Noor Jehan: Malika-e-Tarannum of Punjab

Noor Jehan (21 September 1926 to 23 December 2000), born Allah Wasai at Kot Murad Khan near Kasur in Punjab, was the singer and actress honoured across South Asia as Malika-e-Tarannum, the Queen of Melody. Trained in the Patiala gharana as a child, she starred in the biggest Bombay films of the 1940s, then moved to Pakistan at Partition and became the defining playback voice of its cinema, recording thousands of songs in Urdu, Punjabi and Sindhi over a career of six decades.

Early life in Kasur

Allah Wasai was born on 21 September 1926 at Kot Murad Khan, near Kasur, the youngest child of the musician and singer Imdad Ali and his wife Fateh Bibi. Music was the family trade: her grandmother Amma Hasso was a well known singer, and an aunt sang too. She began to sing at the age of five, and her parents, seeing her gift, arranged classical training for her, first under Ustad Ghulam Mohammad and then under the celebrated Kajjanbai, who is said to have set her twelve hours of daily practice. At nine she caught the ear of the Punjabi musician Ghulam Ahmed Chishti, who introduced her to the stage in Lahore and composed ghazals, naats and folk songs for her.

In the early 1930s the theatre owner Diwan Sardari Lal took the family to Calcutta to build film careers for Wasai and her older sisters, who went on to be billed as the Punjab Mail. There the child received the stage name Baby Noor Jehan, and from the age of eleven she trained in Calcutta in the Patiala gharana traditions of thumri, dhrupad and khayal. Some later sources give her birth year as 1929; 21 September 1926 is the date carried by most standard references.

How did a child singer from Kasur become a Bombay star?

She became a star through Punjabi films first. In the Calcutta made Punjabi film Pind di Kuri (1935) she acted with her sisters and sang Langh Aja Patan Chanaan Da, her earliest hit. She played the child Heer in Heer-Sayyal (1937), and her song Shala Jawaniyan Maney from Gul Bakawli (1939) was widely popular. Back in Lahore from 1938, she found a mentor in the music director Ghulam Haider, who composed the songs that made her name in 1939. Her first adult lead, opposite Pran in Khandaan (1942), was a major success, and she moved to Bombay with its director, Syed Shaukat Hussain Rizvi, whom she married.

From 1945 to 1947 Noor Jehan was among the biggest stars of Indian cinema. Badi Maa, Zeenat and Gaon Ki Gori (all 1945), Anmol Ghadi (1946), and Jugnu and Mirza Sahiban (both 1947) were among the top grossing films of their years, and alongside Suraiya she was one of the two biggest female stars in the country on the eve of Independence. Mirza Sahiban, opposite Trilok Kapoor, was her last film released in India.

Partition and a new start in Pakistan

In 1947 Rizvi and Noor Jehan chose to move to the new state of Pakistan, settling in Karachi and ending her Indian career at its peak. Her first Pakistani film, Chan Wey (1951), made her a pioneer twice over: she played the heroine and sang playback, and she co directed the film with Rizvi, becoming the first woman film director in Pakistan. It was the highest grossing Pakistani film of 1951, and Dupatta (1952) was an even bigger success. Her marriage to Rizvi ended in divorce in 1953; she kept custody of their three children. In 1959 she married the actor Ejaz Durrani, a marriage that also ended in divorce, in 1971, and produced three more children.

Her last film as actress and singer was Ghalib (1961), and she left the screen after a final appearance in Baaji (1963), closing a 33 year acting career. In Pakistan she had acted in 14 films, ten in Urdu and four in Punjabi. Acting ended; the singing, which had always been the deeper gift, now became the whole of her art.

The voice of Pakistani cinema

As a playback singer she had no rival in Pakistan for four decades. She sang duets with Ahmed Rushdi, Mehdi Hassan, Masood Rana, Nusrat Fateh Ali Khan and Mujeeb Aalam, and her rendering of Faiz Ahmed Faiz's poem Mujhse Pehli Si Mohabbat Mere Mehboob Na Maang, set by Rasheed Attre for the film Qaidi (1962), remains the classic example of tarannum, poetry carried as song. Her patriotic songs during the 1965 war between Pakistan and India carried her voice into every home with a radio. She is credited with around 10,000 recorded songs in Urdu, Punjabi and Sindhi, among them 2,422 songs in 1,148 Pakistani films. Even in the 1990s she was still recording, singing for the debutante actresses Neeli and Reema. Lata Mangeshkar, who met her on her 1982 return to India, remarked that Noor Jehan could sing as low and as high as she wished while the quality of the voice never changed.

