The janamsakhis (ਜਨਮ ਸਾਖੀ) are the traditional life stories of Guru Nanak Dev Ji, told as sequences of episodes called sakhis in Punjabi prose in the Gurmukhi script. Composed after his death in 1539, in traditions including Puratan, Bhai Bala, Miharban and the Gian Ratnavali attributed to Bhai Mani Singh, they are reverent hagiographies, not contemporary records, and remain the main source of the sakhis told in gurdwaras today.
- Punjabi name
- ਜਨਮ ਸਾਖੀ
- Subject
- Guru Nanak Dev Ji, founder of Sikhism (1469 to 1539)
- Meaning
- Janam: birth or life. Sakhi: testimony or story. A life story told as episodes
- Language
- Punjabi, almost always in the Gurmukhi script
- Form
- Prose sakhis (episodes), with gost discourses in some traditions; many manuscripts illustrated with miniatures
- Period composed
- Oral from the sixteenth century; first written collections late sixteenth century, 50 to 80 years after 1539; manuscripts to the early nineteenth century
All 11 facts
- Main traditions
- Puratan, Bhai Bala, Miharban, Adi Sakhian, and the Gian Ratnavali attributed to Bhai Mani Singh
- Structure
- Three parts: childhood, the travelling years (udasis), and the settled years at Kartarpur
- Manuscripts
- Over 40 significant editions known; oldest illustrated manuscript dated 1658 (Bala tradition, 29 paintings); B40 manuscript of 1733 has 57 illustrations
- Character
- Hagiography: reverent life stories mixing memory, teaching and wonder, not contemporary records
- Role today
- Source of sakhis told in gurdwaras (katha), Sikh art, and retellings such as Nanak Prakash and Suraj Prakash
A janamsakhi (ਜਨਮ ਸਾਖੀ) is a traditional life story of Guru Nanak Dev Ji, the founder of Sikhism, told as a sequence of short episodes called sakhis. Written in Punjabi in the Gurmukhi script, the janamsakhis were composed after his death and preserve how early Sikhs remembered his life, travels and teaching.
What is a janamsakhi?
The Encyclopaedia of Sikhism defines janam sakhi, meaning life story, as the term for the traditional narratives of the life of Guru Nanak Dev Ji. Janam ordinarily means birth, but in a religious context it means a whole life. Sakhi comes from a Sanskrit word for evidence or testimony, and in Punjabi it means a story. Each sakhi is therefore a short testimony: one incident, one meeting or one saying, offered as witness to who the Guru was and what he taught. It normally belongs to Guru Nanak Dev Ji alone.
A janamsakhi is not a modern biography. The texts are hagiographies: reverent life stories written by believers, mixing remembered fact, teaching and wonder. They were composed after Guru Nanak Dev Ji died in 1539, so they are not contemporary records. Read in that honest way, they are precious twice over: as the fullest early picture of his life that tradition hands down, and as a record of what the early Sikh community itself believed.
When were the janamsakhis written, and in what form?
The stories began orally. The Encyclopaedia traces the earliest nucleus of sakhis to the second half of the Guru's own lifetime or the years just after his death, passed on by family, companions and early followers. Collections were written down in the later sixteenth century, and scholars generally place the first composed janamsakhis between 50 and 80 years after 1539. Wikipedia records more than 40 significant manuscript editions, from the seventeenth to the early nineteenth century, most in the Puratan and Bala collections.
Their language is mostly Punjabi and their script almost always Gurmukhi. A typical janamsakhi presents the life in three parts: childhood and early adulthood, the long travelling years after his call at Sultanpur Lodhi, and the settled years at Kartarpur, where he founded his community. Alongside narrative sakhis, the Encyclopaedia describes a second form, the gost or discourse, in which an incident becomes the setting for a commentary on one of his hymns. The Miharban tradition is built mainly in that form. Many manuscripts are also works of art: their folios carry miniature paintings of each episode, among the earliest sources of Sikh art.
What are the main janamsakhi traditions?
The Puratan Janamsakhi, whose name means ancient, is among the oldest traditions. Its two best known manuscripts are the Colebrooke manuscript, also called the Vilayat Vali or foreign janamsakhi, pointing to about 1635, and the very similar Hafizabad manuscript, published in 1885. Bhai Vir Singh compiled the composite Puratan text published in 1926. Its account is comparatively concise and restrained, one reason it won favour with Singh Sabha readers.
