Sau Sakhi, also called Gur Ratan Mal, is a Punjabi text of a hundred anecdotes about Guru Gobind Singh Ji, presented as stories told by Bhai Gurbakhsh Singh Ji to Bhai Sahib Singh Ji and written down by the scribe Sahib Singh Ji. Its authorship and date are contested: the text gives the years 1724 or 1734, but scholars note later additions and mistakes, and different printed versions disagree with each other. It remains read today, especially among Nihang and Namdhari Sikhs, for its teachings, its code of conduct and its prophecies, but historians advise reading it with care rather than as a settled record.
- Punjabi name
- ਸਾਊ ਸਾਖੀ
- Name
- Sau Sakhi, meaning a hundred anecdotes
- Also known as
- Gur Ratan Mal, meaning a string of the Guru's gems
- Presented as
- Stories told by Bhai Gurbakhsh Singh Ji to Bhai Sahib Singh Ji, written by the scribe Sahib Singh Ji
- Dates given in the text
- 1724 or 1734
- Manuscript found
- 1815, at Thanesar, presented to Sardar Amar Singh Singhpuria
All 10 facts
- First English translation
- Sir Attar Singh of Bhadaur, 1873, published at Varanasi
- Punjabi print editions
- From 1890 onwards, and the versions differ from each other
- Prophecies
- Only 15 to 20 of the hundred anecdotes contain forecasts
- Authorship
- Contested; scholars do not agree, and the text shows later additions
Sau Sakhi, also called Gur Ratan Mal, is a book of a hundred anecdotes about Guru Gobind Singh Ji, presented as stories told by Bhai Gurbakhsh Singh Ji to Bhai Sahib Singh Ji and written down by a scribe. Its authorship and date are contested, and its versions disagree, so readers value its teachings while treating its history with care.
What is Sau Sakhi?
The name says what the book claims to be. Sau means a hundred and sakhi means an anecdote, a story told to teach or to remember, so Sau Sakhi presents itself as a hundred stories. Its other name, Gur Ratan Mal, means a string of the Guru's gems. Most turn on Guru Gobind Singh Ji, the tenth Guru, mixing scenes from his life with teachings, debates, fables and prophecies about the future.
The book presents itself as a conversation. Bhai Gurbakhsh Singh Ji, also called Bhai Ram Kanwar, a descendant of Baba Buddha Ji and a member of the Guru's retinue, tells the stories to Bhai Sahib Singh Ji, and a scribe named Sahib Singh Ji writes them down. That framing is the book's own claim about its source, and the first thing scholars question.
No two manuscripts agree in every detail, and the printed editions differ too, sometimes sharply, above all in the prophecies. There is no single settled Sau Sakhi, only a family of related texts sharing a name, a frame and much of their material.
Who wrote it?
The honest answer is that nobody knows for certain, and the book itself gives more than one answer. One account names Bhai Gurbakhsh Singh Ji, also called Bhai Ram Kanwar (1672-1761), as the source, with Sahib Singh Ji writing at his dictation. Sir Attar Singh of Bhadaur, who translated the book into English, wrote instead that Gurbux Singh Raindar was its author and had presented it to one of the Cis-Sutlej sardars. The two accounts may describe the same man under different names, or they may not.
Some have claimed Guru Gobind Singh Ji himself wrote it. The scholar Pratibha Chawla, writing in 2024, finds that unlikely, because the work does not match the Guru's style or way of thinking, and argues that Sahib Singh Ji probably wrote it, drawing on material linked with Ram Singh Koer. Others agree for a different reason: the book contains mistakes a contemporary of the Guru would be unlikely to make.
Two years appear in the text, 1724 and 1734, both after the Guru's lifetime, which ended in 1708. The Encyclopaedia of Sikhism records both and leaves the question open. They show the book, as we have it, took shape a generation after the Guru, and later hands kept adding to it.
Its later history is clearer. By the usual account it stayed unknown until a manuscript was found in 1815 in a Brahman family at Thanesar and presented to Sardar Amar Singh Singhpuria, who had the scribe Nattha Singh of Buria make copies. Sir Attar Singh of Bhadaur translated it into English in 1873 and had it published at Varanasi. Punjabi editions appeared in print from 1890 onwards, and they still differ from each other in content and detail.
What does the book contain?
The book opens with an invocation, a manglacharan, then moves through its stories in no strict order. Many describe Guru Gobind Singh Ji teaching his Sikhs, answering questions or setting up situations that draw questions out. Others describe battles under the Guru against the Hill Rajas and the Mughals, and learned discussions among the poets and scholars of his court. Fables and older mythology appear too, retold to carry a Sikh point.
Only a small part looks forward: the Encyclopaedia of Sikhism notes only 15 to 20 anecdotes contain forecasts, while the rest aim to teach. Two verse chapters set out a Sikh code of conduct, in the manner of the Rahitnamas, and another passage advises on worldly wisdom and diplomacy. The book mixes prose and verse, in Braj Bhasha and Punjabi, shifting between plain storytelling and dense, sometimes obscure verse.
One story shows the book's tone well. Travelling through Rajputana, Guru Gobind Singh Ji reached Naraina, called Dadudvara after the saint Dadu, and saluted the saint's resting place by lifting an arrow to his head. The Sikhs with him objected, saying the Guru had broken his own rule against bowing to graves, and imposed tankhah, a religious fine, upon him. The Guru accepted at once and paid 125 rupees, which the Sikhs spent on a tent for the Guru's langar. The tale teaches humility and accountability, and readers remember it long after the prophecies are forgotten.
The book also carries material historians treat with caution. It places Banda Singh Bahadur's campaign at the same time as the Guru's stay in Nanded, which cannot be right, and says Banda was killed by Sikhs in Sindh, when he was executed in Delhi. Such slips do not make the book worthless, but show why it cannot be read as a chronicle: it is a book of stories first, and its history needs checking against other records.
Why are the prophecies so talked about?
The prophecies are the most famous part of Sau Sakhi, and also the most argued over. Scattered through the stories are forecasts of a Khalsa Raj, of Sikhs helping the English take Delhi, of a Russian invasion ending British rule, of Maharaja Duleep Singh returning to Punjab, and of Baba Ram Singh of Bhaini conquering Punjab and founding Namdhari rule. Some versions put later figures, Maharaja Ranjit Singh, Rani Sada Kaur and Ranjit Singh's wife Moran, in the Guru's mouth, a sign the words were written after those people lived.
New versions kept appearing at moments of crisis, each with prophecies suited to its time. Versions circulated during the rising of 1857, promising a joint Anglo-Sikh victory. In the 1860s the Namdharis circulated versions backing Baba Ram Singh Ji's claim to be a reincarnation of Guru Gobind Singh Ji and the future ruler of Hindustan. In the 1880s supporters of Maharaja Duleep Singh pressed a version on him foretelling his return to Punjab with Russian help. The British, for their part, are said to have spread versions of their own to counter Nihang and Namdhari hopes.
That pattern is why most scholars read the prophecies as a mirror of the hopes of the people who copied them, not as literal forecasts. They first appeared when the Khalsa was fighting for its life in the eighteenth century, when such stories kept spirits alive, and new ones surfaced as each generation faced its own struggle. If every prophecy were literal, SikhiWiki notes, they should all have come to pass by now, and they have not.
The prophecies explain why the book is loved in some quarters and distrusted in others. Nihang Sikhs still read it hoping for the revival of Khalsa rule, and Namdhari Sikhs hold it in high regard because some passages point to Baba Ram Singh Ji. Others set it aside, noting Bhai Santokh Singh Ji, who drew on Bhai Gurbakhsh Singh Ji's accounts for his own history of the Gurus, never mentions Sau Sakhi at all. Both responses belong in a fair account of the book.
How should readers approach Sau Sakhi?
Read it as stories and teachings, not as a record of dated events. Its value lies in what it shows about how later Sikhs remembered the Guru, what conduct they expected of each other, and what future they hoped for. Its code of conduct, tales of humility and discussions of wisdom still speak to readers, even where its history does not stand up.
Above all, keep the authorship question open. The book may draw on the memories of a man who knew the Guru's court, and it may also carry much later writing. Neither claim can be proved from the text alone, and the scholars who studied it most closely leave the matter undecided. Holding both possibilities in mind gets the most from it.
Where can the text be read today?
The standard scholarly edition is G. S. Nayyar's Gur Ratan Mal: Sau Sakhi, published at Patiala in 1985 and cited by the Encyclopaedia of Sikhism as its source. Punjabi editions have been in print since 1890 and are found in Punjabi bookshops and gurdwara libraries, though they differ, especially in the prophecies. The 1873 English translation by Sir Attar Singh of Bhadaur, published at Varanasi, is the oldest printed English version and still how most English readers first meet the text.
For context, start with the book's companions here. The Dasam Granth carries the compositions linked with Guru Gobind Singh Ji's court, the Janamsakhi tradition shows how Sikh stories about the Gurus were told and retold, and the Sikh Rehat Maryada sets out the code of conduct the community follows today. Together they show where Sau Sakhi fits: a much loved, much argued over book at the edge of the tradition, neither scripture nor simple folklore.
ਸਾਊ ਸਾਖੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰ ਰਤਨ ਮਾਲ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੌ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਲੇਖਕਤਾ ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਛਪੇ ਸੰਸਕਰਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਪਾਠਕ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।
ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਕੀ ਹੈ?
ਨਾਂ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਕੀ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਊ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸੌ ਅਤੇ ਸਾਖੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ, ਗੁਰ ਰਤਨ ਮਾਲ, ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਲੇਖ ਜੋ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਤਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ, ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੱਲਬਾਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਮੈਂਬਰ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਲਿਖਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਆਪਣਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਿੱਥੋਂ ਆਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ।
ਕੋਈ ਦੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਹਰ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਛਪੇ ਸੰਸਕਰਣ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਿਰਫ਼ ਮਿਲਦੀਆਂ ਜੁਲਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ, ਢਾਂਚਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ?
ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਤਾਬ ਖ਼ੁਦ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਰਾਮ ਕੁੰਵਰ (1672-1761) ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਹ ਲਿਖਾਰੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਲਿਖਿਆ। ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਾਦੌੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਰਾਇੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖ ਵੱਖ ਨਾਵਾਂ ਹੇਠ ਉਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਾਰੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਹੋਣ।
ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਚਾਵਲਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 2024 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਕੋਇਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲੈ ਕੇ। ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਸਹਿਮਤ ਹਨ: ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਦੋ ਸਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, 1724 ਅਤੇ 1734, ਦੋਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜਾ 1708 ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੋਵੇਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ, ਜਿਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਬਾਅਦ ਬਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਸਮੱਗਰੀ ਜੋੜੀ ਸੀ।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਫ਼ ਹੈ। ਆਮ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਣਜਾਣ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ 1815 ਵਿੱਚ ਥਾਨੇਸਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲੋਂ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਰਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੂੜੀਆ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਾਦੌੜ ਨੇ 1873 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਛਪਵਾਇਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕਰਣ 1890 ਤੋਂ ਛਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ?
ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਖ਼ਤ ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਕਿਵੇਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਕਿਵੇਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦਾ ਸੀ। ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਹਿੱਸਾ ਭਵਿੱਖ ਵੱਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੌ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਤੋਂ 20 ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਬਾਕੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਦੋ ਅਧਿਆਇ ਰਹਿਤਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਤਰਜ਼ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਆਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਿੱਸਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਕੂਟਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਅੱਧੀ ਵਾਰਤਕ ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਘਣੀ, ਕਈ ਵਾਰ ਔਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਕਾਰ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਰੰਗ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਰੈਣਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਤ ਦਾਦੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਦੂਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ ਸੰਤ ਦੀ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕੀਤੀ। ਨਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਬਰਾਂ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ, ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਜੁਰਮਾਨਾ, ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਮੰਨ ਲਿਆ ਅਤੇ 125 ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਇੱਕ ਤੰਬੂ ਖ਼ਰੀਦਣ ਉੱਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਭੁੱਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਧ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਬੇਕਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ, ਪਰ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਦੀ ਇੰਨੀ ਚਰਚਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਹਿਸ ਵਾਲਾ ਵੀ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ, ਦਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਦਦ, ਰੂਸੀ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ, ਅਤੇ ਭਾਈਣੀ ਦੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤ ਕੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਰਾਜ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਸੰਸਕਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੋਰਾਂ ਵਰਗੇ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਨ।
ਸੰਕਟ ਦੇ ਹਰ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਣ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਸਨ। 1857 ਦੇ ਵਿਦਰੋਹ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸੰਸਕਰਣ ਫੈਲੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਿੱਖ ਸਾਂਝੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਸੀ। 1860 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਨਾਮਧਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸੰਸਕਰਣ ਫੈਲਾਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਭਵਿੱਖੀ ਸ਼ਾਸਕ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਸੀ। 1880 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਰਥਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਕਰਣ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰੂਸ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤਣ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਵੀ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਿਹੰਗ ਅਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਰਣ ਫੈਲਾਏ ਸਨ।
ਇਸੇ ਤਰਜ਼ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫੈਲਾਇਆ, ਨਾ ਕਿ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਜਦੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਲਈ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੌਸਲਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਨਵੀਆਂ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਜੋੜੀਆਂ। ਜੇ ਹਰ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਕੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਇਹ ਵੀ ਸਮਝਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਕੁਝ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਸੀ, ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੋ, ਨਾ ਕਿ ਤਾਰੀਖ਼ਵਾਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ। ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਆਚਾਰ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਆਚਾਰ ਦੇ ਹਿੱਸੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਖਰਾ ਨਾ ਉੱਤਰੇ।
ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਲੇਖਕਤਾ ਦੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖੋ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੋਵੇ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੋਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ ਤੋਂ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਠਕ ਦੋਵੇਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇਗਾ, ਉਹ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲਾਭ ਲਵੇਗਾ।
ਇਹ ਪਾਠ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਦਾ ਮਿਆਰੀ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਜੀ. ਐਸ. ਨੱਯਰ ਦਾ ਗੁਰ ਰਤਨ ਮਾਲ: ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਹੈ, ਜੋ 1985 ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਸਕਰਣ 1890 ਤੋਂ ਛਪ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਖ਼ਰੀਦਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਕਰਣ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਸਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਭਾਦੌੜ ਦਾ 1873 ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਸੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਛਪਿਆ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪਾਠਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇਸੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪਾਠ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ, ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ। ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਉਹ ਆਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅੱਜ ਸੰਗਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਊ ਸਾਖੀ ਕਿੱਥੇ ਫਿੱਟ ਬੈਠਦੀ ਹੈ: ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ, ਬਹੁਤ ਬਹਿਸੀ ਹੋਈ ਕਿਤਾਬ, ਨਾ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਨਾ ਸਾਦੀ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ।
More religion entries to explore
Sources (3)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support