The Exile: Navtej Sarna's Duleep Singh Novel

The Exile (2008) is a novel by Navtej Sarna about Maharaja Duleep Singh, the last Maharaja of the Sikh Empire, who signed away his kingdom as a boy and spent the rest of his life in exile in England. Sarna tells the story through five voices: Duleep himself, his aide-de-camp, his mother's maid, his British guardian and his chief of staff. It is a novel about a prince who lost a kingdom before he understood what a kingdom was, and about the exile that followed him for the rest of his life.

About the book

The Exile was published by Penguin Books India in 2008, in 264 pages. It is Sarna's third novel, after We Weren't Lovers Like That (2003) and The Book of Nanak (2003). The book opens with an epigraph from Edward Said's Reflections on Exile, which says that the achievements of exile are permanently undermined by the loss of something left behind forever. Sarna admits in his author's note that he has pushed the boundaries of fact and merged it with fiction, to reach for the edges of Duleep Singh's story, pushing available facts towards the realm of fiction, but pushing them gently, so as not to distort them. The novel follows Duleep from his father's death in 1839 to his own lonely death in Paris in 1893.

What is The Exile about?

In 1839, when Maharaja Ranjit Singh died, his youngest son Duleep was still a child. Within ten years the Sikh Empire was gone, annexed by the British in 1849, and the boy who had been its maharaja was made to sign away his kingdom and its treasures, including the Koh-i-Noor diamond. He was ten years old. The novel follows what happened next. Duleep was taken from his mother, Rani Jindan, and put under British guardianship. At Fatehgarh he was converted to Christianity, and at sixteen he was sent to England to live as an English country gentleman, an exile he had been taught to want for himself. For years he played the part: the shooting parties, the country house, the friendship of Queen Victoria. Then the bargain soured. He began to understand what had been taken from him, and he turned back towards the faith and the people he had lost. He became a Sikh again, tried to return to Punjab and lead his people, and was stopped, watched and thwarted at every turn. He died alone in a Paris hotel room in 1893, fifty-five years old, a king who had spent most of his life as a pensioner of the empire that had taken his throne.

Five voices tell the story

Sarna does not tell the story through Duleep alone. The novel is built from five points of view. Duleep speaks for himself, a boy who doubts his own paternity, is exhausted by an inheritance he calls crushing, and cannot decide whether he is a king or a curiosity. His aide-de-camp watches the court's collapse from the inside. His mother's maid, Mangla, carries the other Punjab in the book: a girl from Lahore's Hira Mandi who wants to escape its lanes and bazaars, and whose story reads almost like Manto. His British guardian shows how the guardianship worked from the English side: the kindness, the schooling, the quiet removal of everything Punjabi. And his chief of staff, who admits to being fascinated by his master's talent for misfortune, follows the long decline. Through these five pairs of eyes, the reader sees not only one man's tragedy but the splintering of Punjab after Ranjit Singh's death, and how the British dealt with the princes they displaced: stripped of status and wealth, pensioned off, and left with memories of a kingdom they had lost.

Duleep Singh: the history behind the novel

Duleep Singh was born in Lahore in September 1838, the youngest son of Maharaja Ranjit Singh and the only child of Maharani Jind Kaur. He was placed on the throne in September 1843, aged five, with his mother as regent. After the Second Anglo-Sikh War, Punjab was annexed on 29 March 1849 and the ten-year-old maharaja was deposed. He was given a pension and sent to Fatehgarh, where he converted to Christianity on 8 March 1853. In May 1854 he was sent to England, where Queen Victoria took a liking to him and Winterhalter painted his portrait. In 1861 he was allowed to bring his mother to England, and in 1863 he returned to India with his mother's ashes, meeting on the way Bamba Müller, the daughter of a German trader and an Abyssinian woman, whom he married in Alexandria in 1864. He bought the Elveden estate in Suffolk in 1863 and lived there as an English aristocrat; he and Bamba had six children. In 1886 he reverted to Sikhism and sailed for India to reclaim his kingdom, but was detained at Aden and turned back. He died in Paris in October 1893, aged fifty-five, and was buried at Elveden. Sarna keeps to this outline and invents only at the edges, in the conversations and the inner lives that history does not record.

