Gurdev Khush: Rice Breeder Who Fed the World

Gurdev Khush is a Punjabi agronomist and geneticist whose rice varieties fed hundreds of millions of people. Born in Rurkee village in Jalandhar district, he spent 35 years at the International Rice Research Institute in the Philippines, where he led the breeding of IR36 and IR64, two of the most widely planted rice varieties in history. In 1996 he shared the World Food Prize with his mentor Henry Beachell.

Early life in Rurkee

Gurdev Singh Khush was born on 22 August 1935 in Rurkee, a farming village in Phillaur tehsil of Jalandhar district, Punjab. He was the eldest son of Kartar Singh, a farmer who worked 15 acres of land. The family grew maize, wheat, moong and mash. Rice was a minor crop in Punjab then, grown only in low-lying land near rivers and mostly for the family's own use. Young Gurdev had barely seen a paddy field. His schooling began in the village, and he walked about seven kilometres to Khalsa High School in Bundala. At school he wrote poetry in Punjabi and chose the pen name Khush, meaning happy. That assumed name stayed with him and became his surname, while his brothers kept the family name Kooner.

From Ludhiana to California

After school, Khush studied at the Government Agricultural College in Ludhiana and graduated in June 1955. The college became Punjab Agricultural University in 1962. His good marks won him a place at the University of California, Davis, with a half-time assistantship, to study for a master's degree leading to a doctorate. His doctoral research was on rye, a cereal related to wheat and barley, and he completed his PhD in July 1960 under the plant geneticist G. Ledyard Stebbins. A postdoctoral post followed with Charles Rick, the world authority on tomato biology. For seven years Khush mapped and explored the tomato genome, all 12 of its chromosomes, as an assistant geneticist in Davis. Nothing in that work pointed to rice. He had trained in wheat country, studied rye and tomatoes, and grown up where rice barely mattered.

Why did a wheat-country boy become the world's rice breeder?

The turn came in August 1966, when Robert F. Chandler, director of the International Rice Research Institute (IRRI) at Los Banos in the Philippines, invited Khush to join the six-year-old institute. Chandler had visited Davis looking for a bright young plant breeder. Within a year Khush had joined, arriving at the end of July 1967, aged 32. He later joked that he became a rice breeder because everybody at IRRI worked on rice. The work was new to him. With tomatoes he could sit beside the plants and make crosses in the field. With rice he had to pull plants from muddy fields, pot them and carry them to greenhouses to make crosses. He learned fast. In 1972 he was appointed head of IRRI's Plant Breeding Department, and he went on to lead its Division of Plant Breeding, Genetics and Biochemistry for nearly three decades.

IR36, IR64 and the rice revolution

When Khush arrived, IRRI had just released IR8 in November 1966, the miracle rice bred by Henry Beachell and Peter Jennings. IR8 was short, sturdy and high yielding, but it fell sick easily and its grain cooked hard and broke in milling. Khush's varieties fixed those faults. IR36, released in May 1976, drew on at least six crosses and carried genes from 14 landraces of six countries and one wild rice species. It matured in 111 days, resisted a broad range of pests and diseases, and was planted on 11 million hectares a year through the 1980s, more land than any food crop variety in history had occupied. IR64 followed in May 1985, built from 20 landraces of eight countries, and by the late 1990s it grew on more than 10 million hectares a year, including six million in Indonesia and three million in India. Under his leadership, 328 breeding lines were released as 643 varieties in 75 countries. Between 1966 and 2000 world rice production rose from 257 million to 600 million tonnes, while the area under rice grew by only a fifth. By 2002 about 60 percent of the world's rice area was planted to IRRI-bred varieties or their progeny. Rice is the staple food of more than half the world's people, so the arithmetic of those varieties is the arithmetic of meals eaten.

Honours and later life

The honours came steadily. Khush shared the Japan Prize in 1987 with Beachell, and in 1996 the two men shared the World Food Prize for improving the quality, quantity and availability of rice. He was elected a Fellow of the Royal Society in 1995. The Rank Prize followed in 1998, then the Wolf Prize in Agriculture and the Padma Shri, one of India's highest civilian honours, both in 2000. Later came the Golden Sickle Award in 2007, the Mahathir Science Award in 2009 and the VinFuture Prize in 2023. He also received honorary doctorates from 16 universities, including Cambridge and Ohio State. He retired from IRRI in February 2002 as principal plant breeder and returned to UC Davis as an adjunct professor in plant sciences, a post he held until 2017. He is now adjunct professor emeritus. In 2023 he donated his papers to the UC Davis Library. His published work runs to three books, six edited books and 340 scientific papers, and he trained many plant breeders and advised 15 national rice improvement programmes.

