ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਹਰ ਮਿਸਲ, ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਹੇਠ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕਾ ਜਿੱਤਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਅੱਗੇ ਜਵਾਬਦੇਹ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਮਿਲਾ ਲਿਆ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ।
- ਧਰਮ
- ਸਿੱਖ ਧਰਮ
- ਗੁਰਮੁਖੀ
- ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ।
- ਕਿਸਮ
- ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਘ ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ।
- ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ
- ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਮਿਸਲ ਤੋਂ: ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਫਾਈਲ ਜਾਂ ਰਿਕਾਰਡ।
- ਬਣੀ
- ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਗੁਰਮਤੇ ਨਾਲ।
All 15 facts
- ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ
- ਪੈਂਹਠ ਜੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਏ ਗਏ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਵਜੋਂ।
- ਗਿਣਤੀ
- ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਭੰਗੀ, ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ, ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ (ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ), ਕਨ੍ਹੱਈਆ, ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ, ਨਕਈ, ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ, ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ।
- ਵੱਖਰੀ ਗਿਣੀ ਗਈ
- ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ, ਅਕਸਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਗਿਣੀ ਗਈ, ਪਰ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ।
- ਵੰਡਾਂ
- ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਮਿਸਲਾਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਹੇਠ, ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹੇਠ।
- ਆਗੂ
- ਹਰ ਮਿਸਲ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ (ਮਿਸਲਦਾਰ) ਹੇਠ; ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਗਏ।
- ਨਿਗਰਾਨੀ
- ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਮਿਲਦਾ।
- ਫੌਜ
- ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋੜਸਵਾਰ; ਹਰ ਘੋੜਸਵਾਰ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ।
- ਆਮਦਨ
- ਰਾਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਸ, ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਾਲੀਆ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਫਿਰ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੇ ਬੈਠ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਆ।
- ਸਮਾਪਤੀ
- ਬਹੁਤੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਤੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ; ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮਿਸਲ ਰਿਆਸਤਾਂ ਪੰਝੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਠਾਰਾਂ ਸੋ ਨੌਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ।
The Sikh misls (ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ) were the eleven Sikh confederacies into which the Dal Khalsa army was organised at Amritsar on 29 March 1748. Each misl was a body of horsemen under its own sardar, holding and ruling territory in Punjab, yet bound to act together under the Sarbat Khalsa.
What is a misl, and where does the word come from?
A misl was two things at once: a unit or brigade of Sikh warriors, and the territory that unit won and ruled. Its leader was a misldar, or sardar. The Encyclopaedia of Sikhism, carried on SikhiWiki, traces the word to the Arabic and Persian misl, which Steingass, in his Persian English dictionary, gives as similitude, alike or equal, and also a file, meaning a collection of papers on one subject. The second sense stuck in Sikh usage: Sita Ram Kohli recorded that a misl was also the file kept, according to some at the Akal Takht, recording a sardar's fighting force and the territory he had acquired. J. D. Cunningham offered a different derivation, from a word meaning a frontier garrison. This page follows the Encyclopaedia: equal, and a file.
The word is older than the misl age. Sainapati, a poet of the court of Guru Gobind Singh Ji, used it in his Sri Guru Sobha for a group or troop of armed warriors, including in the account of the Battle of Bhangani in 1688. In the eighteenth century the word grew with its bodies, which between them ruled Punjab. Misl names came from a founder, a home village, or a mark of the group: Ramgarhia from the fort of Ramgarh, Nishanwalia from the Nishan Sahib, the Sikh standard its men carried, and Shaheedan from the martyrs, the shaheeds, at its head.
From jathas to the Dal Khalsa: how the misls were formed in 1748
After the execution of Banda Singh Bahadur in 1716, the Sikhs had no single command, and survived in small armed bands called jathas, taking refuge in hills, forests and deserts. In 1733 the Lahore government offered them a jagir and a Nawabship, which settled on Nawab Kapur Singh, and he divided the Khalsa into two camps, the ਬੁੱਢਾ ਦਲ, the elder group, and the Taruna Dal, the younger. The arrangement broke down in 1735 under renewed persecution, and the jathas multiplied. At Diwali in 1745 a gurmata reorganised the bands into 25 groups, and by March 1748 there were 65.
The trigger for the final step was invasion: Ahmad Shah Durrani had occupied Lahore in January 1748. At Baisakhi on 29 March 1748 the ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ at Amritsar passed a gurmata merging the 65 jathas into 11 misls, together forming one army, the ਦਲ ਖ਼ਾਲਸਾ. The first six misls were placed under the Budha Dal and the remaining five under the Taruna Dal. Accounts agree that Jassa Singh Ahluwalia was chosen to lead the Dal Khalsa; the Encyclopaedia adds that Nawab Kapur Singh continued to be acknowledged as the senior, supreme leader of the Panth.
