singh had stayed in 1705. Twenty one were killed and many wounded, yet the jatha reached the gurdwara. A divan is still held at Jaito on 21 February each year for those who fell, and Gurdwara Angitha Sahib marks where the martyrs were cremated.

The Census Handbook motif tells the older story behind the town: Guru Gobind Singh pitched his tent on the tibbi, had his Singhs practise archery there, and rested where Gurdwara Gangsar Sahib now stands. The agitation ended in 1925, marked by 101 akhand paths at Gangsar from 21 July to 6 August.

Cotton, canals and the Malwa plain

Faridkot is a plain district through and through. The city geography notes a low, flat depositional plain formed by the rivers of the Sutlej Ganga plain, with only 1.4 percent of its area under forest cover. The Central Ground Water Board describes the district as part of the Punjab Malwa plain, divided into sandy tracts around Sadiq in the Hathar area, sandy loam in the Uttar area around Dhudhi and Tehna, and sandy loam to loam around Jaitu, where it notes the best staple of cotton.

Water decides farming here. The Board records that groundwater under much of the district is saline, so canal water is the major source of irrigation, supplied from the Sirhind canal system through distributaries serving Faridkot, Kotkapura and Jaitu. Where fresh water lenses occur, farmers skim them with multiple well point systems. The climate is dry: a very hot summer, a short monsoon from July to mid September, and average annual rainfall of 433 millimetres, about 71 percent of it in the monsoon months. The Board gives a normal figure of 449 millimetres.

The Census worker tables show what that land supports: about 24 percent of workers in 2011 were cultivators and about 24 percent agricultural labourers. Cotton is the emblematic crop. Kotkapura was long called the City of White Gold for a cotton market once described as among the largest in Asia, and it remains a flourishing grain and cotton market. Wheat and paddy fill out the rotation.

Qila Mubarak, Tilla Baba Farid and the Aagman Purab

The building every visitor asks about first is Qila Mubarak, the Faridkot Fort in the old city. Spread over about ten acres, it was the seat of the princely state and is one of the few forts in the region still in family possession. The district government account, summarised in the fort history, credits Raja Mokalsi with the original fort, Hamir Singh with rebuilding it in 1775, and Raja Bikram Singh and Raja Balbir Singh with the present main structure, built in 1890. Inside its bastioned walls stand the Durbar Hall, the royal palace, the Tosha Khana and Modi Khana, the treasury, and the Shish Mahal above the gateway, whose Chitrashala room carries murals by Pahari artists from the late nineteenth century.

The fort also carries a warning: it stood closed for decades while ownership was disputed in court, and much of it is in poor condition. A 2022 court ruling settled ownership in favour of the two daughters of the last ruler, Raja Harinder Singh. Visitors should expect to admire the gate and walls from the heritage street nearby rather than a fully opened museum.

Baba Farid memory is lived, not only built. Gurdwara Tilla Baba Farid marks where, in local tradition, the saint stayed, and every September the district celebrates the Baba Farid Aagman Purab festival for about a week. The district programme opens with an akhand path on 21 September, continues with a nagar kirtan on 22 September from Gurdwara Tilla Sahib to Gurdwara Mai Godri, and adds a book exhibition, heritage walk, kavi darbar, folk dances and sports from gatka and kabaddi to hockey and wrestling. It is the best week to see the district at full stretch.

A medical university town and getting there

What Faridkot city is known for across Punjab today is medicine. Baba Farid University of Health Sciences, established in July 1998 under Punjab Act No. 18, is headquartered here and affiliates medical, dental, nursing, physiotherapy and pharmacy colleges across the state, including Guru Gobind Singh Medical College in Faridkot itself. The city account dates that college to 1978 and also lists the Dasmesh Institute of Research and Dental Sciences, Government Brijindra College from 1942, and a government college of education from 1945. Students and patients from across Malwa pass through for its classrooms and wards.