The author

Navtej Sarna was born in Jalandhar in 1957, the son of the Punjabi writer Mohinder Singh Sarna and the poet and translator Surjit Sarna. He joined the Indian Foreign Service in 1980 and served as India's ambassador to Israel, High Commissioner to the United Kingdom and ambassador to the United States, retiring at the end of 2018 after more than thirty-six years. He was the longest-serving spokesperson of the Foreign Ministry, from 2002 to 2008. His first novel, We Weren't Lovers Like That, appeared in 2003, followed the same year by The Book of Nanak, a retelling of Guru Nanak's life. He has also translated the Zafarnama, Guru Gobind Singh's letter in Persian verse to the emperor Aurangzeb. His later novel Crimson Spring, about the Jallianwala Bagh massacre, won the Sahitya Akademi Award in English in 2025.

Reception and legacy

The Exile was reviewed on publication in 2008 as an attempt to take a subject with deep historical resonance and give it a novelist's treatment. The reviewer Seema Chisti, writing in the Indian Express, praised the five voices and the richness of the narrative, and noted that the book deals with much more than the estrangement of one failed prince: it is also a parable of the princely families the British pensioned off and stripped of status. The novel has stayed in print and is still the most readable introduction to Duleep Singh's life for a general reader.

Why is The Exile still read?

It is still read because Duleep Singh's story has not lost its power. He was a boy king who lost a kingdom he never ruled, was remade as an English gentleman, and then tried, too late, to become a Sikh and a Punjabi again. The novel asks what exile does to a person when the exile is not a place but a condition: cut off from his mother, his language, his faith and his people, Duleep was crowded with guardians, wives, children and courtiers, and still alone. For readers of Punjab's history, it is also a reminder that the Sikh Empire did not end on a battlefield. It ended in a nursery, a schoolroom and a Paris hotel room.

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ (2008) ਨਵਤੇਜ ਸਰਨਾ ਦਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੁੰਡਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਜਲਾਵਤਨੀ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਈ। ਸਰਨਾ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪੰਜ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਦਲੀਪ ਖ਼ੁਦ, ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਰਾਜ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਜਲਾਵਤਨੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੀ।

ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ 2008 ਵਿੱਚ ਪੈਂਗੁਇਨ ਬੁਕਸ ਇੰਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਛਪਿਆ ਸੀ, 264 ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਹ ਸਰਨਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਵੀ ਵਰੰਟ ਲਵਰਜ਼ ਲਾਈਕ ਦੈਟ (2003) ਅਤੇ ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਨਾਨਕ (2003) ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਿਤਾਬ ਐਡਵਰਡ ਸਈਦ ਦੇ ਲੇਖ ਰਿਫ਼ਲੈਕਸ਼ਨਜ਼ ਆਨ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਦੇ ਇੱਕ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦੇ ਗੁਆਚਣ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਰਨਾ ਆਪਣੀ ਲੇਖਕੀ ਟਿੱਪਣੀ ਵਿੱਚ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਧੱਕਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗਲਪ ਵੱਲ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਧੱਕਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਗੜਨ ਨਾ। ਨਾਵਲ ਦਲੀਪ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ 1839 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇਕੱਲੀ ਮੌਤ ਤੱਕ।

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਹੈ?

1839 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਦਲੀਪ ਅਜੇ ਬੱਚਾ ਹੀ ਸੀ। ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, 1849 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ, ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਸਮੇਤ, ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਏ ਗਏ। ਉਹ ਉਦੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ। ਨਾਵਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਿਰ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਦਲੀਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ, ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਵਾਂਗ ਰਹੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਾਹੁਣਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ: ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਦੇਸੀ ਮਕਾਨ, ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਦੀ ਦੋਸਤੀ। ਫਿਰ ਇਹ ਸੌਦਾ ਖੱਟਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀ ਖੋਹਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ, ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਮੋੜ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਮਰ ਗਿਆ, ਪੰਜਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜਾ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪੈਨਸ਼ਨਰ ਵਜੋਂ ਬਿਤਾਇਆ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਖੋਹਿਆ ਸੀ।

