Why I Am an Atheist is the short essay Bhagat Singh wrote in Lahore Central Jail on 5 and 6 October 1930, answering the charge that his atheism was only vanity. First published in The People on 27 September 1931, after his execution, it traces his journey from a devout Arya Samaj childhood to reasoned unbelief and remains one of the most widely read statements of Indian rationalism from the freedom struggle.
English- Author
- Bhagat Singh
- Written
- 5-6 October 1930
- Written in
- Lahore Central Jail
- First published
- 27 September 1931
- First published in
- The People, Lahore
- Language
- English
All 9 facts
- Form
- Essay
- Reply to
- Baba Randhir Singh
- Tamil translation
- Kudi Arasu, 1935
About the essay
Why I Am an Atheist is a short essay Bhagat Singh wrote in Lahore Central Jail on 5 and 6 October 1930, a few months before he was hanged. It is the clearest statement of what the young revolutionary believed, and why he believed it. The essay answers one question: was his atheism only vanity, the pride of a young man who had suddenly become famous? Bhagat Singh says no, and then shows his working. He traces his loss of faith from a religious childhood to a reasoned position, names the books that changed his mind, and turns the question back on the believer: if God is all-powerful and all-knowing, why does he not stop suffering, war and oppression?
The essay first appeared in print after his death, on 27 September 1931, in The People, the English weekly Lala Lajpat Rai had founded in Lahore. That date was Bhagat Singh's first birthday after his execution. Since then it has been reprinted as a booklet more times than anyone can count and translated into many Indian languages. It is short enough to read in one sitting and direct enough that a reader with no philosophy can follow it.
Why did Bhagat Singh write it?
On 4 October 1930, Baba Randhir Singh, a religious man and a member of the Ghadar Party who was serving a sentence from the first Lahore conspiracy case, met Bhagat Singh in the jail. Randhir Singh tried to persuade him back to belief, and when he failed he told the young man that fame had made him proud, that his ego stood like a black curtain between him and God. Bhagat Singh wrote the essay over the next two days as his answer. He was 23, on trial with Sukhdev and Rajguru for the killing of the police officer John Saunders, and he knew the charge of vanity would follow him after his death. The three were convicted and sentenced to death the very next day, 7 October 1930.
The charge stung because it was personal. Friends had told him that his atheism came from the fame that followed the Assembly bombing of April 1929 and the Lahore conspiracy case. Bhagat Singh's reply is that the order is wrong: he had stopped believing long before anyone outside a small circle knew his name, while he was still an unknown young man. The essay is therefore also a short autobiography of a changing mind.
What does the essay argue?
Bhagat Singh begins by admitting what is true: he is proud, and pride is part of his nature. But pride, he says, cannot explain atheism. A proud man who doubts God for show still believes in something; a man who rejects God altogether has reasoned his way there. He then lays out the reasoning. He was raised in a devout Arya Samaj home, his grandfather an orthodox Arya Samajist, and as a boy he prayed for hours. At DAV College in Lahore he began to read widely, and in the revolutionary movement he met leaders who were themselves believers, among them Sachindra Nath Sanyal, whose book Bandi Jivan opens with praise of God. So neither family nor company made him an atheist. Reading did: Bakunin's God and the State, the writings of Marx, Lenin and Trotsky, and Nirlamba Swami's Common Sense, which he calls a kind of mystic atheism. By the end of 1926, he writes, he was convinced that belief in an almighty being who created and guided the universe had no sound foundation, and he said so openly to his friends.
The second half of the essay turns from his own story to the argument itself. If God is almighty, omnipresent and omniscient, Bhagat Singh asks, why did he create a world of woes and miseries, where not a single soul is perfectly satisfied? Why does he not stop a man about to commit a sin, or kill the fury of war in warlords, or put into the minds of the British the thought of freeing India, or into the hearts of capitalists the wish to give up their possessions? His answer is that the idea of God came from human weakness: men created God in their imagination when they felt their limits, and used him as a comfort in distress and a deterrent against wrongdoing. On the origin of life he points the reader to Darwin's Origin of Species and to nature itself, a brief account of a universe that needs no maker.