Getting there is straightforward. Faridkot railway station lies on the Bathinda to Ferozepur line, and the district headquarters sits on the Firozpur, Bathinda and Delhi railway route, with Kotkapura and Jaitu also linked by rail and road. By road, National Highway 54 serves the city, and the Census Handbook gives the road distances that still orient a trip: Ferozepur 32 kilometres, Sri Muktsar Sahib 45 kilometres, Bathinda 65 kilometres and Chandigarh 218 kilometres. The district administration lists Sri Guru Ram Dass Jee International Airport at Amritsar as the nearest international airport, about 130 kilometres away by its road account.

Plan a visit around September for the Aagman Purab, give the fort and Tilla Baba Farid a slow morning, and use Kotkapura for its markets and Jaitu for Gangsar and Tibbi Sahib. A Sufi name, a princely fort, an Akali morcha and a medical university all sit within a short drive of each other.

ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖੇਤਰਫਲ 1,458 ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਅਤੇ 2011 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ 617,508 ਲੋਕ ਗਿਣੇ ਗਏ। ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਣਿਆ ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਰਿਆਸਤੀ ਅਤੀਤ, ਨਰਮੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਤਲੁਜ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਸਮਤਲ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਉੱਤਰ ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਸੰਗਰੂਰ ਹਨ। ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਹਿਸੀਲਾਂ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਜੈਤੋ, ਦੋ ਵਿਕਾਸ ਬਲਾਕ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ, ਤਿੰਨ ਕਸਬੇ ਅਤੇ 171 ਪਿੰਡ ਗਿਣੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 163 ਵਿੱਚ ਆਬਾਦੀ ਸੀ। 2011 ਵਿੱਚ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਲਗਭਗ 64.9 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 35.1 ਫੀਸਦੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੰਡੀ ਕਸਬਿਆਂ ਵਾਲਾ ਖੇਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ।

ਫਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦਾ ਵੀ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਹੈ, ਜੋ 1996 ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਤਰੀ ਲਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਨਰਮੇ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾ ਕਸਬਾ ਕੋਟਕਪੂਰਾ, ਅਤੇ ਜੈਤੋ, ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ, ਮੋਕਲਹਰ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਕਸਬੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਮੰਜ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਮੋਕਲਸੀ ਨੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ। ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਬਰੀ ਕੰਮ ਕਰਾਏ ਗਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਦਾ ਬਿਨਾਂ ਸਹਾਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੈਰਨਾ ਵੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਥਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਕਲਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਜੈਰਸੀ ਅਤੇ ਵੈਰਸੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ।

ਇਹ ਕਥਾ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਪਾਕਪਟਣ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਤ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਸੂਫ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਹਾਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੇਲੇ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਆਸਤ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਣੀ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1763 ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ, ਸ਼ਹਿਰ 1807 ਤੋਂ 1809 ਤੱਕ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਰਾੜ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ 1947 ਤੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਛਤਰਛਾਇਆ ਹੇਠ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਰਿਹਾ। 1948 ਵਿੱਚ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਸੰਘ, ਪੈਪਸੂ, ਵਿੱਚ ਰਲ ਗਈ।

ਫਰੀਦਕੋਟ 7 ਅਗਸਤ 1972 ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਰੀਦਕੋਟ ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਮੋਗਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤਸਰ ਤਹਿਸੀਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਸੀ। ਨਵੰਬਰ 1995 ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਮੁਕਤਸਰ ਅਤੇ ਮੋਗਾ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਛੋਟਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਕੋਟਕਪੂਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਸਬਾ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ: ਇਹ ਕਪੂਰਾ ਨੇ 1661 ਵਿੱਚ ਵਸਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਿਆ, ਕੋਟ ਦਾ ਅਰਥ ਛੋਟਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ।

