ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਭੰਗੂ ਜੀ ਇੱਕ ਨਿਹੰਗ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ 1810 ਤੋਂ 1813 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1708 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤੇ ਰਾਹੀਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਇਹ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅੱਜ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਦੇ ਮਾਝੇ ਵੱਲ ਝੁਕਾਅ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
- ਲੇਖਕ
- ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ (ਲਗਭਗ 1785 ਤੋਂ 1846)
- ਮੂਲ ਸਿਰਲੇਖ
- ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼
- ਲਿਖਿਆ
- 1810 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ 1810 ਤੋਂ 1813 (ਪੁਰਾਣਾ ਵਿਚਾਰ: 1841)
- ਭਾਸ਼ਾ
- ਬ੍ਰਜ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ
- ਰੂਪ
- ਕਿੱਸਿਆਂ (ਸਾਖੀਆਂ) ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ
All 11 facts
- ਕਿੱਸੇ
- 163 ਸਾਖੀਆਂ (ਗਿਣਤੀ ਸੰਸਕਰਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਦੀ ਹੈ)
- ਸਮਾਂ
- ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੱਕ
- ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ
- 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ
- ਪਹਿਲਾ ਛਪਿਆ ਸੰਸਕਰਣ
- ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1914
- ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ
- ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ, 2006
Prachin Panth Prakash is the early 19th-century verse history of the Khalsa written by Rattan Singh Bhangu Ji, a Nihang historian whose grandfathers were both Sikh martyrs. It tells how the Sikh community rose from the death of ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ in 1708 to rule Punjab, and it remains the main source for that century.
What is Prachin Panth Prakash?
The name means the light of the ancient Panth, the Sikh community. Its original title was Sri Gur Panth Prakash, the rise of the Guru's Panth. Bhai Vir Singh Ji added Prachin, old, when he first printed it in 1914, to tell it apart from Giani Gian Singh's later book of the same name. It is a history in Punjabi verse, in a plain, homely style.
The book covers the Sikh story from ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ to the rise of Sikh rule in Punjab, sketching the ten Gurus briefly, then following the Khalsa through the 18th century: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, the years of persecution, the misls, the Gurmata, and the founding of Sikh rule. No other early Sikh book covers that century in such detail.
That is why the book matters. For the 18th century there are very few Sikh accounts written close to the events, and later historians have drawn on Bhangu again and again. His dates and order of events are still generally accepted, even where scholars dispute his judgements.
The author: Rattan Singh Bhangu Ji
Rattan Singh Bhangu Ji was born about 1785, the third of four sons of Rai Singh, into a family at the centre of the Khalsa's fighting history. His paternal grandfather was Mehtab Singh of Mirankot, who killed Massa Ranghar for defiling Darbar Sahib at Amritsar in 1740. His maternal grandfather was Sham Singh of the Karorsinghia misl. Bhangu grew up hearing their stories from his own family.
He was a Nihang of the Khalsa's warrior order and a man of the ruling Sikh aristocracy, with a four-village estate centred at Bharhi near Ludhiana. No trained historian in the modern sense, he was a warrior and scholar writing down what his family remembered, and he even drew his own family tree, a bansavalinama, to go with one of his manuscripts.
Bhangu died on 10 February 1846, the day of the Battle of Sobraon. By then his book was already circulating in manuscript, copied by hand, though it would not reach print for nearly seventy years.
How the book came to be written
The book owes its existence to British curiosity. In the early 1800s the East India Company wanted to know how the Sikhs had risen to power in Punjab, so Captain William Murray at Ludhiana was charged with preparing their history, employing a Persian scholar, Bute Shah of Malwa, to write it.
Bhangu offered his own services instead, fearing a Muslim writer unsympathetic to the Sikhs would give a biased account. Murray accepted, and the two met several times from 1809 onwards. Bhangu told the history aloud to Murray by day and wrote it down at night. He wrote it in the bunga, the residential quarters, of Sham Singh near the Golden Temple at Amritsar.
What the book covers: Guru Nanak to Sikh rule
The book falls into two parts: the human Gurus, from Guru Nanak Dev Ji to the death of Guru Gobind Singh Ji in 1708, and the years after, to Sikh rule under Maharaja Ranjit Singh. The first part is brief, except for Guru Nanak's life, told in detail with the miracle stories of the janamsakhis, and Guru Gobind Singh Ji's, told at length.
From Guru Gobind Singh Ji's life Bhangu describes the birth of the Khalsa on Vaisakhi in 1699, the abolition of the masands, the siege of Anandpur, the escape from Chamkaur, and the journey to Nanded, where the Guru charged Banda Singh Bahadur to go to Punjab. Bhangu follows Banda's campaigns: his entry into Punjab with Binod Singh and Kahn Singh, the rallying of Sikhs from Malwa and Majha, the taking of Samana and Sirhind, and Sikh power reaching Patti.