He ends where he began, with the question of vanity. Religion, he admits, makes death easier, and he understands why a man facing the gallows might reach for it. But an unproven philosophy is a sign of weakness, and he would rather face death with his reason intact. The essay closes on that note: a young man about to die, insisting that his unbelief is the most honest thing he owns.
The author
Bhagat Singh (1907 to 1931) was born in Banga village in Lyallpur district, in the Punjab of British India, into a family of Arya Samajists and freedom fighters. He joined the Hindustan Socialist Republican Association, took part in the killing of John Saunders in December 1928, an act of revenge for the death of Lala Lajpat Rai, and threw bombs in the Central Legislative Assembly in Delhi in April 1929 with Batukeshwar Dutt, deliberately courting arrest so the trial could become a platform. He was 23 when he was hanged in Lahore on 23 March 1931 with Shivaram Rajguru and Sukhdev Thapar. In his short life he wrote steadily: articles on anarchism and socialism for the journal Kirti, letters from prison, and this essay, which remains his best known piece of writing.
Publication and afterlife
After Bhagat Singh's death, the essay reached print through his father, Sardar Kishan Singh, who passed the manuscript to Feroze Chand, editor of The People. It appeared on 27 September 1931, the first birthday after the execution. In the decades that followed, the English text was hard to find at times; it survived largely through translations into other Indian languages, including a Tamil version by P. Jeevanandham published in Periyar's weekly Kudi Arasu in 1935, from which it was later re-translated into English. Today the essay is in print in many languages and in many cheap editions, and it is read as a landmark of Indian rationalist writing.
Why does it still matter?
Nearly a century after it was written, the essay is still read because it does two things at once. It is a personal document, a young man explaining himself on the edge of death, and it is a plain, forceful argument that anyone can follow without a background in philosophy. It also fixed Bhagat Singh's place in Indian memory: not only as a man of action, but as a thinker who read, argued and wrote. Readers who admire him for the bombs and the trial find here the mind behind them, and readers who disagree with his atheism still meet a writer who states his case honestly. His answer, written in a prison cell, is that it is not.
ਲੇਖ ਬਾਰੇ
ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਲੇਖ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ 5 ਅਤੇ 6 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ। ਇਹ ਉਸ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਹੈ। ਲੇਖ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਸੀ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਮਾਣ ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ? ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸੋਚੀ-ਸਮਝੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਦਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਮੁੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਜੇ ਰੱਬ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ?
ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਪਿਆ, 27 ਸਤੰਬਰ 1931 ਨੂੰ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦ ਪੀਪਲ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਉਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਤਾਬਚੇ ਵਜੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵਾਰ ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਨਾ ਛੋਟਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਬੈਠਕ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਸਿੱਧਾ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਪਾਠਕ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਲੇਖ ਕਿਉਂ ਲਿਖਿਆ?
4 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਮੀ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾਕਾਮ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਉਸ ਅਤੇ ਰੱਬ ਵਿਚਕਾਰ ਕਾਲੇ ਪਰਦੇ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲੇਖ ਆਪਣੇ ਜਵਾਬ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 23 ਸਾਲ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਨ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦੇਵ ਅਤੇ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨਾਲ ਮੁਕੱਦਮੇ ਹੇਠ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰੇਗਾ। ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ, 7 ਅਕਤੂਬਰ 1930 ਨੂੰ, ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।
ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਇਸ ਲਈ ਚੁਭਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਿੱਜੀ ਸੀ। ਦੋਸਤਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਦੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਿਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਤਰਤੀਬ ਉਲਟ ਹੈ: ਉਸ ਨੇ ਰੱਬ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਿਆ ਉਦੋਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਇੱਕ ਮਨ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਛੋਟੀ ਆਤਮਕਥਾ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਜੋ ਜਾਣਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਪ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।
ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦਲੀਲ ਹੈ?
