Mehma Parkash is the 1776 verse history of the ten Sikh Gurus written by Sarup Das Bhalla, a descendant of Guru Amar Das Ji, at Khadur. In 237 sakhis, short stories, it tells the Gurus' lives from Guru Nanak Dev Ji to Guru Gobind Singh Ji, closing with one story about Baba Banda Singh Bahadur. Scholars call it the first connected account of all ten Gurus, though they warn it is not plain history and carries the author's own point of view.
- Punjabi name
- ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
- Author
- Sarup Das Bhalla, a descendant of Guru Amar Das Ji
- Written
- 1776 (Bikrami Samvat 1833), at Khadur
- Language
- Punjabi verse in Gurmukhi script
- Form
- Verse history in 237 sakhis, plus one on Banda Singh Bahadur
- Main subject
- The lives of the ten Sikh Gurus and Baba Banda Singh Bahadur
All 11 facts
- Sources used
- Puratan Janamsakhi, Adi Sakhian, and the Gurus' descendants
- Original title
- Mahima Prakash, meaning Light of Glory
- First printed edition
- Languages Department, Punjab, Patiala, 1970, in two volumes
- Manuscripts
- Languages Department, Patiala (No. 176); Punjab State Archives, Patiala (No. 792/M); Khalsa College Library, Amritsar (No. 3200)
- Related work
- Mahima Prakash Vartak, the 1741 prose work by Kirpal Das Bhalla
Mehma Parkash is the 1776 verse history of the ten Sikh Gurus by Sarup Das Bhalla, a descendant of Guru Amar Das Ji, written at Khadur. In 237 sakhis it tells the Gurus' lives from Guru Nanak Dev Ji to Guru Gobind Singh Ji, closing with Baba Banda Singh Bahadur. It is an early account of all ten Gurus.
What is Mehma Parkash?
The name itself says what the book sets out to do. Mahima means glory, and parkash means light, so Mahima Prakash is the light of glory, a telling of the Gurus' lives that shows their greatness. The book is also called Mehma Parkash, the spelling Punjabis commonly use, and the word kavita, verse, is added to its name to set it apart from an older prose work that shares the title.
It is a history in verse, written in Gurmukhi, and it covers the ten Sikh Gurus from Guru Nanak Dev Ji to Guru Gobind Singh Ji, closing with a single story about Baba Banda Singh Bahadur. Sarup Das Bhalla wrote it at Khadur, the town of Guru Angad Dev Ji, finishing it in 1776, a date the book itself gives as Bikrami Samvat 1833. Scholars generally accept that date, though it rests on the book's own internal evidence.
The Sikh Encyclopedia calls it the first work of its kind to give a connected account of the lives of all the Gurus. That matters because the older stories about the Gurus mostly came as separate tales. The scholar W. H. McLeod places the Mahima Prakas among the late janamsakhi traditions, the story collections that carried Sikh memory from one generation to the next, and he notes that it exists in two works, a prose one and this verse one.
The author: Sarup Das Bhalla
Sarup Das Bhalla belonged to the Bhalla family, the family into which Guru Amar Das Ji, the third Guru, was born at Basarke. The Bhallas were descendants of the Gurus, and Sarup Das wrote as one of them, gathering stories from the Gurus' own descendants and from prominent Sikhs of his day. He also drew on written sources, and he names them himself: the Puratan Janamsakhi, the oldest janamsakhi tradition, and the Adi Sakhian, an early collection of stories.
He wrote at Khadur, where Guru Angad Dev Ji had lived and taught, and where Guru Amar Das Ji had come to meet him. Writing in the 1770s, Sarup Das stood some seventy years after Guru Gobind Singh Ji's passing, close enough to the Guru period to hear its echoes, and far enough from it to need the books and memories he collected. His book is therefore a work of the 18th-century Panth looking back at its founders.
What the book covers: 237 sakhis
The book is built from sakhis, short stories, each one complete in itself. There are 237 of them about the ten Gurus, and one more at the end about Baba Banda Singh Bahadur. Guru Nanak Dev Ji has the most, sixty-five, because his life already lived in the janamsakhi stories Sarup Das drew on. Guru Amar Das Ji, the author's own ancestor, has thirty-two, the second largest share. Guru Gobind Singh Ji has twenty-seven, Guru Arjan Dev Ji, Guru Hargobind Ji and Guru Har Rai Ji have twenty-two each, Guru Tegh Bahadur Ji nineteen, Guru Angad Dev Ji sixteen, Guru Ram Das Ji eight, and Guru Har Krishan Ji four.
Each sakhi tells one episode: a meeting, a journey, a teaching, a test of faith. Read one by one they are simple stories, but taken together they run in order from Guru Nanak Dev Ji's birth and travels to the Khalsa of Guru Gobind Singh Ji and the rising of Baba Banda Singh Bahadur after him. That connected run is what sets the book apart from a bare collection of tales.
The stories mix history with devotion. Some record events, dates and places; others explain a hymn, teach a moral, or show the Guru's greatness through a wonder. Readers should take them as the 18th century remembered the Gurus, not as a modern chronicle.