Honours and later life

Pakistan honoured her early and often: the Pride of Performance and the Tamgha-e-Imtiaz in 1965, the Sitara-e-Imtiaz in 1996, and more than fifteen Nigar Awards across her career, including the Millennium Singer honour. In 1971 she represented Pakistan at the World Song Festival in Tokyo. Her 1982 visit to India, for the golden jubilee of the Indian talkie, was an event in itself: she was received by Prime Minister Indira Gandhi in New Delhi and by Dilip Kumar and Lata Mangeshkar in Bombay, meeting the co stars of her Bombay years after a gap of 35 years. In 1991 Vanessa Redgrave invited her to perform at a Royal Albert Hall fundraiser in London.

Her health failed slowly. Chest pains on a North American tour in 1986 led to a diagnosis of angina and bypass surgery, and in her last years she lived with chronic kidney disease and dialysis. On 23 December 2000 she died of heart failure at the Aga Khan University Hospital in Karachi. President Pervez Musharraf ordered a state funeral; she was buried in the Gizri Graveyard in Karachi, the city she had chosen in 1947.

Why is Noor Jehan still called Malika-e-Tarannum?

Malika-e-Tarannum, Queen of Melody, was the title Pakistan gave her, and no successor has taken it from her. The British entertainment weekly Eastern Eye, ranking her among the greatest Bollywood singers of all time, called her the first female singing star of Indian cinema, who helped lay the foundation of playback singing and then single handedly set music in Pakistan on its course. Her singing line continued in her daughter Zil-e-Huma, and her grandchildren include the actress Sonya Jehan. On her death the poet and writer Javed Akhtar said that in the worst of India Pakistan relations the shared cultural heritage remained a common bridge, and that Noor Jehan was one such durable bridge. For Punjabis the claim is simpler: the greatest female voice the region has produced was born in a musician's house near Kasur, and it sang in Punjabi first.

ਨੂਰ ਜਹਾਂ (21 ਸਤੰਬਰ 1926 ਤੋਂ 23 ਦਸੰਬਰ 2000), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਮ ਅੱਲਾ ਵਸਾਈ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਕੋਟ ਮੁਰਾਦ ਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਗਾਇਕਾ ਅਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨੁਮ, ਸੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈ ਕੇ ਉਹ 1940ਵਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੰਬੇ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਸਟਾਰ ਬਣੀਆਂ, ਫਿਰ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਈਆਂ। ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗੀਤ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ।

ਕਸੂਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਜੀਵਨ

ਅੱਲਾ ਵਸਾਈ ਦਾ ਜਨਮ 21 ਸਤੰਬਰ 1926 ਨੂੰ ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਕੋਟ ਮੁਰਾਦ ਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਅਤੇ ਗਾਇਕ ਇਮਦਾਦ ਅਲੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਫਤਿਹ ਬੀਬੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਸੰਗੀਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੇਸ਼ਾ ਸੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਅੰਮਾ ਹੱਸੋ ਜਾਣੀ ਗਾਇਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਭੂਆ ਵੀ ਗਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਤਾਦ ਗੁਲਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਕੋਲ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੱਜਣਬਾਈ ਕੋਲ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੋਜ਼ ਬਾਰਾਂ ਘੰਟੇ ਦਾ ਰਿਆਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਗੁਲਾਮ ਅਹਿਮਦ ਚਿਸ਼ਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮੰਚ ਨਾਲ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਗਜ਼ਲਾਂ, ਨਾਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਬਣਾਏ।

