ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਜੁਲਾਹੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਜੋੜੇ ਨੀਰੂ ਅਤੇ ਨੀਮਾ ਕੋਲ ਪਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਈ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ
- ਜਨਮ
- ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ; ਤਰੀਕਾਂ ਵਿਵਾਦਿਤ, 1398 ਜਾਂ 1440 ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ
- ਦੇਹਾਂਤ
- 1448 ਜਾਂ 1518 (ਵਿਵਾਦਿਤ), ਮਗਹਰ ਵਿਖੇ
- ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
- ਵਾਰਾਣਸੀ (ਬਨਾਰਸ) ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅੱਜ ਦੇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ
- ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ
- ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ
- ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ: 296 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 239 ਸਲੋਕ, ਲੰਮੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਅਤੇ ਥਿਤੀਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ (ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ)
- ਕਿੱਤਾ
- ਜੁਲਾਹਾ ਅਤੇ ਕਵੀ, ਜੁਲਾਹੇ ਜੋੜੇ ਨੀਰੂ ਅਤੇ ਨੀਮਾ ਕੋਲ ਪਲੇ
Bhagat Kabir Ji was a fifteenth century weaver poet of Banaras whose verses carry the largest contribution of any Bhagat in the Guru Granth Sahib Ji. Raised in a Muslim weaver family, he taught devotion to the one formless God and rejected caste, idolatry and empty ritual in fearless, memorable verse.
Who was Bhagat Kabir Ji?
Kabir was a poet of the Bhakti movement, the wave of loving devotion that reshaped religious life across medieval India. He earned his bread at a loom, lived as a householder, and composed piercing verses in the everyday speech of the people around him. Those verses travelled by word of mouth, and the ones that matched the teaching of the Sikh Gurus were gathered into the Sikh scripture, where Sikhs honour him with the title Bhagat, devotee. The Encyclopaedia of Sikhism counts his contribution as the largest of all the Bhagats there: besides two long compositions, Bavan Akhari and Thitin, it records 296 of his hymns in different ragas and 239 slokas in the ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ. In the Granth his voice is heard first among the Bhagats, opening the Bhagat section in Rag Siri under the heading Siri Ragu Kabir Ji Ka, on Ang 91, and his hymns stand as one text with the Gurus' own.
Early life in Banaras
Almost everything about Kabir's life comes through tradition rather than record. Even his dates are contested: some historians place him from 1398 to 1448, others favour 1440 to 1518, and the Encyclopaedia of Sikhism gives 1440 to 1518 while noting a modern scholar's dating of 1398 to 1518. The Kabirpanthis hold that he lived 120 years. What the traditions share is the setting: he was born near Banaras, the city on the Ganga also called Kashi and today Varanasi, and spent most of his life there.
Tradition says the infant Kabir was found at Lahartara, a pond near the city, and was taken in by a poor Muslim weaver couple, Niru and his wife Nima, who raised him as their own and taught him the family craft. The weavers, called julaha, stood low in the caste order, and Kabir never hid the fact: his lowly trade runs through his verses as a badge rather than a shame. He married, and tradition names his wife as Loi and his children as a son, Kamal, and a daughter, Kamali. His family is believed to have lived in the Banaras locality still known as Kabir Chaura. In a city that was a seat of Brahmin learning, a julaha preaching in the streets drew opposition from religious authorities of both the Hindu and Muslim communities. The legends of his persecution under Sultan Sikandar Lodi cannot be verified, and scholars doubt several of them.
Was Kabir a disciple of Ramananda?
Tradition answers yes. Kabir is widely believed to have become a disciple of Swami Ramananda, the Bhakti teacher of Banaras whose devotional Vaishnavism taught that God dwells within every person. The Persian text Dabestan e Mazaheb, among the earliest biographical sources on Kabir, also describes him as a disciple of Ramanand. A famous story tells how Kabir, refused a hearing because of his low caste, lay on the steps where Ramananda came down to the river before dawn, so the teacher's foot touched him and the words Ram, Ram came from the teacher's lips, which Kabir took as his initiation. The story is a legend, but the connection it dramatises is real in the poetry: Kabir's Ram is not a king of Ayodhya but the God who pervades all things. Yet Kabir also declared his independence from every camp, drawing on Hindu and Sufi vocabulary while refusing to be claimed by either religion, which is part of why both communities later claimed him, and neither could keep him.
What did Bhagat Kabir Ji teach?
Kabir taught that there is one God, formless and beyond attributes, present within every heart, and that loving devotion to that God matters more than any outward observance. The Encyclopaedia of Sikhism summarises his verses in the Guru Granth Sahib Ji as loving devotion joined with a trenchant criticism of caste, idolatry and empty ritualism. He attacked the pride of birth directly: the weaver and the Brahmin stand on the same ground before God.