The Bhai Bala Janamsakhi is the most popular of all, and most Sikhs know the Guru's life mainly through it. By its own claim it was dictated by Bhai Bala, a companion from the Guru's own village of Talwandi, at the request of Guru Angad Dev Ji, and written down by Paira Mokha. Scholars debate that claim openly: Bhai Gurdas, who lists the Guru's prominent disciples, does not name Bala, and neither does the Bhagat Ratnavali list linked with Bhai Mani Singh; the language of the text looks later than the time of Guru Nanak Dev Ji and Guru Angad Dev Ji; and the oldest accepted Bala manuscript is dated 1658. Trilochan Singh and others have answered these points and defended an early core for the tradition. What is not debated is its influence: Santokh Singh based his Nanak Prakash on the Bala telling, and popular pictures still show the Guru flanked by Bhai Mardana Ji, his Muslim rabab player, and Bala the attendant.
The Miharban Janamsakhi takes its name from Sodhi Miharban, son of Prithi Chand and nephew of Guru Arjan Dev Ji, and is associated with the Mina tradition, the followers of Prithi Chand after he was passed over for the Guruship. That connection shaped how the text was received: mainstream Sikh tradition long neglected it, partly for its origins, even though scholars value its early material and its long gost discourses on the Guru's hymns. Its account of the Guru meeting the nine Siddhas on Mount Sumeru carries well known sayings on the age of Kaliyug.
The last major tradition is the Gian Ratnavali, attributed to Bhai Mani Singh. Tradition says he wrote it at the request of Sikhs who wanted an account that corrected rival versions, expanding the first Vaar of Bhai Gurdas. Scholars note doubts here too: no eighteenth century manuscript survives, and its language differs from his other known work, so its attribution is discussed rather than settled. The Adi Sakhian tradition survives in a manuscript dated 1701, and the illustrated B40 Janamsakhi of 1733 mixes Puratan, Adi and Miharban sources.
Which famous stories do the janamsakhis tell?
The janamsakhis tell of the young Nanak at Talwandi, now Nankana Sahib, questioning his teacher and his priest, and of the cobra that shaded the sleeping boy. They tell of Sultanpur Lodhi, where his sister Bebe Nanaki Ji lived, of his work weighing goods in Daulat Khan's store, and of the morning he entered the Bein and was missing for three days, emerging, tradition says, with the words that there is no Hindu and no Muslim. They tell of Sacha Sauda, the true bargain, in which the money his father gave him for trade was spent feeding hungry holy men instead. Each telling frames these as the tradition hands them down: this page reports what the janamsakhis say, not what can be independently verified.
The travelling sakhis, grouped in the Puratan tradition into four journeys or udasis to the east, south, north and west, carry the widest loved episodes. In Mecca, the janamsakhis tell, the Guru slept with his feet toward the Kaaba, and when a qadi turned his feet away, the Kaaba turned with them, teaching that God is everywhere. They tell of the two villages, where he blessed the unwelcoming village to stay rooted and the kind village to be scattered, so goodness would spread. They tell of Kartarpur at the end, where, the tradition says, flowers were found in place of his body, shared by Hindu and Muslim followers alike.
Can historians trust the janamsakhis?
Scholars answer with care, and their views differ. W. H. McLeod, in Guru Nanak and the Sikh Religion of 1968 and his translation of the B40 Janamsakhi, applied a critical method: he set aside miraculous or unverifiable elements, checked stories against the hymns and outside evidence, and compared the traditions with each other. Of 124 sakhis he classified 37 as probable or established and 28 as possible, leaving a short core he felt a historian could state plainly.
That approach proved controversial. Many Sikh readers and scholars, Trilochan Singh among them, objected that testing devotional testimony by those rules removes the living Guru from his own life story, and that the sakhis were never meant as modern history: their purpose is to bear witness and to teach, tying each incident to a hymn and a moral. SikhiWiki sums up a widely held middle view: inadequate as strict history, the janamsakhis cannot be wholly discarded, because they rest on tradition that grew up around the Guru after his death and fill out the bare proved facts of his life. This page follows that middle course: facts about the texts are stated plainly, episodes are framed as what the janamsakhis tell, and doubts are attributed to the scholars who hold them.
Why do the janamsakhis still matter today?
For centuries the janamsakhis held the growing Panth together. The Encyclopaedia stresses their cohesive role in the seventeenth century: as the community spread, most Sikhs could no longer meet a Guru in person, and kirtan, the singing of the hymns, together with katha, the telling and explaining of the sakhis, stood in that place. That role continues. Sakhis are still told in gurdwaras, taught to children, retold in illustrated books, and pictured in Sikh art, which itself begins in these manuscripts.
