Varan Bhai Gurdas is a collection of forty vars, Punjabi ballads, written by Bhai Gurdas Ji in the early seventeenth century. Guru Arjan Dev Ji called the vars the key to Guru Granth Sahib, because they explain the scripture's teaching in plain, simple language. The forty vars run to 913 stanzas and cover Guru Nanak's life, the Sikh way of life, and the moral code of the faith.
- Punjabi name
- ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
- Gurmukhi
- ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ
- Author
- Bhai Gurdas Ji (1551 to 1636)
- Period
- Early seventeenth century, late 1500s to around 1630
- Form
- Forty vars, Punjabi ballads in heroic metre
- Size
- 913 pauris (stanzas), 6,444 lines
All 11 facts
- Also called
- Varan Gyan Ratnavali, ballads of gems of knowledge
- Status
- Called the key to Guru Granth Sahib by Guru Arjan Dev Ji
- The author
- First scribe of the Adi Granth, completed in 1604
- Manuscripts
- Lamba, Javaddi and Khalsa College manuscripts, seventeenth century
- In worship
- One of the only non-scriptural works sung in the gurdwara, with Bhai Nand Lal Ji's compositions
Varan Bhai Gurdas is a collection of forty vars, Punjabi ballads, written by Bhai Gurdas Ji in the early seventeenth century. Guru Arjan Dev Ji called the vars the key to Guru Granth Sahib, and Sikhs have read them ever since as the clearest guide to the scripture.
What is Varan Bhai Gurdas?
Varan Bhai Gurdas is the title given to the collection of forty vars, or ballads, written in Punjabi by Bhai Gurdas (died 1636), a figure much honoured in Sikh piety and learning. The forty vars run to 913 pauris and 6,444 lines. The work is also known as Varan Gyan Ratnavali, the ballads of gems of knowledge, the name the SGPC gave its official publication.
A var in Punjabi folk tradition was a heroic ballad of martial valour. In the hands of Guru Nanak the form was transformed: the battleground shifted to the human psyche, the fight between good and evil shown in the persons of the gurmukh, the one turned toward the Guru, and the manmukh, the one turned toward the self. The vars of Bhai Gurdas are likewise spiritual rather than heroic, and they are accepted as part of approved Sikh canon, restating in simple idiom what the scripture contains.
Who was Bhai Gurdas Ji?
Bhai Gurdas Ji was born in 1551 at Goindval, in a Bhalla Khatri family, the son of Bhai Ishar Das and Mata Jivani. He was the nephew of Guru Amar Das, and the first cousin of Mata Bhani, the mother of Guru Arjan Dev. Orphaned young, he spent his early years at Goindval and Sultanpur Lodhi, then a religious centre on the Delhi to Lahore road.
When Guru Arjan Dev decided to compile the Adi Granth, he chose Bhai Gurdas as his principal helper, and the entire text was inscribed by Bhai Gurdas. The volume was completed in 1604 and installed in the Harimandir. He died at Goindval in 1636.
Why is it called the key to Guru Granth Sahib?
The name is traced to Guru Arjan Dev Ji himself. The Encyclopaedia of Sikhism records that the vars were designated by Guru Arjan as the key to the Guru Granth Sahib.
The reason is the vars' method. Bhai Gurdas does not take words from the sacred text and expound them one by one. He picks up ideas and interprets them in simple language, through familiar images and homely instances. The vars enunciate almost every Sikh concept in Guru Granth Sahib, and they form the core of the Sikh moral code, so a reader who finds the scripture hard to follow can find its teaching opened up.
The vars also hold a place in worship that no other non-scriptural work shares, except the compositions of Bhai Nand Lal Ji. The Sikh Rehat Maryada rules that in the congregation, kirtan may be sung only of Gurbani and, for its elaboration, of the compositions of Bhai Gurdas and Bhai Nand Lal. The vars are therefore sung along with Gurbani at holy congregations, and Bhai Gurdas's technique was followed by Bhai Mani Singh Ji and flowered into the Giani school of interpretation.
What do the forty vars contain?
The first var, the longest with forty-nine stanzas, is a work of historical importance. It opens with an invocatory canto, then describes the creation of the world, the six systems of Indian philosophy and the four yugas. Its middle stanzas describe the moral crisis of the age and the conflict between Hindu and Muslim, each vying for superiority on the profundity of scripture rather than on right practice. In one image Bhai Gurdas casts the Sikhs as the needle that sews together the fabric of religious life torn asunder by Hindu and Muslim scissors. The later stanzas set out the main events of Guru Nanak's life and eulogize his successors down to Guru Hargobind.
The tenth var, in twenty-three stanzas, gives the lifesketches of twenty-three Hindu bhaktas. The eleventh, in thirty-one stanzas, lists the prominent Sikhs of the first six Gurus. The twenty-eighth var addresses the true Sikh way of life, and the thirty-sixth is about the Minas, who contested the Gurus' line.