ਪੰਜ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ

ਸਰਨਾ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਦਲੀਪ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦਾ। ਨਾਵਲ ਪੰਜ ਨਜ਼ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਦਲੀਪ ਖ਼ੁਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਥੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਾ ਹੈ ਜਾਂ ਤਮਾਸ਼ਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਹਾਇਕ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਢਹਿਣ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ, ਮੰਗਲਾ, ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਦੂਜਾ ਪੰਜਾਬ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਹੀਰਾ ਮੰਡੀ ਦੀ ਇੱਕ ਕੁੜੀ ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਗਭਗ ਮੰਟੋ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਸਿਓਂ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ: ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਚਾਪ ਹਟਾ ਦੇਣਾ। ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀ ਕਲਾ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਹੈ, ਲੰਬੇ ਪਤਨ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਜੋੜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦਾ, ਸਗੋਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਟਾਇਆ ਸੀ: ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਦੌਲਤ ਖੋਹ ਲਈ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੁਆਚੇ ਹੋਏ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨਾਲ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ: ਨਾਵਲ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1838 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਬੱਚਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਤੰਬਰ 1843 ਵਿੱਚ, ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਰੀਜੈਂਟ ਵਜੋਂ ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੀ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਿੱਖ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, 29 ਮਾਰਚ 1849 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਸ ਸਾਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਤੋਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ 8 ਮਾਰਚ 1853 ਨੂੰ ਉਹ ਈਸਾਈ ਬਣ ਗਿਆ। ਮਈ 1854 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਿੰਟਰਹਾਲਟਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ। 1861 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇੰਗਲੈਂਡ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ 1863 ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਪਰਤਿਆ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਬੰਬਾ ਮੁੱਲਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਇੱਕ ਜਰਮਨ ਵਪਾਰੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਬੀਸੀਨੀਆਈ ਔਰਤ ਦੀ ਧੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ 1864 ਵਿੱਚ ਸਿਕੰਦਰੀਆ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ 1863 ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਕ ਵਿੱਚ ਐਲਵੇਡਨ ਜਾਇਦਾਦ ਖਰੀਦੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੁਲੀਨ ਵਾਂਗ ਰਿਹਾ; ਉਸ ਅਤੇ ਬੰਬਾ ਦੇ ਛੇ ਬੱਚੇ ਹੋਏ। 1886 ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਅਦਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਅਕਤੂਬਰ 1893 ਵਿੱਚ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਹ ਪੰਜਵੰਜਾ ਸਾਲ ਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਐਲਵੇਡਨ ਵਿੱਚ ਦਫ਼ਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਰਨਾ ਇਸ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਬਾਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਲੇਖਕ

ਨਵਤੇਜ ਸਰਨਾ ਦਾ ਜਨਮ 1957 ਵਿੱਚ ਜਲੰਧਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਮੋਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਨਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸੁਰਜੀਤ ਸਰਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਉਹ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜਦੂਤ, ਯੁਨਾਈਟਿਡ ਕਿੰਗਡਮ ਵਿੱਚ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਜਦੂਤ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ 2018 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਛੱਤੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਉਹ 2002 ਤੋਂ 2008 ਤੱਕ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੁਲਾਰਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ਵੀ ਵਰੰਟ ਲਵਰਜ਼ ਲਾਈਕ ਦੈਟ, 2003 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਸੇ ਸਾਲ ਦ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਨਾਨਕ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਬਿਆਨ, ਆਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਨਾਵਲ ਕਰਿਮਸਨ ਸਪਰਿੰਗ, ਜੋ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਨੇ 2025 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਦੀ 2008 ਵਿੱਚ ਛਪਣ ਉੱਤੇ ਸਮੀਖਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜੋ ਇੱਕ ਗਹਿਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੇ। ਸਮੀਖਿਅਕ ਸੀਮਾ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ, ਇੰਡੀਅਨ ਐਕਸਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦਿਆਂ, ਪੰਜ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਅਸਫ਼ਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਦੀ ਬੇਗਾਨਗੀ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਬਾਰੇ ਹੈ: ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਸੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੇ ਕੇ ਰੁਤਬੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਵਲ ਛਪਾਈ ਵਿੱਚ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਮ ਪਾਠਕ ਲਈ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ ਗੁਆਈ। ਉਹ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਾਜ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸੱਜਣ ਵਜੋਂ ਢਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਨਾਲ ਫਿਰ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਨਾਵਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਾਵਤਨੀ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਲਾਵਤਨੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣੀ ਮਾਂ, ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਲੀਪ ਸਰਪ੍ਰਸਤਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇੱਕ ਯਾਦ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਕਿਸੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਕਮਰੇ, ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋਇਆ ਸੀ।

The Exile

Characters

About the book

What is The Exile about?

Five voices tell the story

Duleep Singh: the history behind the novel

The author

Reception and legacy

Why is The Exile still read?

ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਕਿਸ ਬਾਰੇ ਹੈ?

ਪੰਜ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ

ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ: ਨਾਵਲ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਲੇਖਕ

ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਦ ਐਗਜ਼ਾਈਲ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Editions and translations

The author

Connected

More to read

Keep exploring