ਜੈਤੋ, ਗੰਗਸਰ ਅਤੇ 1924 ਦਾ ਮੋਰਚਾ

ਜੈਤੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਧਦਾ ਮੰਡੀ ਕਸਬਾ ਹੈ, ਅਤੇ 1923 ਅਤੇ 1924 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ। ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮੁਹਿੰਮ ਨਾਭਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰੀ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੱਲੀ ਅਤੇ 14 ਸਤੰਬਰ 1923 ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵਿੱਚੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ।

ਸਵੈਸੇਵੀ ਜਥੇ ਪਾਠ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 21 ਫਰਵਰੀ 1924 ਨੂੰ 500 ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਜਥੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਗਈ, ਉਹ ਅਸਥਾਨ ਜੋ ਰੇਤਲੇ ਟਿੱਬੇ ਉੱਤੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ 1705 ਵਿੱਚ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਹਰ ਸਾਲ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅੰਗੀਠਾ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਕਸਬੇ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨੇ ਟਿੱਬੀ ਉੱਤੇ ਤੰਬੂ ਲਾਇਆ, ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਥਾਂ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਅੰਦੋਲਨ 1925 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਸਫਲ ਸਮਾਪਤੀ ਉੱਤੇ 21 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ 6 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਗੰਗਸਰ ਵਿੱਚ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਨਰਮਾ, ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮਾਲਵਾ ਮੈਦਾਨ

ਫਰੀਦਕੋਟ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਤਲੁਜ ਗੰਗਾ ਮੈਦਾਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਨੀਵੇਂ ਸਮਤਲ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿਰਫ 1.4 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਭੂਮੀਗਤ ਜਲ ਬੋਰਡ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਮਾਲਵਾ ਮੈਦਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਦੀਕ ਵਾਲੇ ਹੱਥੜ ਖੇਤਰ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ, ਧੂੜੀ ਅਤੇ ਤਹਿਣਾ ਵਾਲੇ ਉੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਦੋਮਟ, ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਰੇਤਲੀ ਦੋਮਟ ਤੋਂ ਦੋਮਟ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੋਰਡ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਰਮੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਖਾਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਨਹਿਰੀ ਪਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਹਿੰਦ ਨਹਿਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਫਰੀਦਕੋਟ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਸੂਇਆਂ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸਾਨ ਕਈ ਖੂਹਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਉਹ ਪਾਣੀ ਕੱਢਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵਰਤਣ ਦੀ ਵਿਹਾਰਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਮੌਸਮ ਖੁਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਹੈ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗਾਈਡ ਬਹੁਤ ਗਰਮ ਗਰਮੀ, ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਕ ਦਾ ਛੋਟਾ ਮੌਨਸੂਨ, ਅਤੇ ਔਸਤ ਸਾਲਾਨਾ 433 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਮੀਂਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਲਗਭਗ 71 ਫੀਸਦੀ ਮੌਨਸੂਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਰਡ ਆਮ ਸਾਲਾਨਾ ਮੀਂਹ 449 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲਗਭਗ ਉਹੀ ਖੁਸ਼ਕ ਤਸਵੀਰ ਹੈ।

ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਕੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। 2011 ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਾਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ 24 ਫੀਸਦੀ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਅਤੇ ਲਗਭਗ 24 ਫੀਸਦੀ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਨਰਮਾ ਪਛਾਣ ਵਾਲੀ ਫਸਲ ਹੈ: ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਚਿੱਟੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਰਮਾ ਮੰਡੀ ਕਦੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਵਧਦੀ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਨਰਮਾ ਮੰਡੀ ਹੈ। ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲੀ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ

ਹਰ ਯਾਤਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਸ ਇਮਾਰਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੁਬਾਰਕ, ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਦਸ ਏਕੜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਿਆ ਇਹ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹੇ ਕਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹਨ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮੂਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਰਾਜਾ ਮੋਕਲਸੀ ਨੇ ਬਣਾਇਆ, ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1775 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1890 ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਢਾਂਚਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਬੁਰਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਅੰਦਰ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ, ਸ਼ਾਹੀ ਮਹਿਲ, ਤੋਸ਼ਾ ਖਾਨਾ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਖਾਨਾ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੱਤਰਸ਼ਾਲਾ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ ਹਨ।

