Romila Thapar: Ancient India Historian

Romila Thapar, born in Lucknow in 1931 to a Punjabi family, is India's most read historian of the ancient past. As professor emerita of ancient history at Jawaharlal Nehru University in Delhi, she changed how ancient India is studied, and her books, from Asoka and the Decline of the Mauryas to Early India, are read by students and readers alike.

Early life: a childhood on the move

Romila Thapar was born on 30 November 1931 in Lucknow, almost by chance. Her mother, Kaushalya, was travelling from Rangoon to Lahore, where her father, the army doctor Daya Ram Thapar, was posted, when she stopped at her sister's home in Lucknow and could travel no further. She was born there, and the family soon moved on to the Thal Fort in the North-West Frontier Province, where her father had been transferred.

Her father, Lieutenant-General Daya Ram Thapar, later became Director-General of the Indian Armed Forces Medical Services. Born in Lahore to a prominent Punjabi family, he had studied at Government College Lahore before training as a doctor in Edinburgh. Romila was the youngest of three children. Her elder brother, Romesh Thapar, became a well known journalist; her elder sister was Bimla Thapar.

Her father's postings moved the family every couple of years, so Romila went to school in six different places, spending her school years largely at St Mary's School in Pune, where teachers of history and literature, and of botany, first stirred her love of learning. As a schoolgirl in Pune she attended Mahatma Gandhi's prayer meetings and once paid five rupees for his autograph. Gandhi noticed her silk kurta and told her to wear khadi instead, a small episode she remembered all her life.

After school she studied at Wadia College in Pune, then joined Miranda House in Delhi when her father was transferred there. She graduated from Panjab University with honours in English literature, with history as a subsidiary subject. Her paternal grandfather had been a schoolteacher who summarised the vernacular press for the British administration, and her maternal grandfather, a lawyer, insisted that each of his five daughters take a degree, unusual for a father in the 1920s.

From literature to ancient history

The turn towards history came in a long school holiday, when her father returned from a museum in Madras carrying books about Chola bronze images. Father and daughter read and talked about them together, and the questions they raised stayed with her. When the time came to choose, her father said the money he had set aside would pay either for her dowry or for a degree at London University, and she chose the degree.

London opened a new world to her. She took her first degree from the University of London in 1955, and her tutor, A. L. Basham, author of The Wonder That Was India, urged her to apply for a doctoral scholarship. She won it and completed her PhD at the School of Oriental and African Studies in 1958 under Basham. Her thesis, Asoka and the Decline of the Mauryas, became her first book and remains closest to her heart.

Despite offers to stay on in England, she returned to India, beginning as a reader in ancient Indian history at Kurukshetra University in 1961, moving to the same post at Delhi University in 1963, and joining Jawaharlal Nehru University in 1970, where she taught for the next twenty years.

Career and major works

At JNU, Thapar became professor of ancient Indian history, and professor emerita after retiring in 1991. She also taught as a visiting professor at Cornell, the University of Pennsylvania and the College de France. Her work changed the questions historians asked about early India. Instead of treating the past mainly as a line of kings and dynasties, she read texts alongside inscriptions, coins and archaeological remains, and asked how societies themselves changed: how people earned a living, how states took shape, and how religions grew.

Her first book, Asoka and the Decline of the Mauryas (1961), read Asoka's policy of dhamma as a civic ethic meant to hold together an empire of many peoples and faiths, and traced the empire's decline to an administration so centralised that only rulers of exceptional ability could make it work. A History of India, Volume One (1966) carried the story from the earliest times to the arrival of Europeans in the sixteenth century , the book through which generations of readers first met ancient India.

Ancient Indian Social History (1978) looked at caste and at Buddhism as a path of social protest and mobility. From Lineage to State (1985) traced how lineage based pastoral groups in the Ganga valley became settled farming societies and then states, driven by iron tools, plough agriculture and towns. Early India: From the Origins to AD 1300 (2002) gathered this work into one wide synthesis.

Later books returned to single subjects and read them from many sides. Sakuntala (2002) followed one story through the Mahabharata, Kalidasa's play and later retellings in several languages, showing how the same tale changed with its tellers. Somanatha (2005) examined the many accounts of the Gujarat temple, including inscriptions recording local Hindu rulers giving land for a mosque, and argued against telling the temple's story as a simple tale of one community against another. The Past Before Us (2013) studied the historical traditions of early north India.