Bhangu credits Banda's victories to powers Guru Gobind Singh Ji had bestowed on him, and his defeat to turning from the Guru's teachings. He then describes the split of the Panth into the Tatt Khalsa and the Bandai Khalsa in dramatic detail. After Banda the story becomes episodic: persecution, the martyrdom of Bhai Mani Singh in 1738 in Bhangu's account, the killing of Massa Ranghar, the martyrdoms of Bota Singh, Subeg Singh, Taru Singh and Mehtab Singh, the Chhota and Vadda Ghallugharas, the third attack on Sirhind, the death of its governor Zain Khan, raids near Delhi, and the rise of the misls and the Gurmata.
Bhangu's sources: family memory and old books
Bhangu's first source was his own family: his father, his uncles and his maternal grandfather's circle, who had fought in the battles he describes. He often says he heard a story from an elder, and his grandfathers gave him a direct line to the events: Mehtab Singh's killing of Massa Ranghar, and Sham Singh's part in Banda Singh Bahadur's wars.
His written sources were the Sikh literature of his day. For Guru Nanak's life he drew on the Puratan, Miharban and Bhai Bala Janam Sakhis, and points the reader to the Puratan Janam Sakhi. For the later Gurus he used Bhai Gurdas's vars, Guru Gobind Singh Ji's compositions in the ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ including the Bachittar Natak for Guru Tegh Bahadur Ji's martyrdom, Sainapati's Sri Gur Sobha, and Sukha Singh's Sri Gur Bilas of 1797, besides Sanskrit, Bhasha and Persian works and Bute Shah's own account.
Can Prachin Panth Prakash be trusted as history?
The honest answer is that some parts can be trusted more than others. The first disagreement is over when it was written. Bhai Vir Singh dated the book to 1841, reading a cryptic verse in the closing section as the Samvat year 1898. Gurinder Singh Mann has argued instead that it was finished in the early 1810s, most likely between 1810 and 1813, because Bhangu never mentions the Kohinoor diamond reaching Maharaja Ranjit Singh in June 1813, and the earliest dated manuscript is from February to March 1842. This entry follows Mann's dating, the early 1810s.
The second disagreement is over Bhangu's judgements. He makes no secret of favouring the Majha Sikhs over the Malwa Sikhs, and Sant Singh Sekhon noted the book is biased toward Majha at Malwa's expense. Bhangu also criticises Banda Singh Bahadur for changing the Khalsa salutation, for changing the Khalsa's colour from blue to red, for enforcing vegetarianism, and for not respecting Guru Gobind Singh Ji's widow. He also criticises the Gangushahis for bringing back the charan pahul ceremony, and the cis-Sutlej states for accepting British rule.
The third caution concerns the printed text. Bhai Vir Singh's 1914 edition, the first in print, cut passages found in the manuscripts, including references to Indic deities, and replaced the word Hindu with Sikh in places, in line with Singh Sabha ideas. Balwant Singh Dhillon's revised edition of 2004, based on the manuscripts, restored much of what had been cut, so scholars advise reading print beside manuscript, of which about ten are known.
Even so, the book's standing is high. Sekhon noted that Bhangu's account of Banda Singh Bahadur and his chronology remain accepted as reliable. Dhavan calls it one of the foundational sources for Sikh history, and Surjit Singh Hans called Bhangu a great historian, saying the work marked Sikh historiography reaching ripe maturity. Read it as the community's own telling of its past: strongest on the 18th century it lived through, sketchier on the earlier Gurus, and always to be checked against other sources.
Prachin, Naveen and Suraj: telling the three books apart
Three famous Sikh histories are often confused, so it helps to keep them separate. Prachin Panth Prakash, Bhangu's book of the early 1810s, is a history of the Khalsa in the 1700s, from Guru Gobind Singh Ji's death to Sikh rule. Naveen Panth Prakash, the new Panth Prakash, is Giani Gian Singh's reworking of it, first published at Delhi in 1880. Gian Singh felt Bhangu had left out the Malwa Sikhs and his poetry was weak, so he wrote his own version, from Guru Nanak to the death of Maharaja Duleep Singh, listing Bhangu's book among his sources.
Suraj Parkash, by Kavi Santokh Singh Ji and completed in 1843, is a different kind of book: a verse life of the ten Gurus in more than 51,000 verses, not a history of the Khalsa. Where the Panth Prakash books tell the story of the Panth, Suraj Parkash tells the lives of the Gurus.