His criticism cut in every direction. He questioned sacred thread ceremonies and circumcision alike, fasting that left the mind unchanged, pilgrimages undertaken while the heart stayed proud, and scriptures read without understanding. A couplet in the Kabir Granthavali says the world died reading book after book and none became learned, while understanding the root matter is what gives knowledge. Against all machinery of religion he set a simple discipline: remember the Name, speak truthfully, earn honestly, treat every creature as a form of the divine. That is why his teaching sits so naturally beside the Gurus' call to ਨਾਮ ਜਪਣਾ.
Kabir's bani in the Guru Granth Sahib Ji
Kabir's hymns reached the Sikh scripture by a traceable road. Collections of the Gurus' hymns prepared in the time of Guru Amar Das Ji, the Goindval pothis, already contained compositions of Kabir alongside those of other Bhagats. When Guru Arjan Dev Ji compiled the Adi Granth in 1604, he entered Kabir's hymns in full, arranged within the ragas after the compositions of the Gurus.
The title Bhagtan ki Bani, the bani of the Bhagats, appears in the Granth for the first time on Ang 323, over the compositions of Kabir, Namdev and Ravidas in Rag Gauri. Kabir's bani ranges far beyond single hymns: SikhiWiki's index of his compositions runs from Ang 91 to the slokas at Ang 1364 to 1377, and includes the Ashtpadis, the Bawan Akhari acrostic and the Thitin, on the lunar days. No other Bhagat is present in so many ragas, in so many forms, at such length.
The Gurus themselves testified to what Kabir's life proved. Guru Amar Das Ji, in a line quoted by SikhiWiki, names him with Bhagat Namdev Ji: Nama the calico printer and Kabir the weaver attained salvation through the Perfect Guru. Kabir stands as evidence that the Granth honours devotion over birth, the divine ਹੁਕਮ working in every life.
The Bijak, the Granthavali and the other collections
The Guru Granth Sahib Ji is one of three great collections that preserve Kabir's words, and scholars compare all three to approach what he actually said. His poems were composed aloud in the fifteenth century and carried by memory for generations, so the collections differ, sometimes considerably. The eastern collection is the Bijak, the book of the Kabirpanthis, written down in the seventeenth century. The western collection is the Kabir Granthavali, preserved in Rajasthan among the Dadupanthis in compilations of around 1600.
Because the verses travelled orally, later singers added couplets in Kabir's name out of love and habit, and no honest account can promise that every verse attributed to him is his. Rabindranath Tagore's English Songs of Kabir (1915), from verses collected from wandering singers, carried his voice to the world. What is not debated is the core: a body of fierce, tender verse that three traditions, Sikh, Kabirpanthi and Dadupanthi, independently judged worth preserving.
Death at Maghar and Kabir's legacy
In old age Kabir left Banaras for Maghar, a small town near Gorakhpur that popular belief held in contempt: it was said that to die in holy Kashi brought liberation, while to die in Maghar brought a low rebirth. Kabir's own verse in the Guru Granth Sahib Ji answers the superstition: he sings that he spent his whole life in the city of Shiva and at the time of death moved to Maghar, and that relying on God he could live even in Maghar with the fire of his body put out. No place saves or damns anyone; the Name does.
He died at Maghar, in 1448 or 1518 by the contested datings. Tradition tells that Hindus and Muslims disputed over his last rites, each claiming him, and that when the shroud was lifted the body was gone and flowers were found in its place. As history that cannot be verified; as a verdict on his life it is exact, and at Maghar his tomb and a samadhi stand side by side to this day. The Kabirpanth, the community that recognises him as its founder, carries his songs across north and central India and the diaspora.
For Sikhs, his legacy is simpler and larger. Every time the Guru Granth Sahib Ji is opened, the weaver of Banaras speaks, on the oneness of God, on the worth of the lowly, on remembrance of ਵਾਹਿਗੁਰੂ over ritual and pride. Scholars still debate how far Kabir influenced Guru Nanak Dev Ji, whose path, as the ਜਨਮ ਸਾਖੀ tradition remembers it, unfolded in a world Kabir had already addressed; the scripture settles the practical question by giving Kabir more room than any other Bhagat, ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ included, and letting his words carry the same authority as every other word in the Granth.