Two books with one name
The name Mahima Prakash belongs to two books, and they are easy to confuse. The older one, written in 1741 at Khadur by Kirpal Das Bhalla, is prose, so it is called Mahima Prakash Vartak, vartak meaning prose. It holds 164 sakhis and is the earliest known work to deal with the lives of all ten Gurus. It was lost to readers for many years until Akali Kaur Singh rediscovered it.
Sarup Das Bhalla's book of 1776 is the verse twin, so it is called Mahima Prakash Kavita, kavita meaning verse. It is largely based on the older prose work, retelling many of its stories in poetry and adding material Sarup Das gathered himself. When a reference says simply Mahima Prakash, check the date and the form: 1741 and prose means the Vartak, 1776 and verse means the Kavita, the book this page is about.
Both books came from the Bhalla tradition, and both drew on the janamsakhi stories. McLeod treats the two as one late janamsakhi tradition in two forms, prose and verse, and that is the simplest way to hold them in mind.
Why historians value it
Mehma Parkash is valued because it is early and because it connects. It was written in 1776, seven years after Kesar Singh Chhibber's Bansavalinama of 1769, and the two books together are the first generation of connected Sikh history writing. Where Bansavalinama works in fourteen chapters, Mehma Parkash works in sakhis, and the two approaches show how the 18th-century Panth told its own story in more than one way.
Later writers drew on it. Kavi Santokh Singh Ji's great Suraj Parkash, the vast verse history of the Gurus, bears the mark of Mahima Prakash among its sources, alongside the Dasam Granth, and Rattan Singh Bhangu's Prachin Panth Prakash and Gian Singh's Panth Parkash carry the same story forward into the 18th-century Khalsa. Mehma Parkash sits between the janamsakhis and those great histories, a bridge from story to history.
It is also valued as evidence of what the 18th-century Panth believed and remembered. The stories Sarup Das chose, the weight he gives Guru Amar Das Ji, and the way he presents the Gurus' descendants all show how one Sikh community in the 1770s understood its past, and historians read it for that understanding as much as for the events.
Where the book needs care
The first caution is the book's own honesty about itself. The Sikh Encyclopedia says plainly that it is not plain history, nor is it free from inaccuracies of fact. Its stories should be checked against other sources, above all for the early Gurus, where Sarup Das was writing two centuries after the events and working from stories passed down by word of mouth.
The second caution is the author's own position. The scholar Pashaura Singh has argued that because Sarup Das was a descendant of Guru Amar Das Ji, the book leans towards his own lineage, seeking to raise the standing of the Gurus' descendants. In Pashaura Singh's reading, that is why the book treats the Minas, the Dhirmalias and the Ramraiyas, groups founded by descendants of the Gurus, more kindly than other Sikh writings of the time did. That is a scholar's argument, not settled fact, but a fair warning that the book has a point of view.
The third caution is the date itself. The year 1776 comes from the book's own internal evidence, and while scholars generally accept it, no dated manuscript of the work survives to prove it. The honest way to read Mehma Parkash is alongside the other early sources: the janamsakhis for Guru Nanak Dev Ji, Bansavalinama for the chapter view, and the later Prachin Panth Prakash and Suraj Parkash for the full story.
How the book reached print
For nearly two centuries Mehma Parkash lived only in manuscript, copied by hand and kept in libraries. Three manuscript copies survive: one, numbered 176, in the Languages Department at Patiala; a second, numbered 792/M, in the Punjab State Archives at Patiala; and a third, numbered 3200, in the Khalsa College Library at Amritsar. A fourth copy, kept in the Sikh Reference Library at Amritsar, was lost in 1984.
The book was first printed in 1970, when the Languages Department of Punjab at Patiala published it in two volumes. The first volume, 348 pages, holds the sixty-five sakhis on Guru Nanak Dev Ji. The second, 900 pages, holds the rest: the other nine Gurus and the closing sakhi on Baba Banda Singh Bahadur.
The book is still read in Punjabi, and selected passages have been translated into English and published online, so English readers can meet the text directly. For most readers, though, Mehma Parkash remains a Punjabi book, and its place is secure: the verse history that gave the 18th-century Panth its connected story of the ten Gurus.