What were the eleven misls?
The Budha Dal six were these. The Ahluwalia Misl, under Jassa Singh Ahluwalia, held the country around Kapurthala in the Jalandhar Doab. The Faizulpuria Misl, also called Singhpuria, under Nawab Kapur Singh, held parts of the Jalandhar Doab and pockets south of the Sutlej around Banur and Bharatgarh. The Karora Singhia Misl, also called Panjgarhia, founded by Karora Singh and later led by Baghel Singh, held country around Hoshiarpur and a long strip south of the Sutlej from Samrala toward Jagadhari. The Nishanwalia Misl, under Dasaundha Singh, the standard bearers of the Dal Khalsa, held Sahnewal, Doraha and Machhiwara, with pockets around Zira and Ambala. The Shaheedan Misl, under Baba Deep Singh Ji, held ground around Shahzadpur and Talwandi Sabo. The Dallewalia Misl, under Gulab Singh and later Tara Singh Ghaiba, held Rahon, Nawanshahr and Phillaur, on both banks of the upper Sutlej.
The Taruna Dal five were these. The Bhangi Misl, under Hari Singh Dhillon, became the largest: it controlled much of Lahore and Amritsar, Multan, held until 1780, Sialkot and Gujrat. The Kanhaiya Misl, under Jai Singh, ruled much of the present Gurdaspur district around Batala. The Nakai Misl, under Hira Singh, held the Nakka country south of Lahore, between the Ravi and the Sutlej. The Ramgarhia Misl, under Jassa Singh Ramgarhia, took its name from the fort of Ramgarh at Amritsar, held territory on both sides of the Beas around Sri Hargobindpur, Miani and Urmar Tanda. The Sukerchakia Misl, under Charat Singh, of the line of Naudh Singh of Sukerchak village, made Gujranwala its headquarters and reached beyond the Jhelum to Rohtas.
Many lists add a twelfth. The Phulkian Misl, under Baba Ala Singh of Patiala, held the country south of the Sutlej and founded the line of Patiala, Nabha and Jind. The Encyclopaedia and SikhiWiki call it the twelfth misl but state plainly that it was not part of the Dal Khalsa command. Wikipedia notes the same point from the other side: strictly, the Phulkian was excluded from the 1748 decision that created the confederacy, while one Dal Khalsa account says it had been excommunicated from the formation. This page therefore counts eleven misls in the Dal Khalsa, and the Phulkian separately as a twelfth outside it.
How did the misls work together?
The Dal Khalsa was a loose confederacy with no written constitution, and every sardar kept his independence in his own territory. What bound them was the Sarbat Khalsa, the assembly of the whole Panth at the Akal Takht in Amritsar, meeting twice a year at Baisakhi and Diwali. It chose the leader of the Dal Khalsa, set political goals and military strategy, and settled disputes over property and succession, passing its decisions as gurmatas. The Akal Takht itself was the symbol of that unity, facing ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, the shrine the confederacy had first formed to defend.
Membership matched the name misl, equal. Any amritdhari Sikh who was an active horseman and skilled in arms could join any misl, and could change his membership when he wished. The misl soldier owned his own horse and weapons, and was paid not by salary but by a share of conquered land, divided down to the horsemen who had brought men into the field. The armies were almost entirely cavalry, and fought by mobility: attack, retire, reload, and attack again, avoiding pitched battles. Income came first from the rakhi system, a protection levy the Encyclopaedia describes as usually one fifth of the revenue assessment of a territory, in return for a guarantee of peace, and later, as the sardars settled as rulers, from land revenue.
Territory and rivalry: the misls as rulers of Punjab
Conquest turned brigades into states. Sirhind was taken permanently in January 1764, and from that point the misls occupied well defined territories, their sardars ruling independently while keeping their place in the Dal Khalsa. J. S. Grewal counts more than sixty Sikh ruled principalities between the Yamuna and the Indus by the 1770s. Broadly, eleven misls lay north of the Sutlej, in the Majha and the Doabs, while the Phulkian held the Malwa country south of the river.
Unity had limits. The misls were unequal in strength, and each tried to expand at the expense of the others, even as they acted in unison against outside powers. By the 1770s their leaders were dealing independently with other states, and rivalries hardened into fighting, between the Ramgarhias, Ahluwalias and Kanhaiyas among others. In 1776 the Ramgarhias were defeated by a combined Kanhaiya and Kangra force and their territory was annexed by the victors.
How did the misl age end?