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ: ਉਹ ਹੰਕਾਰੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪਰ ਹੰਕਾਰ, ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਆਦਮੀ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਰੱਬ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਆਦਮੀ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਾਦਾ ਕੱਟੜ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਡੀ.ਏ.ਵੀ. ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂ ਮਿਲੇ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਚਿੰਦਰ ਨਾਥ ਸਾਨਿਆਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਬੰਦੀ ਜੀਵਨ ਰੱਬ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਅਤੇ ਨਾ ਸੰਗਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਸਤਿਕ ਬਣਾਇਆ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਬਣਾਇਆ: ਬਾਕੂਨਿਨ ਦੀ ਗਾਡ ਐਂਡ ਦ ਸਟੇਟ, ਮਾਰਕਸ, ਲੈਨਿਨ ਅਤੇ ਟਰਾਟਸਕੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ, ਅਤੇ ਨਿਰਲੰਬ ਸਵਾਮੀ ਦੀ ਕਾਮਨ ਸੈਂਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। 1926 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਯਕੀਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਹਸਤੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕੋਈ ਠੋਸ ਨੀਂਹ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕਹੀ।
ਲੇਖ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਦਲੀਲ ਵੱਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਰੱਬ ਸਰਬਸ਼ਕਤੀਮਾਨ, ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਸਰਬਗਿਆ ਹੈ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਕਿਉਂ ਬਣਾਈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਵੀ ਜੀਵ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ? ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਜਾਂ ਜੰਗਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਜਨੂੰਨ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰਦਾ, ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਜਾਂ ਪੂੰਜੀਪਤੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਭਰਦਾ? ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ ਕਿ ਰੱਬ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ: ਆਦਮੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਵਿੱਚ ਰੱਬ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਓਰਿਜਿਨ ਆਫ਼ ਸਪੀਸੀਜ਼ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਰਣਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸਵਾਲ ਉੱਤੇ। ਧਰਮ, ਉਹ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਆਦਮੀ ਉਸ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕਿਉਂ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਨੂੰ ਸਲਾਮਤ ਰੱਖ ਕੇ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖ ਇਸੇ ਸੁਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਜੋ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਚੀਜ਼ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1907 ਤੋਂ 1931) ਦਾ ਜਨਮ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬੰਗਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜੀ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ, ਦਸੰਬਰ 1928 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਜਾਨ ਸਾਂਡਰਸ ਦੇ ਕਤਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਅਪ੍ਰੈਲ 1929 ਵਿੱਚ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕੱਦਮਾ ਇੱਕ ਮੰਚ ਬਣ ਸਕੇ। 23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ 23 ਸਾਲ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਲਿਖਿਆ: ਕਿਰਤੀ ਰਸਾਲੇ ਲਈ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਬਾਰੇ ਲੇਖ, ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਚਿੱਠੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਲੇਖ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਲਿਖਤ ਹੈ।
ਛਪਾਈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੇਖ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਛਪਾਈ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਦ ਪੀਪਲ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ ਚੰਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ 27 ਸਤੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਛਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਫਾਂਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਮ ਦਿਨ। ਅਗਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮੂਲ ਪਾਠ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ; ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਚਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀ. ਜੀਵਨਾਨੰਦਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਤਮਿਲ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ 1935 ਵਿੱਚ ਪੇਰੀਆਰ ਦੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਕੁਡੀ ਅਰਸੂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦਾ ਮੁੜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਇਆ। ਅੱਜ ਇਹ ਲੇਖ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਕਈ ਸਸਤੇ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ?
ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਲੇਖ ਇਸ ਲਈ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋ ਕੰਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦਲੀਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ: ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਰਮਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਚਿੰਤਕ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਬਹਿਸ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਲਿਖਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਪਾਠਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬੰਬਾਂ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਲਈ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਹੰਕਾਰ ਹੈ? ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ, ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਕੋਠੜੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ।
Editions and translations
- Why I Am an AtheistEnglish · first published in The People, Lahore, 27 September 1931Edition
- Why I Am an AtheistTamil · translated by P. Jeevanandham, Kudi Arasu, 1935Translation
- Why I Am an AtheistEnglish · reprinted as a booklet in many editionsEdition
The author
Connected
More to read
Sources (3)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support