For a reader today, the janamsakhis are the doorway into how Guru Nanak Dev Ji has been loved for nearly five centuries. Read beside his own hymns, preserved as gurbani and opened by the Japji Sahib, they show the teaching in story form: honest work, shared food, contempt for empty ritual and pride of caste, and friendship across faiths. Their episodes point back to living places, from Nankana Sahib to Kartarpur, and to companions such as Bhai Mardana Ji, whose rabab sounds through the travelling sakhis. A janamsakhi asks to be read as its makers intended: not as a court record, but as testimony to a life that changed Punjab.
ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਜੋਂ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਂਭਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮੁੱਢਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਕੀ ਹੈ?
ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਦਾ ਸਾਧਾਰਨ ਅਰਥ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਾ ਅਰਥ ਜੀਵਨੀ ਹੈ। ਸਾਖੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਗਵਾਹੀ ਜਾਂ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਕਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਸਾਖੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਗਵਾਹੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਘਟਨਾ, ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ ਜਾਂ ਇੱਕ ਬਚਨ, ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਦੇ ਕਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਅੱਜ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਪਾਠ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੱਚਾਈ, ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਰਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 1539 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ ਉੱਤੇ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਰਿਕਾਰਡ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਇਮਾਨਦਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਇਹ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਮਤੀ ਹਨ: ਇੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਮੁੱਢਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵਜੋਂ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਇਸ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਕਿ ਮੁੱਢਲਾ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਖ਼ੁਦ ਕਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰਦਾ ਸੀ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕਦੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ?
ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਖੰਡ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅੱਧ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਿਆ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਲਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚੀਆਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ 1539 ਤੋਂ 50 ਤੋਂ 80 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 40 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸੰਸਕਰਣ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਚੇ ਗਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਛਾਪ ਛਪਾਈ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲਾਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਮ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਜਵਾਨੀ, ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਸੱਦੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਲੰਬੇ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਟਿਕੇ ਸਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਾਈਚਾਰਾ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਗੋਸਟਿ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤੇ ਲੰਬੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਿਹਰਬਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਕਲਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਵੀ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰ ਕਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ। 1733 ਵਾਲੀ ਬੀ 40 ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਹੀ 57 ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸਚਿੱਤਰ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਬਾਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ, 1658 ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 29 ਤਸਵੀਰਾਂ ਹਨ।
ਮੁੱਖ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਨ?
ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੁਰਾਣੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਕੋਲਬਰੂਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਲਾਇਤ ਵਾਲੀ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਲਗਭਗ 1635 ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਿਲਦੀ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਹਨ, ਜੋ 1885 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹ ਸਾਂਝਾ ਪੁਰਾਤਨ ਪਾਠ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1926 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੁਲਨਾ ਵਜੋਂ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪਸੰਦ ਕੀਤਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਵਿਖੇ ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੱਬੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾਮ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲ ਕੇ ਲਿਖਵਾਈ ਗਈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤਲਵੰਡੀ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਪੈੜਾ ਮੋਖਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਦਾਅਵੇ ਉੱਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਬਾਲਾ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ ਸੂਚੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ। ਪਾਠ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਬਾਲਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ 1658 ਦੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਮੂਲ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ: ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਬਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਬਾਬੀ, ਅਤੇ ਬਾਲਾ ਸੇਵਕ ਵਿਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸੋਢੀ ਮਿਹਰਬਾਨ ਤੋਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੀਣਾ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰਿਆਈ ਲਈ ਲੰਘਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਸਨ। ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਇੱਥੇ ਨਿਰਪੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਨੇ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪਾਠ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ ਗਿਆ: ਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰੱਖਿਆ, ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਮੂਲ ਕਰ ਕੇ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਗੋਸਟਿ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਨੌ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਜੁੱਗ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
ਆਖਰੀ ਵੱਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ ਕੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਥੇ ਵੀ ਸ਼ੰਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਬਚੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੋਰ ਜਾਣੇ ਕੰਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਰਚਨਹਾਰੀ ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਤੈਅ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪਰੰਪਰਾ, ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ, 1701 ਦੀ ਮਿਤੀ ਵਾਲੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਬਚੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਬੀ 40 ਦੋਵਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 1733 ਵਾਲੀ ਬੀ 40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ, ਜੋ ਦਯਾ ਰਾਮ ਅਬਰੋਲ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਆਲਮ ਚੰਦ ਵੱਲੋਂ ਸਚਿੱਤਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸੰਗੂ ਮੱਲ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ, ਪੁਰਾਤਨ, ਆਦਿ ਅਤੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਰਲਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ?
ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਤਲਵੰਡੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਖੇ ਨੌਜਵਾਨ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਜਾਰੀ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਗ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਬਾਲਕ ਉੱਤੇ ਛਾਂ ਕੀਤੀ, ਜਦ ਕਿ ਰਾਇ ਬੁਲਾਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਦੌਲਤ ਖਾਨ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਮਾਨ ਤੋਲਣ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਸਵੇਰ ਬਾਰੇ, ਜਦ ਉਹ ਵੇਈਂ ਵਿੱਚ ਵੜੇ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਾਪਤਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਆਏ ਕਿ ਨਾ ਕੋਈ ਹਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਮੁਸਲਮਾਨ। ਇਹ ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਵਪਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵਪਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਪੈਸੇ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭੁੱਖੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਛਕਾਉਣ ਉੱਤੇ ਖਰਚੇ ਗਏ। ਹਰ ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਇਹ ਪੰਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ, ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ, ਦੱਖਣ, ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਚਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਕਿੱਸੇ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਕੇ ਵਿਖੇ, ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਾਬੇ ਵੱਲ ਪੈਰ ਕਰ ਕੇ ਸੌ ਗਏ, ਅਤੇ ਜਦ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮੋੜੇ, ਤਾਂ ਕਾਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁੜ ਗਿਆ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਰੱਬ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਪਿੰਡਾਂ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਖਿੰਡ ਜਾਣ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਚੰਗਿਆਈ ਫੈਲੇ। ਇਹ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਭਾਈਚਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ, ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਥਾਂ ਫੁੱਲ ਮਿਲੇ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੀ ਉਦਾਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ।
ਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਡਬਲਯੂ ਐਚ ਮੈਕਲਿਓਡ ਨੇ, 1968 ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਐਂਡ ਦਾ ਸਿੱਖ ਰਿਲਿਜਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬੀ 40 ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਢੰਗ ਵਰਤਿਆ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਜਾਂ ਅਸਾਬਤ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸਬੂਤਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ। 124 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 37 ਨੂੰ ਸੰਭਾਵੀ ਜਾਂ ਸਥਾਪਤ ਅਤੇ 28 ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖਿਆ, ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੂਲ ਹੀ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਬਾਲਾ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਿਰਕੂ ਪਿਛੋਕੜਾਂ ਕਰ ਕੇ, ਖਾਸ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਲਿਆ।
ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਨ, ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੀ ਗਵਾਹੀ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਜਿਉਂਦੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅੱਜ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸੱਚ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ, ਹਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਵਿਚਾਰ ਸੰਖੇਪ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਸਖਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਨਾਕਾਫੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਪਰੰਪਰਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤੇ ਸਾਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਸੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਰਾਹ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਪਾਠਾਂ ਬਾਰੇ ਤੱਥ ਸਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਕਿੱਸੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ੰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਹ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਹਨ?
ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨੇ ਵਧਦੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਰੱਖਿਆ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਫੈਲਿਆ, ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ, ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਖੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਸਚਿੱਤਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਪੁਨਰ ਕਥਾਵਾਂ, ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ 1844 ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਜੋ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਜ ਵੀ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਦੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਉਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ, ਜੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਦੀ ਕਮਾਈ, ਸਾਂਝਾ ਭੋਜਨ, ਖਾਲੀ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ, ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਦੋਸਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵੱਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਬਾਬ ਯਾਤਰਾ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਚਾਹਿਆ ਸੀ: ਅਦਾਲਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਵਾਹੀ ਵਜੋਂ, ਸਾਖੀ ਦਰ ਸਾਖੀ, ਉਸ ਜੀਵਨ ਲਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ।
More religion entries to explore
Sources (6)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support