It ended by unification from inside. Charat Singh's grandson, Maharaja Ranjit Singh Ji of the Sukerchakia Misl, took Lahore in 1799, the date Wikipedia gives as 7 July 1799 for the uniting of the confederacy into the Sikh Empire, and over the following years absorbed or subdued most other misls north of the Sutlej, by conquest, diplomacy and marriage. Not everything was absorbed: the Ahluwalia house survived at Kapurthala as an ally of the Empire and then as a princely state, and a branch of the Karora Singhia survived as Kalsia.
South of the Sutlej the story runs the other way. The Cis-Sutlej chiefs, above all the Phulkian states of Patiala, Nabha and Jind, sought British protection against Maharaja Ranjit Singh Ji, whose armies crossed the Sutlej three times in 1806 to 1808. By the Treaty of Amritsar of 25 April 1809, finalised by proclamation on 3 May 1809, the Sutlej became the boundary: the British would not interfere north of it, the Lahore state would not dispossess the Cis-Sutlej chiefs, and those states passed under British protection, surviving as princely states long after the misls north of the river had become one empire. The misl names outlived the misls: Ramgarhia and Ahluwalia are still carried today as community names by families whose ancestors served in those confederacies.
ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਉਹ ਗਿਆਰਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਮਿਸਲ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰ ਹੇਠ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਸੀ, ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਹੇਠ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮਿਸਲ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ?
ਮਿਸਲ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸੀ: ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਈ ਜਾਂ ਟੁਕੜੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਲਾਕਾ, ਜੋ ਉਸ ਇਕਾਈ ਨੇ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਮਿਸਲਦਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਦਾਰ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ, ਜੋ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉੱਤੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਰਬੀ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਲੱਭਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਟੀਨਗਾਸ ਆਪਣੇ ਫਾਰਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਜਾਂ ਬਰਾਬਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਾਈਲ ਵੀ, ਭਾਵ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ। ਦੂਜਾ ਅਰਥ ਸਿੱਖ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ: ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮਿਸਲ ਉਸ ਫਾਈਲ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਲੜਾਕੂ ਫੌਜ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਿੱਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਡੀ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਲੱਭੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਰਹੱਦੀ ਛਾਉਣੀ ਜਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਰਾਖੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਢਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਮਿਸਲ ਨੂੰ ਕਬੀਲਾ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਹੇਠ ਜੁੜੇ ਕਬੀਲਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਪੰਨਾ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਬਰਾਬਰ, ਅਤੇ ਫਾਈਲ।
ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਮਿਸਲ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਟੁਕੜੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ, ਸੋਲਾਂ ਸੋ ਅਠਾਸੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗਾਣੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਬਦਲਿਆ, ਉਹ ਪੈਮਾਨਾ ਸੀ: ਟੁਕੜੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸ਼ਬਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੰਸਥਾਪਕ ਤੋਂ, ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਤੋਂ ਪਏ: ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ, ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ, ਉਹ ਸਿੱਖ ਝੰਡਾ, ਜੋ ਇਸ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਢੋਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤੋਂ।
ਜੱਥਿਆਂ ਤੋਂ ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਤੱਕ: ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਵਿੱਚ ਮਿਸਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣੀਆਂ
ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਸੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਮਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸਮੂਹਾਂ, ਜੱਥਿਆਂ, ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਤੇਤੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ, ਬੁੱਢਾ ਦਲ, ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਾਲਾ ਸਮੂਹ, ਅਤੇ ਤਰੁਣਾ ਦਲ, ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੂਹ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਪੈਂਤੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮ ਹੇਠ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਜੱਥੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਕ੍ਰਮ ਵੱਲ ਕਦਮ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ: ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਪੰਤਾਲੀ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਗੁਰਮਤੇ ਨੇ ਜੱਥਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਚੀ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਤੱਕ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਪੈਂਹਠ ਹੋ ਗਈ।
ਆਖਰੀ ਕਦਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਮਲਾ ਸੀ: ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਨੇ ਜਨਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਨਤੀ ਮਾਰਚ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਨੂੰ ਵਿਸਾਖੀ ਉੱਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਗੁਰਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੈਂਹਠ ਜੱਥੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਫੌਜ ਬਣਾਈ, ਦਲ ਖਾਲਸਾ। ਪਹਿਲੀਆਂ ਛੇ ਮਿਸਲਾਂ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਹੇਠ ਰੱਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਪੰਜ ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਹੇਠ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹਨ ਕਿ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਨੂੰ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ; ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਇਹ ਵੀ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ, ਸਰਵਉੱਚ ਆਗੂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ।
ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਨ?
ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਛੇ ਮਿਸਲਾਂ ਇਹ ਸਨ। ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਹੇਠ, ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਵਿੱਚ ਕਪੂਰਥਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਪਿੰਡਾਂ ਸਮੇਤ। ਫੈਜ਼ਲਪੁਰੀਆ ਮਿਸਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਪੁਰੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਜਲੰਧਰ ਦੋਆਬ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਬਨੂੜ ਅਤੇ ਭਰਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਮਿਸਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਗੜ੍ਹੀਆ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਰੋੜਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਮਰਾਲਾ ਤੋਂ ਜਗਾਧਰੀ ਤੱਕ ਲੰਬੀ ਪੱਟੀ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ, ਦਸੌਂਧਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਢੋਣ ਵਾਲੇ, ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਦੋਰਾਹਾ ਅਤੇ ਮਾਛੀਵਾੜਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਜ਼ੀਰਾ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਮਿਸਲ, ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਹੇਠ, ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਪੁਰ ਅਤੇ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਡੱਲੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਘੈਬਾ ਹੇਠ, ਰਾਹੋਂ, ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਫਿਲੌਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਉਪਰਲੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ।
ਤਰੁਣਾ ਦਲ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਮਿਸਲਾਂ ਇਹ ਸਨ। ਭੰਗੀ ਮਿਸਲ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਹੇਠ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਬਣੀ: ਇਸ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਮੁਲਤਾਨ ਤੱਕ ਫੈਲੀ, ਜੋ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅੱਸੀ ਤੱਕ ਇਸ ਕੋਲ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਤੱਕ ਵੀ। ਕਨ੍ਹੱਈਆ ਮਿਸਲ, ਜੈ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਅੱਜ ਦੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਮੁਕੇਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ, ਬਟਾਲੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਰਾਜ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਨਕਈ ਮਿਸਲ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ, ਰਾਵੀ ਅਤੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨੱਕਾ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ, ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਹੇਠ, ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਬਿਆਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ, ਮਿਆਣੀ ਅਤੇ ਊੜਮੁੜ ਟਾਂਡਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਅਤੇ ਨੂਰਪੁਰ ਸਮੇਤ ਪਹਾੜੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ, ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨੌਧ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ, ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਜੇਹਲਮ ਤੋਂ ਪਾਰ ਰੋਹਤਾਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ।
ਕਈ ਸੂਚੀਆਂ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਿਸਲ ਵੀ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਫੂਲਕੀਆਂ ਮਿਸਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਹੇਠ, ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਰੱਖਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਮਿਸਲ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਕਮਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਹੋ ਗੱਲ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਕਹੀਏ ਤਾਂ ਫੂਲਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਅਠਤਾਲੀ ਦੇ ਉਸ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਫੈਸਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸੰਘ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਜਦ ਕਿ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਇੱਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਸਰੋਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਗਿਣਦਾ ਹੈ: ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ, ਅਤੇ ਫੂਲਕੀਆਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਵਜੋਂ ਵੱਖਰੀ ਗਿਣੀ ਗਈ।
ਮਿਸਲਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ?
ਦਲ ਖਾਲਸਾ ਇੱਕ ਢਿੱਲਾ ਸੰਘ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਲਿਖਤੀ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਵਾਲੀ ਸੰਸਥਾ ਸਰਬੱਤ ਖਾਲਸਾ ਸੀ, ਸਾਰੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸਭਾ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ, ਵਿਸਾਖੀ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਉੱਤੇ, ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਆਗੂ ਨੂੰ ਚੁਣਦੀ, ਸਿਆਸੀ ਟੀਚੇ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤੈਅ ਕਰਦੀ, ਅਤੇ ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਵਾਰਸੀ ਬਾਰੇ ਝਗੜੇ ਨਿਪਟਾਉਂਦੀ, ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਗੁਰਮਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ। ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਆਪ ਉਸ ਏਕਤਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਹ ਸੰਘ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ ਸੀ।
ਮੈਂਬਰੀ ਮਿਸਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਬਰਾਬਰ। ਕੋਈ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੱਖ, ਜੋ ਸਰਗਰਮ ਘੋੜਸਵਾਰ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਿਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਿਸਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਦ ਚਾਹੇ ਆਪਣੀ ਮੈਂਬਰੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਮਿਸਲ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਆਪਣਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਆਪ ਰੱਖਦਾ, ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਨਹੀਂ, ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਸੀ: ਜਿੱਤਿਆ ਇਲਾਕਾ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਤੱਕ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਫੌਜਾਂ ਲਗਭਗ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸਨ, ਤੋਪਖਾਨਾ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਫੌਜ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲੜਦੀਆਂ: ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਬੰਦੂਕ ਮੁੜ ਭਰਨੀ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ। ਆਮਦਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਖੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੀਸ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਮਾਲੀਆ ਅਨੁਮਾਨ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇ ਬਦਲੇ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸਰਦਾਰ ਹਾਕਮ ਬਣ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਭੂਮੀ ਮਾਲੀਏ ਤੋਂ। ਮਿਸਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਿੰਡ ਆਪਣੇ ਮਾਮਲੇ ਸਰਦਾਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਹੇਠ ਪੰਜ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ ਰਾਹੀਂ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵਜੋਂ ਮਿਸਲਾਂ