Thapar has also spoken plainly in public debate. She has criticised a communal interpretation of history, in which the last thousand years are read only as conflict between two fixed religious communities. When school history textbooks were rewritten in 2002, she objected to changes made to her own Class VI textbook on ancient India without her permission. During the Emergency of 1975 to 1977, she was one of very few academics who refused to sign a letter praising Indira Gandhi's government, and she has said her income tax assessments for the previous decade were reopened for questioning.

Why did Romila Thapar decline the Padma Bhushan?

Thapar was offered the Padma Bhushan, one of India's highest civilian honours, twice, and declined it both times, in 1992 and 2005. In January 2005 her name appeared in the Republic Day honours list, although she had told the ministry three months earlier that she would not accept an award. She wrote to President A. P. J. Abdul Kalam, saying she was astonished to see her name on the list.

Her reason, in her own words, was simple: “I only accept awards from academic institutions or those associated with my professional work, and not state awards.” The refusal became one of the best known facts about her, and it fits a career in which she accepted many academic honours while keeping a clear distance from state recognition.

Honours and later life

The academic honours came in full. In 2004 the United States Library of Congress appointed her the first holder of its Kluge Chair in Countries and Cultures of the South, and in 2008 she shared the Kluge Prize for the Study of Humanity with the historian Peter Brown, sharing the one million dollar prize. Her appointment to the Kluge Chair had drawn an online petition of more than 2,000 signatures opposing it, a sign of how contested her work had become.

She was general president of the Indian History Congress in 1983, held the Jawaharlal Nehru Fellowship in 1976, and was elected a Corresponding Fellow of the British Academy in 1999, a Foreign Honorary Member of the American Academy of Arts and Sciences in 2009, and a member of the American Philosophical Society in 2019. She holds honorary doctorates from Oxford, Chicago, Edinburgh, Calcutta, Hyderabad and Brown, and is an honorary fellow of Lady Margaret Hall, Oxford, and of SOAS in London.

She has kept writing well past retirement: The Past As Present (2014), Which of Us Are Aryans? (2019), Voices of Dissent (2020), and The Future in the Past and Our History, Their History, Whose History? (2023), each returning to one central question: how Indians have told their own past, and whose version gets heard.

Legacy: history with many voices

Thapar's lasting influence is a change of method. She moved the study of ancient India away from lists of kings towards the lives of ordinary people, the land they farmed, the towns they built and the gods they chose. She showed that a single event, a temple or a play, can carry many histories at once, and that the historian's job is to weigh them, not pick one and silence the rest.

For Punjabi readers she has a particular place. Her family belonged to Lahore, the centre of Punjabi life before Partition. Her work on how communities and identities formed over centuries speaks directly to Punjab's own layered past, where peoples, languages and faiths mixed for far longer than any single story allows. Generations of students have learned their first ancient history from her books, and her insistence that evidence must come before certainty remains the standard she set.

ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ 1931 ਵਿੱਚ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐਮੇਰਿਟਾ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆਂ ਦਾ ਪਤਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰਲੀ ਇੰਡੀਆ ਤੱਕ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਥਾਂ ਥਾਂ ਬੀਤਿਆ ਬਚਪਨ

ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ ਦਾ ਜਨਮ 30 ਨਵੰਬਰ 1931 ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਰੰਗੂਨ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਫ਼ੌਜੀ ਡਾਕਟਰ ਦਇਆ ਰਾਮ ਥਾਪਰ, ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਘਰ ਰੁਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਮੁਮਕਿਨ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਬੱਚੀ ਦਾ ਜਨਮ ਉੱਥੇ ਹੀ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਉੱਤਰ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਥਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਜਨਰਲ ਦਇਆ ਰਾਮ ਥਾਪਰ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਸੇਵਾ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਬਣੇ। ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਨਾਮਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਸਨ ਅਤੇ ਐਡਿਨਬਰਾ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੌਰਮਿੰਟ ਕਾਲਜ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਰੋਮਿਲਾ ਤਿੰਨ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰੋਮੇਸ਼ ਥਾਪਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਬਿਮਲਾ ਥਾਪਰ ਸੀ।