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਦਸਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਭੱਲਾ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਹ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। 237 ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਇਸ ਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ। ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਡਿਆਈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਚਾਨਣ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਚਾਨਣ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਮ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਚਾਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਲਈ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਪੁਰਾਣੀ ਗਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਦਸਾਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਇਹ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਨਗਰ ਹੈ, ਅਤੇ 1776 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਤਾਰੀਖ਼ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1833 ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ।
ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਡਬਲਿਊ. ਐੱਚ. ਮੈਕਲਿਓਡ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀਆਂ ਮਗਰਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਯਾਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਨੋਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਦ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਇੱਕ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ।
ਲੇਖਕ: ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ
ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਭੱਲਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਬਸਰਕੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੱਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰ ਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ, ਜੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ ਸਨ। 1770 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਕਾਲ ਦੇ ਇੰਨੇ ਨੇੜੇ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਦੂਰ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪਈਆਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਰਤੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਥ ਦੀ ਆਪਣੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵੱਲ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ: 237 ਸਾਖੀਆਂ
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਾਖੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੈ। ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ 237 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਪੈਂਠ, ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰੇ, ਬਾਰੇ ਬੱਤੀ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸਤਾਈ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ, ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਬਾਰੇ ਬਾਈ ਬਾਈ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਉੱਨੀ, ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੋਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਅੱਠ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਬਾਰੇ ਚਾਰ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ।
ਹਰ ਸਾਖੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਮਿਲਣੀ, ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ, ਇੱਕ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰਖ। ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਾਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਕੱਠੀਆਂ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਉੱਠਣ ਤੱਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਕ੍ਰਮ ਹੀ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਾਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਅਤੇ ਥਾਂਵਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਚਰਜ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਯਾਦ ਵਜੋਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਇੱਕ ਨਾਂ, ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਂ ਦੋ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਲਗੱਡ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਤਾਬ 1741 ਵਿੱਚ ਖਡੂਰ ਵਿੱਚ ਕਿਰਪਾਲ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਰਤਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਦ। ਇਸ ਵਿੱਚ 164 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਪਾਠਕਾਂ ਤੋਂ ਗੁੰਮ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਅਕਾਲੀ ਕੌਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ।
ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ 1776 ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਇਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਜੁੜਵਾਂ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਵਿਤਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਛੰਦ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਣੀ ਗਦ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਹਵਾਲਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤਾਰੀਖ਼ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇਖੋ: 1741 ਅਤੇ ਗਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਵਾਰਤਕ, 1776 ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਵਿਤਾ, ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਫ਼ਾ ਹੈ।
ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਭੱਲਾ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਜਨਮਸਾਖੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਮੈਕਲਿਓਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਮਗਰਲੀ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਗਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੋੜਦੀ ਹੈ। ਇਹ 1776 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਛਿੱਬਰ ਦੀ 1769 ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਤੋਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ ਚੌਦਾਂ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦੱਸੀ।
ਮਗਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਲਿਆ। ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਛਾਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਸੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਤੱਕ ਦਾ ਪੁਲ।
ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਥ ਨੇ ਕੀ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਕੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ, ਇਸ ਦੇ ਸਬੂਤ ਵਜੋਂ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਨੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋ ਭਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 1770 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮਝ ਲਈ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿੰਨਾ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਈ।
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ
ਪਹਿਲੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਆਪਣੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਤੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਮਗਰੋਂ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਚੱਲੀਆਂ ਆਈਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।
ਦੂਜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਵੱਲ ਝੁਕਦੀ ਹੈ, 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਸ਼ੌਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਿਤਾਬ ਮੀਣਿਆਂ, ਧੀਰਮਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਮਰਾਈਆਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੜ੍ਹਤ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ, ਪੱਕਾ ਤੱਥ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਠੀਕ ਚਿਤਾਵਨੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੈ।
ਤੀਜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਸਾਲ 1776 ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਬਚੀ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਲਈ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ, ਅਧਿਆਏ ਵਾਲੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਲਈ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ, ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਲਈ ਮਗਰਲੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼।
ਕਿਤਾਬ ਛਪਾਈ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੀ
ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ, ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਬਚੀਆਂ ਹਨ: ਇੱਕ, ਨੰਬਰ 176, ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ; ਦੂਜੀ, ਨੰਬਰ 792/M, ਪਟਿਆਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਜ ਪੁਰਾਲੇਖ ਵਿੱਚ; ਅਤੇ ਤੀਜੀ, ਨੰਬਰ 3200, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ। ਚੌਥੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰੈਫ਼ਰੈਂਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਸੀ, 1984 ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1970 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪਟਿਆਲੇ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ, 348 ਸਫ਼ੇ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪੈਂਠ ਸਾਖੀਆਂ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਜਿਲਦ, 900 ਸਫ਼ੇ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਹੋਰ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਅੰਤਿਮ ਸਾਖੀ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਔਨਲਾਈਨ ਛਪਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਕੀ ਹੈ: ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਸ ਨੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ ਦਿੱਤੀ।
More religion entries to explore
Sources (8)
- The Sikh Encyclopedia: Mahima Prakash, by Sarup Das Bhalla
- The Sikh Encyclopedia: Mahima Prakash Vartak
- Wikipedia: Mahima Prakash Kavita
- Wikipedia: Mahima Prakash Vartak
- W. H. McLeod: Sikhism: Textual Sources (Manchester University Press, 1984)
- Dr Jaibhagwan Goyal: Life-Sketch of the Poet Bhai Santokh Singh
- Punjab History: Bhalla surname: Guru Amar Das and a Sikh manuscript history
- Wikimedia Commons: The Cosmic Lotus Mahakala and the Ten Sikh Gurus
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support