ਜਿੱਤਾਂ ਨੇ ਟੁਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਨਵਰੀ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਚੌਂਠ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੈ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਬਿੰਦੂ ਤੋਂ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਇਲਾਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਦਲ ਖਾਲਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ। ਜੇ ਐਸ ਗਰੇਵਾਲ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਸੱਤਰ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਜਮਨਾ ਅਤੇ ਸਿੰਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਸੱਠ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਆਸਤਾਂ ਗਿਣਦਾ ਹੈ। ਮੋਟੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗਿਆਰਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਮਾਝੇ ਅਤੇ ਦੋਆਬਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਦ ਕਿ ਫੂਲਕੀਆਂ ਕੋਲ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਉਸਾਰੀ ਵੀ ਕੀਤੀ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਬੁੰਗੇ, ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮੀਨਾਰ, ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਬੁੰਗਾ ਅਜੇ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਏਕਤਾ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਂਦੇ ਨਹੀਂ। ਮਿਸਲਾਂ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਇੱਕ ਦੂਜੀਆਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਇਲਾਕਾ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਹ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਸੱਤਰ ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹੋਰ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਆਜ਼ਾਦ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਸਖਤ ਹੋ ਗਏ, ਹੋਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ, ਆਹਲੂਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਕਨ੍ਹੱਈਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ। ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਛਿਅੱਤਰ ਵਿੱਚ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਕਨ੍ਹੱਈਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਮਲੇ ਨੇ ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜੇਤੂਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਿਆ, ਭਾਵੇਂ ਮਿਸਲ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਇਲਾਕਾ ਮੁੜ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸੰਘ, ਜੋ ਅਫਗਾਨ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਜੋਗਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਿਆ।
ਮਿਸਲ ਯੁੱਗ ਕਿਵੇਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ?
ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਏਕੀਕਰਨ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਚੜ੍ਹਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ, ਸ਼ੁੱਕਰਚੱਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆ, ਉਹ ਤਾਰੀਖ, ਜੋ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਸੰਘ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿੱਚ ਏਕੀਕਰਨ ਲਈ ਸੱਤ ਜੁਲਾਈ ਸਤਾਰਾਂ ਸੋ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਹੋਰ ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ, ਕੂਟਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂ ਮਿਲਾ ਲਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਘਰਾਣਾ ਕਪੂਰਥਲੇ ਵਿੱਚ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਿਆਸਤ ਵਜੋਂ ਬਚਿਆ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਕਰੋੜ ਸਿੰਘੀਆ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ ਕਲਸੀਆ ਵਜੋਂ ਬਚੀ ਰਹੀ।
ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਕਹਾਣੀ ਉਲਟੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ ਅਤੇ ਜੀਂਦ ਦੀਆਂ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ, ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮੰਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅਠਾਰਾਂ ਸੋ ਛੇ ਅਤੇ ਅਠਾਰਾਂ ਸੋ ਅੱਠ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸਤਲੁਜ ਪਾਰ ਆਈਆਂ। ਪੰਝੀ ਅਪ੍ਰੈਲ ਅਠਾਰਾਂ ਸੋ ਨੌਂ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸੰਧੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਮਈ ਅਠਾਰਾਂ ਸੋ ਨੌਂ ਦੇ ਐਲਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਸਤਲੁਜ ਹੱਦ ਬਣ ਗਿਆ: ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦਖਲ ਨਹੀਂ ਦੇਣਗੇ, ਲਾਹੌਰ ਰਿਆਸਤ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਇਸ ਪਾਰ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਦਖਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਰਿਆਸਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਆ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਦੀਆਂ ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਬਣ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਜੋਂ ਬਚੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਮਿਸਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਮਿਸਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ: ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਅਤੇ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈਚਾਰਕ ਨਾਵਾਂ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਡੇਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (6)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