Across the forty vars Bhai Gurdas analyses the Sikh concepts of God, Guru, gurmukh, manmukh, sangat, seva and gurmantra. God is omnipotent and all-pervasive, not only the creator of the universe but present through His creation, and the aim of human life is to realize God, which can be done only with the Guru's help. God dwells in man's own heart, so there is no need to wander in forests or mountains, and the householder's life is to be preferred to the ascetic's. The path of a Sikh is thin as a hair and sharp as a dagger's edge, difficult yet straight, and the supreme virtues are sidq, constancy in faith, and sabr, contentment in worldly activity, nourished in the company of the holy. Steadfastness follows: one wife, other women respected as sisters and daughters.
When were the vars written?
No internal or external evidence fixes the exact time of the vars' composition, and the honest answer is a range, not a date. The vars that refer to Guru Hargobind, who succeeded Guru Arjan in 1606, were probably composed after that year. The thirty-sixth var, on the Minas, was probably written before the compilation of the Sikh scripture in 1603-04.
Modern scholarship has narrowed the range. Rahuldeep Singh Gill's study, published by Oxford University Press in 2017, argues the vars must have been written after the compilation and installation of the Adi Granth in 1604, since they were not incorporated into it. On that reading, Vars 4 to 37 were likely composed between 1606 and the mid-to-late 1610s, Vars 1 to 3 and 39 to 40 around 1620, and Var 38 after Vars 4 to 37. In broad terms, the vars were composed between the late sixteenth century and around 1630.
Tradition counts forty vars, and the number itself is likely meaningful: forty is auspicious in Sikhism, the number of stanzas in the Jap and Anand hymns. A few writers count thirty-nine, and a small number of Sikhs have questioned the tenth or the fortieth.
How have the vars been read since?
By the eighteenth century Sikh authors were already building on the work: Chaupa Singh's Rahitnama, Bhai Mani Singh's Gyan Ratnavali and the Sikhan Di Bhagatmala all refer to it. Bhai Mani Singh held the first var to be the only genuine janamsakhi tradition on the life of Guru Nanak, and wrote his own janamsakhi, the Gyan-ratnavali, based on it.
Later writers lean on the vars often. Kahn Singh Nabha's Ham Hindu Nahin of 1898 references the Varan more than forty times, and Jodh Singh's Sikhi Ki Hai of 1911 references them too. In the twentieth century the vars were translated afresh, Jodh Singh's translation appearing from Patiala in 1998.
The old manuscripts tell their own story. None is dated or carries a colophon, but three seventeenth-century manuscripts have been identified: the Lamba manuscript, in a private collection in Patiala, judged the oldest; the Javaddi manuscript, at the Guru Hargobind Library at Javaddi Taksal; and the Khalsa College manuscript, at Khalsa College, Amritsar, under accession numbers 1453 and 673. The folio on this page comes from the Khalsa College manuscript. A forty-first var, on Guru Gobind Singh and the Khalsa, is often appended, but it was written by another, later Bhai Gurdas, and is not part of the forty.
Why do Sikhs still read the vars today?
The vars have lasted because they do what the scripture, in its compact and poetic form, leaves to the reader: they explain. A study of the vars, the Encyclopaedia notes, can help build a fairly authentic biography of Guru Nanak and the world he and five of his successors lived in.
They have lasted, too, because they are sung. The vars are heard in congregations alongside Gurbani, so their teaching reaches listeners who may never open a printed volume. The needle and the scissors, the path thin as a hair, the householder's life preferred to the ascetic's, these are the phrases by which the teaching is remembered, and they come from Bhai Gurdas, not from the scripture itself.
Four centuries on, the vars still serve the purpose Guru Arjan is said to have named for them. They do not replace the scripture, and they were never part of it. They unlock it, in words any Punjabi speaker can follow: the key to Guru Granth Sahib.
ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਬਹਾਦਰੀ ਕਵਿਤਾ, ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਕੁੰਜੀ ਮੰਨ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।
ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕੀ ਹਨ?
ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ, ਜਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ 1636) ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ 913 ਪਉੜੀਆਂ ਅਤੇ 6,444 ਤੁਕਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਐੱਸਜੀਪੀਸੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਇਹੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੂਪ ਨੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਲਿਆ: ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਬੁਰਾਈ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਗੁਰਮੁਖ, ਗੁਰੂ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਗਈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆਤਮਿਕ ਹਨ, ਬਹਾਦਰੀ ਵਾਲੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1551 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਭੱਲਾ ਖੱਤਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਵਣੀ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭਾਣਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਭਾਨੀ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਸਾਲ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਅਤੇ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕੇਂਦਰ।
ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਪੋਥੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖੀ। ਇਹ ਪੋਥੀ 1604 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1636 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਖੁਦ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਿਜ਼ਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਜੀ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਠ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹਦੇ। ਉਹ ਵਿਚਾਰ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਣੀਆਂ ਪਛਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਨਾਲ। ਵਾਰਾਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਨੈਤਿਕ ਸੰਹਿਤਾ ਦਾ ਮੂਲ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਾਰਾਂ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਥਾਂ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ, ਸਿਵਾਏ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤਨ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਵਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਸਕੂਲ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਖਿੜਿਆ।
ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ, ਉਨਤਾਲੀ ਪਉੜੀਆਂ ਵਾਲੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਦਾ ਪਉੜੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਛੇ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਯੁੱਗਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰਲੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਸੰਕਟ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ, ਜੋ ਸਹੀ ਅਮਲ ਦੀ ਥਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸੂਈ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਸ ਕੱਪੜੇ ਨੂੰ ਸਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੈਂਚੀਆਂ ਨੇ ਫਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਤੱਕ ਉਸਤਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਦਸਵੀਂ ਵਾਰ, ਤੇਈ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਈ ਹਿੰਦੂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਰ੍ਹਵੀਂ, ਇਕੱਤੀ ਪਉੜੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲੇ ਛੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਠਾਈਵੀਂ ਵਾਰ ਸੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਵੀਂ ਮੀਨਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਰੱਬ, ਗੁਰੂ, ਗੁਰਮੁਖ, ਮਨਮੁਖ, ਸੰਗਤ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੰਤਰ ਵਰਗੇ ਸਿੱਖ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੱਬ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਾਉਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰੱਬ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਰਾਹ ਵਾਲ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਅਤੇ ਖੰਡੇ ਦੀ ਧਾਰ ਵਰਗਾ ਤਿੱਖਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਔਖਾ ਪਰ ਸਿੱਧਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਗੁਣ ਸਿਦਕ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਅਤੇ ਸਬਰ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ, ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਤਨੀ, ਦੂਜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰ, ਦੂਜੇ ਦੇ ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾ ਕਰਨਾ।
ਵਾਰਾਂ ਕਦੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ?
ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਹੀ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਇੱਕ ਮਿਆਦ ਹੈ, ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜੋ 1606 ਵਿੱਚ ਗੁਰਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਛੱਤੀਸਵੀਂ ਵਾਰ, ਮੀਨਿਆਂ ਬਾਰੇ, ਸ਼ਾਇਦ 1603-04 ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ।
ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਿਆਦ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਹੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਆਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਤੋਂ 2017 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਪੜ੍ਹਤ ਅਨੁਸਾਰ ਵਾਰਾਂ 4 ਤੋਂ 37 ਸ਼ਾਇਦ 1606 ਤੋਂ 1610ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਤੱਕ, ਵਾਰਾਂ 1 ਤੋਂ 3 ਅਤੇ 39 ਤੋਂ 40 ਲਗਭਗ 1620 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਾਰ 38 ਵਾਰਾਂ 4 ਤੋਂ 37 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰਾਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 1630 ਤੱਕ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ।
ਪਰੰਪਰਾ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਗਿਣਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਰਥ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਚਾਲੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਗਿਣਤੀ ਹੈ, ਜਪੁ ਅਤੇ ਅਨੰਦ ਦੀਆਂ ਪਉੜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ। ਕੁਝ ਲੇਖਕ ਉਨਤਾਲੀ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਦਸਵੀਂ ਜਾਂ ਚਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਏ ਹਨ। 1718 ਦੀ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਛੇਵੀਂ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਲੇਖ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਵਾਰਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?
ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਇਸ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ: ਚੌਪਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਰਹਿਤਨਾਮਾ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤਮਾਲਾ ਸਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕੋ ਸੱਚੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਲਿਖੀ।
ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਟੇਕ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ 1898 ਦੀ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਚਾਲੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦੀ 1911 ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਕੀ ਹੈ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ 1998 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲੇ ਤੋਂ ਛਪਿਆ।
ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤੀ ਨੋਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ: ਲੰਬਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜਵੱਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਜਵੱਦੀ ਟਕਸਾਲ ਦੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ, ਦਾਖਲਾ ਨੰਬਰ 1453 ਅਤੇ 673। ਇਸ ਪੰਨੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਦੇ ਪੰਨੇ ਦੀ ਹੈ। ਇਕਤਾਲੀਵੀਂ ਵਾਰ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸੇ ਬਾਰੇ, ਅਕਸਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਦੂਜੇ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵਾਰਾਂ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ?
ਵਾਰਾਂ ਇਸ ਲਈ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਾਠਕ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਵਾਰਸਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਜੀਵਨੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਛਪੀ ਪੋਥੀ ਨਾ ਖੋਲ੍ਹਣ। ਸੂਈ ਅਤੇ ਕੈਂਚੀਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਵਾਲ ਵਰਗਾ ਪਤਲਾ ਰਾਹ, ਤਿਆਗੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਗ੍ਰਹਿਸਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ, ਇਹ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਹੀਂ।
ਚਾਰ ਸੌ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵਾਰਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਉਹੀ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਦੇ ਇਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ।
More religion entries to explore
Sources (4)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support