His Punjab connection

None of Khush's famous varieties was grown much in Punjab itself. IRRI's varieties were bred for tropical climates and were not suited to Punjab's temperate conditions, and his IR36 and IR64 were planted mostly in eastern, central and southern India. But his work still reached home. He supplied IRRI breeding lines with the long slender grains Punjabi consumers preferred, and one of them was selected and released by Punjab Agricultural University in 1976 as PR-106, a variety that covered three-fourths of Punjab's rice area for more than three decades. He also kept coming back. Before the pandemic he visited almost every year and went to Rurkee, where his younger brother Kirpal Singh Kooner still lives. He has also spoken plainly about Punjab's rice habit, saying the area under rice should be progressively reduced and part of it replaced with oilseeds and other crops, with subsidies to help farmers switch and water-saving methods such as direct-seeded rice in the meantime. The boy who grew up on a 15-acre farm without paddy fields ended up changing what the world eats, and he never forgot the village he came from.

ਗੁਰਦੇਵ ਖੁਸ਼ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਜੀਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁਆਇਆ। ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰੁੜਕੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਖੁਸ਼ ਨੇ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ 35 ਸਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਈਆਰ36 ਅਤੇ ਆਈਆਰ64 ਵਰਗੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ। 1996 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਸਤਾਦ ਹੈਨਰੀ ਬੀਚਲ ਨਾਲ ਵਰਲਡ ਫੂਡ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।

ਰੁੜਕੀ ਵਿੱਚ ਬਚਪਨ

ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਖੁਸ਼ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਅਗਸਤ 1935 ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਫਿਲੌਰ ਤਹਿਸੀਲ ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਪਿੰਡ ਰੁੜਕੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਿਸਾਨ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ 15 ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ ਮੱਕੀ, ਕਣਕ, ਮੂੰਗੀ ਅਤੇ ਮਾਸ਼ ਉਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਗਦਾ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਨਦੀਆਂ ਨੇੜਲੀ ਨੀਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਆਪਣੇ ਖਾਣ ਲਈ। ਨੌਜਵਾਨ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤ ਲਗਭਗ ਦੇਖੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸੱਤ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੁਰ ਕੇ ਬੁੰਡਾਲਾ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਤਖੱਲੁਸ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਇਹੀ ਨਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਪਨਾਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਨਾਮ ਕੂਨਰ ਹੀ ਰੱਖਿਆ।

ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਤੱਕ

ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖੁਸ਼ ਨੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੂਨ 1955 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਾਲਜ 1962 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਚੰਗੇ ਅੰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਡੇਵਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹਾਇਕ ਨੌਕਰੀ ਨਾਲ ਦਾਖ਼ਲਾ ਮਿਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀਐੱਚਡੀ ਖੋਜ ਰਾਈ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਜੋ ਕਣਕ ਅਤੇ ਜੌਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਨਾਜ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੁਲਾਈ 1960 ਵਿੱਚ ਪੌਦਾ ਜੀਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜੀ. ਲੈਡਯਾਰਡ ਸਟੈਬਿਨਜ਼ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਪੀਐੱਚਡੀ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਮਾਟਰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਚਾਰਲਸ ਰਿਕ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਸੱਤ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਵਿਸ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਜੀਨ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਟਮਾਟਰ ਦੇ ਜੀਨੋਮ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ 12 ਕ੍ਰੋਮੋਸੋਮਜ਼, ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਝੋਨੇ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕਣਕ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰਾਈ ਅਤੇ ਟਮਾਟਰ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਝੋਨਾ ਲਗਭਗ ਉਗਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਕਣਕ ਵਾਲਾ ਮੁੰਡਾ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਝੋਨਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?

ਮੋੜ ਅਗਸਤ 1966 ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਫਿਲੀਪੀਨਜ਼ ਦੇ ਲਾਸ ਬਾਨੋਸ ਸਥਿਤ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਰਾਈਸ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਆਈਆਰਆਰਆਈ) ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਰਾਬਰਟ ਐੱਫ. ਚੈਂਡਲਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਨੂੰ ਛੇ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਸ ਸੰਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ। ਚੈਂਡਲਰ ਇੱਕ ਹੋਣਹਾਰ ਨੌਜਵਾਨ ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਡੇਵਿਸ ਆਏ ਸਨ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖੁਸ਼ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1967 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ 32 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਝੋਨਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਲਈ ਬਣੇ ਕਿਉਂਕਿ ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲੋਕ ਝੋਨੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਵਾਂ ਸੀ। ਟਮਾਟਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪੌਦਿਆਂ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਾਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਝੋਨੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦੇ ਚਿੱਕੜ ਭਰੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਗਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗਰੀਨਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਕਰਾਸ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਜਲਦੀ ਸਿੱਖ ਗਏ। 1972 ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਦੇ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੌਦਾ ਪ੍ਰਜਨਨ, ਜੀਨ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜੀਵ ਰਸਾਇਣ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ।