ਪਿਤਾ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹਰ ਦੋ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਰੋਮਿਲਾ ਨੇ ਛੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲੀ ਸਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਬੀਤੇ, ਸੇਂਟ ਮੈਰੀਜ਼ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਦੋ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬਨਸਪਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ, ਨੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਜਗਾਇਆ। ਪੁਣੇ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਕੁੜੀ ਵਜੋਂ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਲਈ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ। ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁੜਤਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਦੀ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਭਰ ਯਾਦ ਰਹੀ।

ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਪੁਣੇ ਦੇ ਵਾਡੀਆ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਬਦਲੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਮਿਰਾਂਡਾ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਆਨਰਜ਼ ਨਾਲ ਗਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕੀਤੀ, ਇਤਿਹਾਸ ਸਹਾਇਕ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ। ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਦੇਸੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਲਿਖਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਾ, ਜੋ ਵਕੀਲ ਸਨ, ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜੇ ਧੀਆਂ ਗਰੈਜੂਏਟ ਹੋਣ, ਜੋ 1920 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲ ਸੀ।

ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ

ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਲ ਮੋੜ ਸਕੂਲ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਛੁੱਟੀ ਦੌਰਾਨ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਮਦਰਾਸ ਦੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਤੋਂ ਚੋਲ ਕਾਲ ਦੀਆਂ ਕਾਂਸੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਤੇ। ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਧੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਵਾਲ ਉੱਠੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਚੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੋ ਪੈਸਾ ਉਸ ਨੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਾਜ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ ਜਾਂ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਡਿਗਰੀ ਚੁਣੀ।

ਲੰਡਨ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੇ 1955 ਵਿੱਚ ਲੰਡਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਏ. ਐਲ. ਬਸ਼ਮ, ਜੋ ਦ ਵੰਡਰ ਦੈਟ ਵਾਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰੇਟ ਲਈ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਵਾਸਤੇ ਅਰਜ਼ੀ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਜਿੱਤੀ ਅਤੇ 1958 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲ ਆਫ਼ ਓਰੀਐਂਟਲ ਐਂਡ ਅਫ਼ਰੀਕਨ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਤੋਂ ਬਸ਼ਮ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪੀਐਚਡੀ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆਂ ਦਾ ਪਤਨ, ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ।

ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਭਾਰਤ ਪਰਤ ਆਈ। ਉਸ ਨੇ 1961 ਵਿੱਚ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਰੀਡਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 1963 ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਦਿੱਲੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ 1970 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਅਗਲੇ ਵੀਹ ਸਾਲ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।

ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ

ਜੇਐਨਯੂ ਵਿੱਚ ਥਾਪਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣੀ ਅਤੇ 1991 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਐਮੇਰਿਟਾ ਰਹੀ। ਉਹ ਕਾਰਨੈਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਕਾਲਜ ਦ ਫ਼ਰਾਂਸ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵੀ ਰਹੀ। ਉਸ ਦੇ ਕੰਮ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਭਾਰਤ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲ ਹੀ ਬਦਲ ਦਿੱਤੇ। ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖਾਂ, ਸਿੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸਮਾਜ ਖ਼ੁਦ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੇ: ਲੋਕ ਰੋਜ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਵਧੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਮੌਰਿਆਂ ਦਾ ਪਤਨ (1961), ਨੇ ਸਮਰਾਟ ਅਸ਼ੋਕ ਦੀ ਧੰਮ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੰਤਵ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਮਰਾਜ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਜੋ ਕੇਵਲ ਅਸਾਧਾਰਨ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਹੇਠ ਹੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ (1966) ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢਲੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਯੂਰਪੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਤਾਬ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲੀਆਂ।

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ (1978) ਨੇ ਜਾਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਰੋਧ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ। ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਰਾਜ ਤੱਕ (1985) ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੰਗਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਅਧਾਰਤ ਚਰਵਾਹੇ ਸਮੂਹ ਕਿਵੇਂ ਵਸੇ ਹੋਏ ਕਿਸਾਨ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਜ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਪਿੱਛੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸੰਦ, ਹਲ ਦੀ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਧਦੇ ਕਸਬੇ ਸਨ। ਅਰਲੀ ਇੰਡੀਆ: ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ 1300 ਈਸਵੀ ਤੱਕ (2002) ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਿਆ।

ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਪਰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸ਼ਕੁੰਤਲਾ: ਪਾਠ, ਪਾਠਨ, ਇਤਿਹਾਸ (2002) ਨੇ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਮਹਾਭਾਰਤ, ਕਾਲੀਦਾਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਕਈ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਆਪਣੇ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਮਨਾਥ: ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ (2005) ਨੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਕਈ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵੀ ਸਨ ਜੋ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਹਿੰਦੂ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਮਸਜਿਦ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੰਦਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦ ਪਾਸਟ ਬਿਫ਼ੋਰ ਅਸ (2013) ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ।

ਥਾਪਰ ਨੇ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਸ ਫਿਰਕੂ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ 2002 ਵਿੱਚ ਸਕੂਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕਾਂ ਫਿਰ ਤੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਾਲੀ ਪਾਠ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਗਊ ਮਾਸ ਖਾਣ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। 1975 ਤੋਂ 1977 ਦੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵਿੱਚ ਪੱਤਰ ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਆਮਦਨ ਕਰ ਮੁਲਾਂਕਣ ਫਿਰ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹੇ ਗਏ।

ਰੋਮਿਲਾ ਥਾਪਰ ਨੇ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਕਿਉਂ ਠੁਕਰਾਇਆ?

ਥਾਪਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ, ਦੋ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰ, 1992 ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ 2005 ਵਿੱਚ, ਇਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਨਵਰੀ 2005 ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗਣਤੰਤਰ ਦਿਵਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਲਵੇਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਏ. ਪੀ. ਜੇ. ਅਬਦੁਲ ਕਲਾਮ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਈ।

ਉਸ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਾਧਾਰਨ ਸੀ: “ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਨਮਾਨ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਰਾਜ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਇਨਕਾਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਤੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਿਦਿਅਕ ਸਨਮਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਰਾਜ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਜੀਵਨ

ਵਿਦਿਅਕ ਸਨਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਿਲੇ। 2004 ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ਼ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਕਲੂਗੇ ਚੇਅਰ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਧਾਰਕ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 2008 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਪੀਟਰ ਬ੍ਰਾਊਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਲਈ ਕਲੂਗੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਲੱਖ ਡਾਲਰ ਦੇ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਅੱਧਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਲੂਗੇ ਚੇਅਰ ਦੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦਾ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਤਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਅਰਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਵਿਵਾਦਿਤ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਹ 1983 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਜਨਰਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੀ, 1976 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਫ਼ੈਲੋਸ਼ਿਪ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ 1999 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਕੈਡਮੀ ਦੀ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਫ਼ੈਲੋ, 2009 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਅਕੈਡਮੀ ਆਫ਼ ਆਰਟਸ ਐਂਡ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਆਨਰੇਰੀ ਮੈਂਬਰ, ਅਤੇ 2019 ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੀ ਗਈ। ਉਸ ਕੋਲ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ, ਐਡਿਨਬਰਾ, ਕਲਕੱਤਾ, ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਊਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਤੋਂ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰੇਟਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਕਸਫ਼ੋਰਡ ਦੇ ਲੇਡੀ ਮਾਰਗਰੇਟ ਹਾਲ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੋਆਸ ਦੀ ਆਨਰੇਰੀ ਫ਼ੈਲੋ ਹੈ।

ਉਹ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਤੱਕ ਲਿਖਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅਤੀਤ 2014 ਵਿੱਚ, ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰੀਅਨ ਕੌਣ ਹਨ? 2019 ਵਿੱਚ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ 2020 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਕਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ? 2023 ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਹਰ ਇੱਕ ਉਸੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਵੱਲ ਪਰਤਦੀ ਹੈ: ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਤੀਤ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਰੂਪ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿਰਸਾ: ਕਈ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਥਾਪਰ ਦਾ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਤੋਂ ਹਟਾ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੁਣੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ, ਇੱਕ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਇੱਕ ਨਾਟਕ, ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਲਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਇੱਕ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾ ਦੇਣਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਥਾਂ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੀ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੋ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸੇ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣਾਂ ਦੇ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣਨ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਤਦਾਰ ਅਤੀਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ, ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਉਣ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਲਦੇ ਮਿਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਜ਼ੋਰ ਕਿ ਸਬੂਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਖੇਤਰ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਮਿਆਰ ਹੈ।