ਕਿਲ੍ਹਾ ਵਿਰਾਸਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਜਨਤਾ ਲਈ ਬੰਦ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਮੁਰੰਮਤ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। 2022 ਦੇ ਅਦਾਲਤੀ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਮਾਲਕੀ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਜਾ ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯਾਤਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨੇੜੇ ਬਣ ਰਹੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗਲੀ ਤੋਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ, ਕੰਧਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ ਮਹਿਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੇਖਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਯਾਦ ਸਿਰਫ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਜਿਉਂਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਤ ਠਹਿਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ ਮੇਲਾ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ 21 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 22 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਲਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਈ ਗੋਦੜੀ ਤੱਕ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ, ਵਿਰਾਸਤ ਯਾਤਰਾ, ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ, ਕੀਰਤਨ ਦਰਬਾਰ, ਲੋਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਗਤਕੇ ਅਤੇ ਕਬੱਡੀ ਤੋਂ ਹਾਕੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਤੀ ਤੱਕ ਖੇਡਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਰੌਣਕ ਵਿੱਚ ਵੇਖਣ ਲਈ ਇਹ ਸਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹਫ਼ਤਾ ਹੈ।

ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚਣਾ

ਅੱਜ ਫਰੀਦਕੋਟ ਸ਼ਹਿਰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਜੋ ਜੁਲਾਈ 1998 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਐਕਟ ਨੰਬਰ 18 ਹੇਠ ਬਣੀ, ਦਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਇੱਥੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਮੈਡੀਕਲ, ਡੈਂਟਲ, ਨਰਸਿੰਗ, ਫਿਜ਼ੀਓਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਫਾਰਮੇਸੀ ਕਾਲਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ ਵੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸ ਕਾਲਜ ਨੂੰ 1978 ਦਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਰਿਸਰਚ ਐਂਡ ਡੈਂਟਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼, 1942 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਸਰਕਾਰੀ ਬ੍ਰਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਅਤੇ ਫਰੀਦਕੋਟ ਰਿਆਸਤ ਵੱਲੋਂ 1945 ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਾਲਜ ਵੀ ਗਿਣਦੀ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਮਰੀਜ਼ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਵਾਰਡਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਫਰੀਦਕੋਟ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਬਠਿੰਡਾ ਤੋਂ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਬਠਿੰਡਾ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਵੀ ਰੇਲ ਅਤੇ ਸੜਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ। ਸੜਕ ਰਾਹੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਮਾਰਗ 54 ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਹੈਂਡਬੁੱਕ ਉਹ ਸੜਕੀ ਦੂਰੀਆਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ 32 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਬਠਿੰਡਾ 65 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ 218 ਕਿਲੋਮੀਟਰ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਦਾਸ ਜੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸੜਕੀ ਹਿਸਾਬ ਅਨੁਸਾਰ ਲਗਭਗ 130 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ।

ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਆਗਮਨ ਪੁਰਬ ਲਈ ਸਤੰਬਰ ਵਿੱਚ ਯਾਤਰਾ ਰੱਖੋ, ਕਿਲ੍ਹੇ ਅਤੇ ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਵਾਲੀ ਸਵੇਰ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਕੋਟਕਪੂਰਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੰਡੀਆਂ ਲਈ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਗੰਗਸਰ ਅਤੇ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਵਰਤੋ। ਫਰੀਦਕੋਟ ਉਸ ਧੀਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮੁੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਿੱਥੇ ਸੂਫ਼ੀ ਨਾਂ, ਰਿਆਸਤੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਮੈਡੀਕਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਹਨ।

Faridkot Districtਫਰੀਦਕੋਟ