Prachin Panth Prakash is still read today. Jit Singh Sital's annotated edition came from the Shiromani Gurdwara Parbandhak Committee in 1984, and two-volume English translations exist by Kulwant Singh (2006) and Gurtej Singh (2015). It is taught in gurdwaras and Sikh institutions, and every modern history of the 18th-century Sikhs starts from Bhangu.
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਭੰਗੂ ਜੀ ਇੱਕ ਨਿਹੰਗ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1708 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਮਗਰੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਸਦੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਹੈ?
ਇਸ ਨਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਥ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਰਥਾਤ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦਾ ਚਾਨਣ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਸਲੀ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੰਥ ਦਾ ਉਭਾਰ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੁਰਾਣਾ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਦੋਂ ਜੋੜਿਆ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1914 ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਛਾਪੀ, ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਗਰਲੀ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਸਾਦੀ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਠਕ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਸਨ।
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਸਿੱਖ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਉਭਾਰ ਤੱਕ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਹਿੱਸਾ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਮਗਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਲ, ਮਿਸਲਾਂ, ਗੁਰਮਤਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ। ਉਸ ਸਦੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਪੁਰਾਣੀ ਸਿੱਖ ਕਿਤਾਬ ਇੰਨੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ।
ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਇੰਨੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਬਾਰੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸਿੱਖ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਭੰਗੂ ਤੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਣ।
ਲੇਖਕ: ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ
ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਲਗਭਗ 1785 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੀਜੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਜੰਗੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਮੀਰਾਂਕੋਟੀਏ ਸਨ, ਉਹ ਯੋਧਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1740 ਵਿੱਚ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਰੋੜਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਸਨ। ਭੰਗੂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ।
ਉਹ ਨਿਹੰਗ ਸਨ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਯੋਧਾ ਜਥੇ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਲੁਧਿਆਣੇ ਨੇੜੇ ਭਰਹੀ ਪਿੰਡ ਕੇਂਦਰ ਵਾਲੀ ਚਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਜਾਗੀਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਯੋਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ, ਇੱਕ ਬੰਸਾਵਲੀਨਾਮਾ, ਵੀ ਖ਼ੁਦ ਬਣਾਈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਭੰਗੂ ਜੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 10 ਫ਼ਰਵਰੀ 1846 ਨੂੰ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸੋਬਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਦਿਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਹੱਥੋਂ ਹੱਥ ਨਕਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਛਪਣ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਲਗਭਗ ਸੱਤਰ ਸਾਲ ਬਾਕੀ ਸਨ।
ਕਿਤਾਬ ਕਿਵੇਂ ਲਿਖੀ ਗਈ
ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ। 1800 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ, ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕਪਤਾਨ ਵਿਲੀਅਮ ਮਰੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਰਨਲ ਡੇਵਿਡ ਔਕਟਰਲੋਨੀ ਹੇਠ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਮਰੇ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਦਵਾਨ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਲਾਇਆ।
ਭੰਗੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕ ਪੱਖਪਾਤੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਦੱਸਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਰੇ ਨੇ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ 1809 ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਮਿਲੇ। ਭੰਗੂ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਮਰੇ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖ ਲੈਂਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇੜੇ ਸੀ।
ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ: ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੱਕ
ਕਿਤਾਬ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 1708 ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਤੱਕ। ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂਆਂ ਮਗਰਲਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, 1708 ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੱਕ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ, ਜੋ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਮਤਕਾਰੀ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭੰਗੂ ਵਿਸਾਖੀ 1699 ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਜਨਮ, ਮਸੰਦ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਖ਼ਾਤਮੇ, ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਦੇ ਘੇਰੇ, ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਕੱਚੇ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਾਂਦੇਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਭੰਗੂ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ, ਸਮਾਣਾ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪੱਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ।
ਭੰਗੂ ਬੰਦੇ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਹਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਨਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਪੰਥ ਦੇ ਦੋ ਵਿਰੋਧੀ ਧੜਿਆਂ, ਤੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬੰਦਈ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਨੂੰ ਨਾਟਕੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਬੰਦੇ ਮਗਰੋਂ ਕਹਾਣੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸਖ਼ਤ ਜ਼ੁਲਮ, ਭੰਗੂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ 1738 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ, ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਕਤਲ, ਬੋਤਾ ਸਿੰਘ, ਸੁਬੇਗ ਸਿੰਘ, ਤਾਰੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ, ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਸਰਹਿੰਦ ਉੱਤੇ ਤੀਜਾ ਹਮਲਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਾਕਮ ਜ਼ੈਨ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਮੌਤ, ਦਿੱਲੀ ਨੇੜੇ ਸਿੱਖ ਛਾਪੇ, ਅਤੇ ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤੇ ਦਾ ਉਭਾਰ।