ਆਈਆਰ36, ਆਈਆਰ64 ਅਤੇ ਝੋਨਾ ਇਨਕਲਾਬ

ਜਦੋਂ ਖੁਸ਼ ਪਹੁੰਚੇ, ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1966 ਵਿੱਚ ਆਈਆਰ8 ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੈਨਰੀ ਬੀਚਲ ਅਤੇ ਪੀਟਰ ਜੈਨਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਮਤਕਾਰੀ ਝੋਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਈਆਰ8 ਛੋਟਾ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵੱਧ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦਾਣਾ ਪਕ ਕੇ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮਿੱਲ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਖੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਮੀਆਂ ਦੂਰ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਈ 1976 ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਆਈਆਰ36 ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਛੇ ਕਰਾਸਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 14 ਦੇਸੀ ਕਿਸਮਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਝੋਨੇ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਨ ਸਨ। ਉਹ 111 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਈ ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 11 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਕਿਸਮ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਕਬਾ ਸੀ। ਮਈ 1985 ਵਿੱਚ ਆਈਆਰ64 ਆਇਆ, ਜੋ ਅੱਠ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ 20 ਦੇਸੀ ਕਿਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਉਹ ਹਰ ਸਾਲ 10 ਮਿਲੀਅਨ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿੱਚ ਉਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਛੇ ਮਿਲੀਅਨ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਮਿਲੀਅਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ 328 ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਾਈਨਾਂ 75 ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ 643 ਕਿਸਮਾਂ ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਹੋਈਆਂ। 1966 ਤੋਂ 2000 ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ 257 ਮਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ 600 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਝੋਨੇ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਧਿਆ। 2002 ਤੱਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲਗਭਗ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਝੋਨੇ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਉਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਝੋਨਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਬਾਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਖਾਣਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਖਾਧੇ ਗਏ ਭੋਜਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਹੈ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ

ਸਨਮਾਨ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ। ਖੁਸ਼ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਬੀਚਲ ਨਾਲ ਜਾਪਾਨ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1996 ਵਿੱਚ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਰਲਡ ਫੂਡ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। 1995 ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਇਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਚੁਣੇ ਗਏ। 1998 ਵਿੱਚ ਰੈਂਕ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮਿਲਿਆ, ਫਿਰ 2000 ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਲਈ ਵੁਲਫ਼ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਅਤੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਮਿਲੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ 2007 ਵਿੱਚ ਗੋਲਡਨ ਸਿਕਲ ਅਵਾਰਡ, 2009 ਵਿੱਚ ਮਹਾਥਿਰ ਸਾਇੰਸ ਅਵਾਰਡ ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ ਵਿਨਫਿਊਚਰ ਪ੍ਰਾਈਜ਼ ਮਿਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੈਂਬਰਿਜ ਅਤੇ ਓਹਾਇਓ ਸਟੇਟ ਸਮੇਤ 16 ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟ ਮਿਲੀ। ਉਹ ਫਰਵਰੀ 2002 ਵਿੱਚ ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤ ਹੋਏ ਅਤੇ ਯੂਸੀ ਡੇਵਿਸ ਵਿੱਚ ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬਣ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 2017 ਤੱਕ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਸਹਾਇਕ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਐਮੇਰਿਟਸ ਹਨ। 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਯੂਸੀ ਡੇਵਿਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਛੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ 340 ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਪੌਦਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ 15 ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੋਨਾ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।

ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਬੰਧ

ਖੁਸ਼ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਸਮਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਉਗੀਆਂ। ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਸਮ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਈਆਰ36 ਅਤੇ ਆਈਆਰ64 ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੂਰਬੀ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਘਰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਈਆਰਆਰਆਈ ਦੀਆਂ ਉਹ ਪ੍ਰਜਨਨ ਲਾਈਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਪਤਲੇ ਸਨ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਖਪਤਕਾਰ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਪੀਆਰ-106 ਵਜੋਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚੌਥਾਈ ਝੋਨੇ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ ਵਿੱਚ ਉਗਿਆ। ਉਹ ਵਾਪਸ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਮਹਾਮਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰੁੜਕੀ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੂਨਰ ਅਜੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਝੋਨੇ ਦੀ ਆਦਤ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਝੋਨੇ ਹੇਠ ਰਕਬਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘਟਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇਲ ਬੀਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਸਲਾਂ ਉਗਾਈਆਂ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਾਅ ਲਈ ਸਬਸਿਡੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਿੱਧੀ ਬਿਜਾਈ ਵਰਗੇ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਝੋਨੇ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਵਾਲੇ 15 ਏਕੜ ਦੇ ਫਾਰਮ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਖਾਣਾ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਿੰਡ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ।