ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ (1270 ਤੋਂ 1350) ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਕਵੀ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛੀਬਾ, ਜਿਹੜੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਵਿਠੋਬਾ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ ਅਤੇ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਗੀਤ ਰਚਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਕਈ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 61 ਸ਼ਬਦ, 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ
- ਜਨਮ
- 1270; ਪਰੰਪਰਾ ਦਿਨ 26 ਜਾਂ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ
- ਦੇਹਾਂਤ
- 1350; ਥਾਂ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੰਢਰਪੁਰ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਘੁਮਾਣ
- ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ
- ਨਰਸੀ ਵਾਮਨੀ (ਨਰਸ ਵਾਮਨੀ), ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਦਾਮਾਸ਼ੇਤੀ ਅਤੇ ਗੋਨਾਬਾਈ ਦੇ ਘਰ
- ਕਿੱਤਾ
- ਦਰਜ਼ੀ (ਸ਼ਿੰਪੀ) ਅਤੇ ਛੀਬਾ, ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ
- ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ
- ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ; ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਵਿਠੋਬਾ ਦੇ ਭਗਤ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੈ
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ
- 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 61 ਸ਼ਬਦ
Bhagat Namdev Ji was a saint poet of Maharashtra whose devotion to Vithoba of Pandharpur carried his songs across India, first in Marathi and then in Hindi. Sixty one of his hymns stand in the Guru Granth Sahib Ji, where Sikhs honour the tailor poet as a Bhagat whose life crossed regions, languages and caste.
Who was Bhagat Namdev Ji?
Namdev was a poet of the Bhakti movement, the wave of loving devotion that reshaped religious life across medieval India, and a leading voice of the Varkari tradition centred on Pandharpur. He lived as a householder, earned his living working with cloth, and composed songs meant to be sung, in words ordinary people could remember. The Encyclopaedia of Sikhism introduces him as a saint of Maharashtra who composed poetry of fervent devotion in Marathi as well as in Hindi, and whose Hindi verse and extended visit to Punjab carried his fame beyond his home region. In the Sikh scripture his hymns praise the one Supreme God, and Sikhs remember him simply and honourably as Bhagat, devotee.
Early life in Maharashtra
According to the generally accepted version of the traditions, Namdev was born in 1270 to Damasheti, a low caste tailor, and his wife Gonabai, in the village of Narsi Vamani, also written Naras Vamani, in Satara district of Maharashtra. Sources differ on the exact day, giving 26 October in some tellings and 29 October in others, so this page settles no day. Janabai, the family's maidservant and a devotee and poetess in her own right, records the tradition that Namdev was born to Gonabai as a result of her worship of Vitthala, another name of Vithoba, in Pandharpur. Namdev was married before he was eleven years of age to Rajabai, daughter of Govindasheti Sadavarte, and they had four sons and one daughter. His own trade is remembered in two closely linked forms: in Maharashtra he is a shimpi, a tailor, and in northern India a chhipa, a calico printer who decorated and printed cloth.
Under the influence of the saint Jnanadeva, also known as Jnaneshwar, Namdev turned fully to the path of bhakti. Vithoba of Pandharpur became the object of his devotion, and he spent much of his time in worship and kirtan, chanting mostly verses of his own composition. In his early fifties he settled at Pandharpur, gathered a group of devotees around him, and his abhangas, his devotional lyrics, drew crowds to listen to his singing.
Devotion to Vithoba and the road to Punjab
Pandharpur remained the anchor of Namdev's life, and the eastern entrance of its Vithoba temple is still called the Namdev Gate. Yet his story does not stay in Maharashtra. In the company of Jnanadeva and other saints he roamed about the country, and later he came to Punjab, where the Encyclopaedia of Sikhism says he lived for more than twenty years at Ghuman, in Gurdaspur district. A temple there in the form of a samadh still preserves his memory: it was constructed by Sardar Jassa Singh Ramgarhia, and the tank beside it was repaired by Rani Sada Kaur, mother in law of Maharaja Ranjit Singh. His long stay helps explain why a Marathi saint's Hindi hymns were known, loved and preserved in the north.
The ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ itself honours that crossing of caste and craft. A line of Guru Amar Das Ji, quoted in accounts of the Bhagats, names the two working poets together: Nama the calico printer and Kabir the weaver attained salvation through the Perfect Guru. In one line, the scripture's own voice makes devotion, not birth, decide a person's worth.
What did Bhagat Namdev Ji teach?
Namdev taught loving devotion to the one God who is present in every heart, and remembrance of the Name as the heart of religious life. The Encyclopaedia of Sikhism traces a deepening in his own verse: the hymns in the Guru Granth Sahib Ji laud the one Supreme God, distinct from his earlier verse, which carries traces of devotion to God in a concrete form. In the course of his spiritual quest, it says, Namdev moved from being a worshipper of the Divine in concrete form to a devotee of the attributeless, nirguna, Absolute. North Indian tradition remembers him mainly in that nirguna voice, while Marathi culture also keeps his loving devotion to Vithoba in form.
His teaching was practical as well as inward. He held the householder's life to be a true path: marriage, family and honest work did not bar anyone from enlightenment, and devotion was to be lived jointly at home, not only in retreat. He set mechanical ritual, pilgrimage without love, and pride of caste aside, and his songs say in plain words that God is not limited to temple or mosque. That is the same ground on which the Gurus later set ਨਾਮ ਜਪਣਾ, the daily remembrance of the Name, and it is why his hymns sit without strain beside the bani of ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ and ਭਗਤ ਰਵੀਦਾਸ ਜੀ.
How many hymns of Bhagat Namdev Ji are in the Guru Granth Sahib Ji?
Sixty one of his hymns are in the ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ, set in 18 ragas. They run from Raag Gauri Cheti on Ang 345 through Aasa, Gujari, Sorath, Dhanasari, Todi and Tilang, on through Gond, Ramkali, Mali Gaura, Maru, Bhairao, Basant, Sarang, Malar and Kanra, to Prabhati on Ang 1350 to 1351, as SikhiWiki lists them ang by ang. When ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ compiled the scripture in 1604, he gave the Bhakti saints a lasting place in it: the ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ holds the verses of fifteen such Bhagats, and for some of them it is the earliest or only voice that survives. Wikipedia notes that the Guru Granth Sahib Ji is in fact the earliest anthological record of Namdev's works.
Beyond the scripture, his songs were collected in the Namdevachi Gatha, which also includes the Tirathavali, a long autobiographical poem about his pilgrimages. Tradition ascribes more than two thousand hymns to him, but the Encyclopaedia of Sikhism judges that the actual number does not seem to exceed about one hundred and fifty, counting those preserved in the Guru Granth Sahib Ji. Other scholarly counts differ, because later singers and scribes added poems under his honoured name for centuries. The honest summary is simple: far more carries his name than he can have written, and the 61 hymns in the scripture are the firmest ground.
Legends, and what can actually be known
Tradition surrounds Namdev with miracles, and this page reports them as tradition, not as settled fact. SikhiWiki tells how, asked by a king to show miracles, he refused and was thrown before a drunken elephant to be crushed, and God saved his devotee. Another much loved story says that when he was not allowed to sing kirtan at the front of the Aundha Nagnath temple, the temple itself turned towards him, and SikhiWiki describes that temple as the one that rotated in response to his prayers. A childhood story says he made an image of Vitthal drink milk.
Scholars urge care with all such accounts. Wikipedia, summarising modern scholarship, notes that the details of Namdev's life are vague, that many miracles appear only in manuscripts written centuries after his death, and that the surviving biographies are inconsistent and contradictory. Even his dates are traditional: he is generally believed to have lived from 1270 to 1350, but some scholars have proposed quite different spans. What stands firm is the poetry itself, its devotion, and its place in two living traditions, the Varkari pilgrimage to Pandharpur and the daily reading of the ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ beside ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ and the other Bhagats.
Death at Pandharpur or Ghuman, and his legacy
Namdev died in 1350, and even the place is held in two traditions: the Encyclopaedia of Sikhism records one tradition that he died at Pandharpur and another that he died at Ghuman in Punjab. Wikipedia puts it the same way: a tradition in Maharashtra says he died at Pandharpur at the age of eighty, while Sikh tradition maintains that his death place was the Punjabi village of Ghuman, and this is not universally accepted. Shrines mark his memory at both places, and at Narsi Bahmani as well, so this page settles neither claim.