ਭੰਗੂ ਦੇ ਸਰੋਤ: ਪਰਿਵਾਰਕ ਯਾਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਭੰਗੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਰੋਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੇ ਚਾਚਿਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨੇ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਤੋਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੜੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਨਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੱਕ ਸਿੱਧੀ ਪਹੁੰਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ: ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੱਸਾ ਰੰਘੜ ਦਾ ਕਤਲ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਰੋਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਾਲਾ ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੋਂ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮਸਾਖੀ ਵੇਖਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਗਰਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਬਚਿੱਤਰ ਨਾਟਕ ਵੀ ਹੈ, ਸੈਨਾਪਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ, ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ 1797 ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਬਿਲਾਸ ਵਰਤਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਬੂਟੇ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਸੀ।
ਕੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਕਿੱਥੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਮਤਭੇਦ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਦੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ 1841 ਦਾ ਦੱਸਿਆ, ਅੰਤਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸਤਰ ਨੂੰ ਸੰਮਤ 1898 ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਗੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1810 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਨਾ 1810 ਤੋਂ 1813 ਵਿੱਚ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਬੂਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੰਗੂ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਜੂਨ 1813 ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਵਾਲੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਫ਼ਰਵਰੀ ਤੋਂ ਮਾਰਚ 1842 ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖ ਮਾਨ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼, 1810 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ, ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।
ਦੂਜਾ ਮਤਭੇਦ ਭੰਗੂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਲਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਾਝਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਤਾਬ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਉੱਤੇ ਮਾਝੇ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭੰਗੂ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਲਾਮ ਬਦਲਣ, ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਰੰਗ ਨੀਲੇ ਤੋਂ ਲਾਲ ਕਰਨ, ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਉਹ ਗੰਗੂਸ਼ਾਹੀਆਂ ਦੀ ਚਰਨ ਪਾਹੁਲ ਦੀ ਰਸਮ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਇਸ ਪਾਸੇ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਮੰਨਣ ਲਈ ਝਿੜਕਦੇ ਹਨ।
ਤੀਜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਛਪੇ ਪਾਠ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ 1914 ਦਾ ਸੰਸਕਰਣ, ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਛਪਿਆ ਸੰਸਕਰਣ ਸੀ, ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਿੱਸੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ। ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਧਿੱਲੋਂ ਦਾ 2004 ਦਾ ਸੋਧਿਆ ਸੰਸਕਰਣ, ਜੋ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੀ, ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛਪੇ ਪਾਠ ਨੂੰ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਦਸ ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਮਾਣ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਸੇਖੋਂ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਬਾਰੇ ਭੰਗੂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਲਕ੍ਰਮ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਵਨ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੰਸ ਨੇ ਭੰਗੂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਪੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸਹੀ ਤਰੀਕਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਗਤ ਦੀ ਆਪਣੇ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ: 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਿਉਂਦੇ ਸਨ, ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਣ ਯੋਗ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ, ਨਵੀਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ: ਤਿੰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
ਤਿੰਨ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਰੱਖਣਾ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਭੰਗੂ ਦੀ 1810 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ, 1700 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੱਕ। ਨਵੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਨਵਾਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭੰਗੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਮੁੜ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1880 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਭੰਗੂ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸੰਸਕਰਣ ਲਿਖਿਆ, ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਭੰਗੂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ।
ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਜੋ 1843 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ, ਫਿਰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ: 51,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਸਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਨਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਗਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ। ਜਿੱਥੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੰਥ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦਾ ਟਿੱਪਣੀ ਵਾਲਾ ਸੰਸਕਰਣ 1984 ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਛਾਪਿਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 2006 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਗੁਰਤੇਜ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 2015 ਵਿੱਚ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਰ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਵੀ ਭੰਗੂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (6)
- Wikipedia: Prachin Panth Prakash
- The Sikh Encyclopedia: Prachin Panth Prakash
- Wikipedia: Ratan Singh Bhangu
- Wikipedia: Naveen Panth Prakash
- Gurinder Singh Mann: Sri Gur Panth Prakash, Its Text, Context, and Significance (PDF)
- Wikimedia Commons: MS 1 of the Panth Prakash of Rattan Singh Bhangu, ca.1810-13 (folio 1)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