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਇੱਕ ਜੁਲਾਹੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਪਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਰੰਕਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਾਤ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਠੁਕਰਾਇਆ।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਕਬੀਰ ਜੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਖੱਡੀ ਉੱਤੇ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੂੰਹੋਂ ਮੂੰਹੀਂ ਫੈਲ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਤ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਨਾਂ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ: ਦੋ ਲੰਮੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਅਤੇ ਥਿਤੀਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 296 ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ 239 ਸਲੋਕ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਗ ਸਿਰੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰੀ ਰਾਗੁ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਾ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਅੰਗ 91 ਉੱਤੇ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਪਾਠ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਬਨਾਰਸ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਗੱਲ ਲਿਖਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸੇ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਤੱਕ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹਨ। ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1398 ਤੋਂ 1448 ਤੱਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜੇ 1440 ਤੋਂ 1518 ਨੂੰ ਠੀਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ 1440 ਤੋਂ 1518 ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ 1398 ਤੋਂ 1518 ਵਾਲੀ ਤਰੀਕ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਕਬੀਰਪੰਥੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ 120 ਸਾਲ ਜੀਏ। ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀ ਗੱਲ ਥਾਂ ਦੀ ਹੈ: ਉਹ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਨਮੇ, ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਾਸ਼ੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਾਰਾਣਸੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਬਿਤਾਇਆ।
ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਲਕ ਕਬੀਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਹਰਤਾਰਾ ਨਾਂ ਦੇ ਤਲਾਬ ਕੋਲ ਮਿਲਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁਲਾਹੇ ਜੋੜੇ, ਨੀਰੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੀਮਾ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਪਾਲਿਆ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਿੱਤਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਜੁਲਾਹੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਤ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਨੀਵੇਂ ਦਰਜੇ ਉੱਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੁਕਾਈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੀਵਾਂ ਕਿੱਤਾ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਣ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲੋਈ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਪੁੱਤਰ ਕਮਾਲ ਅਤੇ ਧੀ ਕਮਾਲੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਉਸ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਅੱਜ ਵੀ ਕਬੀਰ ਚੌਰਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਲਤਾਨ ਸਿਕੰਦਰ ਲੋਦੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕੀ ਕਬੀਰ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੇ ਚੇਲੇ ਸਨ?
ਪਰੰਪਰਾ ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਬਨਾਰਸ ਦੇ ਭਗਤੀ ਸੰਤ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦੇ ਚੇਲੇ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਸੀ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਫਾਰਸੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਬਿਸਤਾਨ ਏ ਮਜ਼ਾਹਿਬ, ਜਿਹੜਾ ਕਬੀਰ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮਾਨੰਦ ਦਾ ਚੇਲਾ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਕਾਰਨ ਸੁਣਵਾਈ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਕਬੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੌੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਪੈ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਾਮਾਨੰਦ ਤੜਕੇ ਨਦੀ ਵੱਲ ਉੱਤਰਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦਾ ਪੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਰਾਮ, ਰਾਮ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੀਖਿਆ ਮੰਨ ਲਿਆ। ਇਹ ਸਾਖੀ ਇੱਕ ਕਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਸ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਹੈ: ਕਬੀਰ ਦਾ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਭ ਥਾਈਂ ਵਿਆਪਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਬੀਰ ਨੇ ਹਰ ਖੇਮੇ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸੂਫੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਰਤਦਿਆਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਮਗਰੋਂ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੱਸਿਆ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖ ਨਾ ਸਕਿਆ।
ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ?
ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇੱਕ ਹੈ, ਨਿਰੰਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਹਰ ਦਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਾਹਰੀ ਦਿਖਾਵੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਇੰਝ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜਾਤ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਸਿੱਧਾ ਵਾਰ ਕੀਤਾ: ਜੁਲਾਹਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਜੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਨਤ ਦੋਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਵਰਤ ਉੱਤੇ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਅਛੂਤਾ ਛੱਡ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦਿਲ ਹੰਕਾਰੀ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਉੱਤੇ। ਕਬੀਰ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਪਛਾਣੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਪੋਥੀ ਉੱਤੇ ਪੋਥੀ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਦਵਾਨ ਨਾ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੂਲ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਸਾਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖਿਆ: ਨਾਮ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਸੱਚ ਬੋਲੋ, ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮਝੋ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੇ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਸਹਿਜ ਬੈਠਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ
ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਤੱਕ ਇੱਕ ਲੱਭ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਰਾਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ, ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੂਰੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮਗਰੋਂ ਰੱਖ ਕੇ।
ਭਗਤਾਂ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਿਰਲੇਖ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗ 323 ਉੱਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ, ਨਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਰਵਿਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ। ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਫੈਲੀ ਹੈ: ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅੰਗ 91 ਤੋਂ ਅੰਗ 1364 ਤੋਂ 1377 ਦੇ ਸਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਟਪਦੀਆਂ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ, ਵਰਣਮਾਲਾ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਰਚਨਾ, ਅਤੇ ਥਿਤੀਂ, ਚੰਦਰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ, ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਹ ਫੈਲਾਅ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੋਈ ਹੋਰ ਭਗਤ ਇੰਨੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਨੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੰਨੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਹਾਜ਼ਰ ਨਹੀਂ।
ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕਬੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੇ ਕੀ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ, ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ: ਨਾਮਾ ਛੀਬਾ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਉੱਤਰੇ। ਕਬੀਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥ ਜਨਮ ਨਾਲੋਂ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੁਕਮ।
ਬੀਜਕ, ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਵੱਡੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਜੋ ਕਬੀਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮੂੰਹੋਂ ਰਚੇ ਗਏ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲੇ, ਇਸ ਲਈ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਥਾਈਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਪੂਰਬੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬੀਜਕ ਹੈ, ਕਬੀਰਪੰਥੀਆਂ ਦੀ ਪੋਥੀ, ਜਿਹੜੀ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਪੱਛਮੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਬੀਰ ਗ੍ਰੰਥਾਵਲੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦਾਦੂਪੰਥੀਆਂ ਕੋਲ ਲਗਭਗ 1600 ਦੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ।
ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ ਮੂੰਹੋਂ ਮੂੰਹੀਂ ਚੱਲੇ, ਮਗਰੋਂ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਆਦਤ ਨਾਲ ਕਬੀਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਦੋਹੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਸੱਚਾ ਵੇਰਵਾ ਇਹ ਵਾਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਰਬਿੰਦਰਨਾਥ ਠਾਕੁਰ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੋਥੀ ਸੌਂਗਜ਼ ਆਫ਼ ਕਬੀਰ (1915), ਜਿਹੜੀ ਭਟਕਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਛਪੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕੇਂਦਰ ਹੈ: ਤਿੱਖੀ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਬਾਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਖਜ਼ਾਨਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਸਿੱਖ, ਕਬੀਰਪੰਥੀ ਅਤੇ ਦਾਦੂਪੰਥੀ, ਨੇ ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸਾਂਭਣ ਯੋਗ ਸਮਝਿਆ।
ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਬਨਾਰਸ ਛੱਡ ਕੇ ਮਗਹਰ ਚਲੇ ਗਏ, ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਲੋਕ ਮਤ ਨੀਵਾਂ ਸੀ: ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਨਾਲ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਨਾਲ ਨੀਵਾਂ ਜਨਮ। ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਸ਼ਬਦ ਇਸ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਉਹ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਗੁਆਇਆ, ਅਤੇ ਮਰਨ ਵੇਲੇ ਮਗਹਰ ਆ ਵਸੇ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਉਹ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਤਪਤ ਬੁਝ ਗਈ। ਕੋਈ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤਾਰਦੀ ਜਾਂ ਡੋਬਦੀ ਨਹੀਂ; ਨਾਮ ਤਾਰਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਵਿਵਾਦਿਤ ਤਰੀਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 1448 ਜਾਂ 1518 ਵਿੱਚ। ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਉੱਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਹਰ ਭਾਈਚਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਫ਼ਨ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਗਾਇਬ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਫੁੱਲ ਮਿਲੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਜੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਫੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਗਹਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਕਬਰਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲੋ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਹਿੰਦੂ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ। ਕਬੀਰਪੰਥ, ਉਹ ਭਾਈਚਾਰਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਾਨੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੌਖੀ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਨਾਰਸ ਦਾ ਜੁਲਾਹਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਏਕਤਾ ਉੱਤੇ, ਨੀਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਣ ਉੱਤੇ, ਰਸਮ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਯਾਦ ਉੱਤੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਬੀਰ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮਸਾਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਬੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ; ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਅਮਲੀ ਸਵਾਲ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਇੰਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਬੀਰ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਸਮੇਤ ਹਰ ਭਗਤ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਰ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (3)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