His legacy travels on two roads that still meet. In Maharashtra, Varkari pilgrims walk to Pandharpur in great processions, carrying the padukas, the symbolic footprints, of the sants, and Namdev's bhajan kirtans are sung in the pilgrimage festivities. In Punjab and wherever Sikhs gather, his words are read and sung as ਗੁਰਬਾਣੀ, with the same reverence given to every word of the scripture, and ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ's path unfolded in a north India where Namdev's Hindi verse was already loved. A tailor and calico printer from a low caste village in Maharashtra became, by devotion alone, a voice no serious account of India's Bhakti age can leave out.
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸੰਤ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੇ ਵਿਠੋਬਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਰਾਠੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਾਹਟ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਇਸ ਦਰਜ਼ੀ ਕਵੀ ਨੂੰ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ।
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਕੌਣ ਸਨ?
ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਦੀ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਪੰਢਰਪੁਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਵਾਰਕਰੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਆਵਾਜ਼ ਸਨ। ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਲਈ ਗੀਤ ਰਚਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਆਮ ਲੋਕ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਯਾਦ ਰੱਖ ਸਕਣ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਣ ਪਛਾਣ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਉਸ ਸੰਤ ਵਜੋਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਰਾਠੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡੂੰਘੀ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਰਚੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੰਮੀ ਫੇਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਹਰਤ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਪਰੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਰਬਉੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤ ਕਹਿ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1270 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਦਰਜ਼ੀ ਦਾਮਾਸ਼ੇਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਗੋਨਾਬਾਈ ਦੇ ਘਰ, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਸਤਾਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਨਰਸੀ ਵਾਮਨੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਰਸ ਵਾਮਨੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਤ ਸਹੀ ਦਿਨ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ 26 ਅਕਤੂਬਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਿੱਚ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕੋਈ ਦਿਨ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਨਾਬਾਈ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰਾਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਰੀ, ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮਦੇਵ ਦਾ ਜਨਮ ਗੋਨਾਬਾਈ ਵੱਲੋਂ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵਿਠੱਲਾ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਠੋਬਾ, ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੋਵਿੰਦਾਸ਼ੇਤੀ ਸਦਾਵਰਤੇ ਦੀ ਧੀ ਰਾਜਾਬਾਈ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕਿੱਤਾ ਦੋ ਨੇੜਲੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿੰਪੀ, ਅਰਥਾਤ ਦਰਜ਼ੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਛੀਬਾ, ਕੱਪੜਾ ਛਾਪਣ ਅਤੇ ਸਜਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰੀਗਰ।
ਸੰਤ ਗਿਆਨਦੇਵ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਅਸਰ ਹੇਠ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਮੁੜੇ। ਪੰਢਰਪੁਰ ਦਾ ਵਿਠੋਬਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਵੱਧ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗਾਉਂਦਿਆਂ। ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੰਢਰਪੁਰ ਆ ਵਸੇ, ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਜੁੜਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਭੰਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਗਤੀ ਗੀਤ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਖਿੱਚਣ ਲੱਗੇ।
ਵਿਠੋਬਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਾਹ
ਪੰਢਰਪੁਰ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਠੋਬਾ ਮੰਦਰ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਨਾਮਦੇਵ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ। ਗਿਆਨਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮੇ, ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹੇ। ਉੱਥੇ ਸਮਾਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ: ਇਹ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਤਲਾਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੱਸ ਰਾਣੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਠਹਿਰਾਅ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਮਰਾਠੀ ਸੰਤ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ, ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਾਂਭੇ ਗਏ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪ ਜਾਤ ਅਤੇ ਕਿੱਤੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਪਾਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇੱਕ ਪੰਕਤੀ, ਜਿਹੜੀ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਦੋਵੇਂ ਕਿਰਤੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਨਾਂ ਲੈਂਦੀ ਹੈ: ਨਾਮਾ ਛੀਬਾ ਅਤੇ ਕਬੀਰ ਜੁਲਾਹਾ ਪੂਰੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਰ ਉੱਤਰੇ। ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਪੰਕਤੀ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਪੜਾ ਛਾਪਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਜੁਲਾਹੇ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਦਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ, ਭਗਤੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕੀ ਸਿਖਾਇਆ?
ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਸਿਖਾਈ, ਜਿਹੜਾ ਹਰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਿਲ ਦੱਸਿਆ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਡੂੰਘਿਆਈ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਸਰਬਉੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਨਿਰਗੁਣ, ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਗਤ ਬਣੇ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਕਰਕੇ ਉਸੇ ਨਿਰਗੁਣ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿਠੋਬਾ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਂਭਦੀ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅੰਦਰਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅਮਲੀ ਵੀ ਸੀ। ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ: ਵਿਆਹ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੀ, ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿ ਕੇ ਜਿਉਣੀ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਏਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀ ਰਸਮ, ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਹੈ ਨਾ ਮਸਜਿਦ ਤੱਕ। ਇਹ ਉਹੀ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਨਾਮ ਦੀ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਯਾਦ, ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦੇ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ?
ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕਾਹਟ ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ 18 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਅੰਗ ਦਰ ਅੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅੰਗ 345 ਉੱਤੇ ਰਾਗ ਗਉੜੀ ਚੇਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਸਾ, ਗੂਜਰੀ, ਸੋਰਠ, ਧਨਾਸਰੀ, ਤੋੜੀ ਅਤੇ ਤਿਲੰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਗੋਂਡ, ਰਾਮਕਲੀ, ਮਾਲੀ ਗਉੜਾ, ਮਾਰੂ, ਭੈਰਉ, ਬਸੰਤ, ਸਾਰੰਗ, ਮਲਾਰ ਅਤੇ ਕਾਨੜਾ ਤੱਕ, ਅੰਗ 1350 ਤੋਂ 1351 ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭਾਤੀ ਤੱਕ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਸੰਤਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ: ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਬਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਵੀਕੀਪੀਡੀਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਿਕਾਰਡ ਹੈ।
ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾਮਦੇਵਾਚੀ ਗਾਥਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥਾਵਲੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਕਵਿਤਾ। ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਡੇਢ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੇ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗਿਣਤੀਆਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਨਾਂ ਹੇਠ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜੋੜੀਆਂ। ਸੱਚਾ ਸਾਰ ਸੌਖਾ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਲਿਖ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਆਏ 61 ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕੀ ਧਰਤੀ ਹਨ।
ਕਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ
ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਨਾਲ ਘੇਰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੱਕੇ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਰਾਬੀ ਹਾਥੀ ਅੱਗੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਲਿਆ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਔਂਧਾ ਨਾਗਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਘੁੰਮ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਉਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਬਚਪਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਠੱਲ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਵਿਦਵਾਨ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੀਕੀਪੀਡੀਆ, ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹਨ, ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਗੱਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਕਿ ਬਚੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੀਕਾਂ ਵੀ ਪਰੰਪਰਕ ਹਨ: ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1270 ਤੋਂ 1350 ਤੱਕ ਜੀਏ, ਪਰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੇ ਸਮੇਂ ਸੁਝਾਏ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਪੱਕੀ ਖੜ੍ਹੀ ਹੈ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਆਪ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ, ਪੰਢਰਪੁਰ ਦੀ ਵਾਰਕਰੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਜੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਪਾਠ।
ਦੇਹਾਂਤ ਪੰਢਰਪੁਰ ਜਾਂ ਘੁਮਾਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1350 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਥਾਂ ਵੀ ਦੋ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਗਈ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਘੁਮਾਣ ਵਿੱਚ। ਵੀਕੀਪੀਡੀਆ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਿੰਡ ਘੁਮਾਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਨਰਸੀ ਬਾਹਮਨੀ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਸਾਂਭਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੋ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਅੱਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿੱਚ ਵਾਰਕਰੀ ਯਾਤਰੀ ਵੱਡੇ ਜਲੂਸਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਢਰਪੁਰ ਵੱਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਦੁਕਾਵਾਂ, ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਦ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਉਤਸਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਭਜਨ ਕੀਰਤਨ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਰਾਹ ਉਸ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਜਿੱਥੇ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਦਰਜ਼ੀ ਅਤੇ ਛੀਬਾ, ਸਿਰਫ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਗਤੀ ਯੁੱਗ ਦਾ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਵੇਰਵਾ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (4)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