1930ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਥੀਏਟਰ ਮਾਲਕ ਦੀਵਾਨ ਸਰਦਾਰੀ ਲਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਲੈ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਵਸਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਫਿਲਮੀ ਕਰੀਅਰ ਬਣ ਸਕਣ, ਭੈਣਾਂ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉੱਥੇ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਬੇਬੀ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਦਾ ਮੰਚ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀਆਂ ਠੁਮਰੀ, ਧਰੁਪਦ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ। ਕੁਝ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਾਲ 1929 ਦੱਸਦੇ ਹਨ; 21 ਸਤੰਬਰ 1926 ਉਹ ਤਾਰੀਖ ਹੈ ਜੋ ਬਹੁਤੇ ਮਿਆਰੀ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਸੂਰ ਦੀ ਬੱਚੀ ਗਾਇਕਾ ਬੰਬੇ ਦੀ ਸਟਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀ?

ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਟਾਰ ਬਣੀਆਂ। ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫਿਲਮ ਪਿੰਡ ਦੀ ਕੁੜੀ (1935) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਘ ਆਜਾ ਪੱਤਣ ਚਨਾਂ ਦਾ ਗਾਇਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਟ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀਰ ਸਿਆਲ (1937) ਵਿੱਚ ਬੱਚੀ ਹੀਰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਲ ਬਕਾਵਲੀ (1939) ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੀਤ ਸ਼ਾਲਾ ਜਵਾਨੀਆਂ ਮਾਣੇ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ। 1938 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਗੁਲਾਮ ਹੈਦਰ ਦਾ ਸਾਥ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 1939 ਵਿੱਚ ਬਣਾਏ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਬਣਾਇਆ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ ਖਾਨਦਾਨ (1942) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੱਯਦ ਸ਼ੌਕਤ ਹੁਸੈਨ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ ਬੰਬੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ।

1945 ਤੋਂ 1947 ਤੱਕ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਟਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ। ਬੜੀ ਮਾਂ, ਜ਼ੀਨਤ ਅਤੇ ਗਾਉਂ ਕੀ ਗੋਰੀ (ਤਿੰਨੇ 1945), ਅਨਮੋਲ ਘੜੀ (1946), ਅਤੇ ਜੁਗਨੂ ਅਤੇ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ (ਦੋਵੇਂ 1947) ਆਪਣੇ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੁਰਈਆ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਮਹਿਲਾ ਸਟਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਕਪੂਰ ਨਾਲ ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ਸੀ।

ਵੰਡ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

1947 ਵਿੱਚ ਰਿਜ਼ਵੀ ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਕਰਾਚੀ ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਕਰੀਅਰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਚੰਨ ਵੇ (1951) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਰੀ ਬਣਾਇਆ: ਉਹ ਨਾਇਕਾ ਵੀ ਸਨ ਅਤੇ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਲਮ ਦਾ ਸਹਿ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਫਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੀਆਂ। ਇਹ 1951 ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਈ ਵਾਲੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਪੱਟਾ (1952) ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਰਹੀ। ਰਿਜ਼ਵੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ 1953 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ; ਤਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਰਹੇ। 1959 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਭਿਨੇਤਾ ਏਜਾਜ਼ ਦੁਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1971 ਵਿੱਚ ਤਲਾਕ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ।

ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਅਤੇ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖਰੀ ਫਿਲਮ ਗਾਲਿਬ (1961) ਸੀ, ਅਤੇ ਬਾਜੀ (1963) ਵਿੱਚ ਆਖਰੀ ਵਾਰ ਪਰਦੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 33 ਸਾਲ ਦਾ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕਰੀਅਰ ਖਤਮ ਕੀਤਾ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 14 ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਕਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਦਸ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੰਜਾਬੀ। ਅਦਾਕਾਰੀ ਖਤਮ ਹੋਈ; ਗਾਇਕੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਦੇਣ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਕਲਾ ਬਣ ਗਈ।

ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼

ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕਾ ਵਜੋਂ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਹਿਮਦ ਰੁਸ਼ਦੀ, ਮਹਿਦੀ ਹਸਨ, ਮਸੂਦ ਰਾਣਾ, ਨੁਸਰਤ ਫਤਿਹ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਜੀਬ ਆਲਮ ਨਾਲ ਜੁਗਲਬੰਦੀਆਂ ਗਾਈਆਂ, ਅਤੇ ਫਿਲਮ ਕੈਦੀ (1962) ਲਈ ਰਸ਼ੀਦ ਅਤਰੇ ਦੀ ਧੁਨ ਉੱਤੇ ਫੈਜ਼ ਅਹਿਮਦ ਫੈਜ਼ ਦੀ ਨਜ਼ਮ ਮੁਝਸੇ ਪਹਿਲੀ ਸੀ ਮੁਹੱਬਤ ਮੇਰੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾ ਮਾਂਗ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤਰੰਨੁਮ ਦੀ, ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗੀਤ ਵਾਂਗ ਢਾਲਣ ਦੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। 1965 ਦੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਭਾਰਤ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਰ ਰੇਡੀਓ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉਰਦੂ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੰਧੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 10,000 ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੇ ਗੀਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 1,148 ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇ 2,422 ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। 1990ਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਨਵੀਆਂ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਨੀਲੀ ਅਤੇ ਰੀਮਾ ਲਈ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ, ਜੋ 1982 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ, ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਨੀਵਾਂ ਅਤੇ ਜਿੰਨਾ ਉੱਚਾ ਚਾਹੁਣ ਗਾ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਕੁਆਲਟੀ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ ਸੀ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ: 1965 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਈਡ ਆਫ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਅਤੇ ਤਮਗਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼, 1996 ਵਿੱਚ ਸਿਤਾਰਾ-ਏ-ਇਮਤਿਆਜ਼, ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਗਾਰ ਪੁਰਸਕਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇਨੀਅਮ ਸਿੰਗਰ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। 1971 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਦੇ ਵਰਲਡ ਸਾਂਗ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਟਾਕੀ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਜੁਬਲੀ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਰਤ ਯਾਤਰਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਘਟਨਾ ਸੀ: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਤੇ ਬੰਬੇ ਵਿੱਚ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਲਤਾ ਮੰਗੇਸ਼ਕਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ 35 ਸਾਲ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਬੰਬੇ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ। 1991 ਵਿੱਚ ਵਨੈਸਾ ਰੈਡਗ੍ਰੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਦਨ ਦੇ ਰਾਇਲ ਅਲਬਰਟ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੈਰਿਟੀ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਗਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਗੜਦੀ ਗਈ। 1986 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੌਰੇ ਦੌਰਾਨ ਛਾਤੀ ਦੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਨਜਾਇਨਾ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹੋਈ ਅਤੇ ਬਾਈਪਾਸ ਸਰਜਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰਦਿਆਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਡਾਇਲਸਿਸ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 23 ਦਸੰਬਰ 2000 ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਆਗਾ ਖਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਿਲ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਪਰਵੇਜ਼ ਮੁਸ਼ੱਰਫ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਕਾਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਗਿਜ਼ਰੀ ਕਬਰਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਦਫਨਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਚੁਣਿਆ ਸੀ।

ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨੁਮ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

ਮਲਿਕਾ-ਏ-ਤਰੰਨੁਮ, ਸੁਰ ਦੀ ਰਾਣੀ, ਉਹ ਖਿਤਾਬ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਾਰਸ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਨੋਰੰਜਨ ਹਫਤਾਵਾਰੀ ਈਸਟਰਨ ਆਈ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਗਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮਹਿਲਾ ਗਾਇਕ ਸਟਾਰ ਕਿਹਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿੱਠਵਰਤੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕੱਲਿਆਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਲੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਜ਼ਿਲ-ਏ-ਹੁਮਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਪੋਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੇਤਰੀ ਸੋਨਿਆ ਜਹਾਂ ਵੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉੱਤੇ ਕਵੀ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਜਾਵੇਦ ਅਖਤਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਂਝੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਇੱਕ ਸਾਂਝਾ ਪੁਲ ਬਣੀ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਨੂਰ ਜਹਾਂ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇੱਕ ਪੱਕਾ ਪੁਲ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਗੱਲ ਸਾਦੀ ਹੈ: ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਮਹਿਲਾ ਆਵਾਜ਼ ਕਸੂਰ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਸੀ।