Vinod Mehta: Outlook Founder Editor

Vinod Mehta (1941-2015) was an Indian journalist and editor who founded Outlook magazine in 1995 and led it for seventeen years. Born in Rawalpindi and raised in Lucknow, he launched five publications, wrote the bestselling memoir Lucknow Boy, and became one of India's most admired and most outspoken editors.

Early life in Rawalpindi and Lucknow

Vinod Mehta was born on 31 May 1941 in Rawalpindi, in Punjab, in British India. His family left the city for India while he was still a small child, and he grew up in Lucknow, in Uttar Pradesh, as an army boy. The city stayed with him for the rest of his life: he called himself a Lucknow boy, gave his memoir that title, and later said that growing up in Lucknow's mixed culture shaped his secular outlook.

He went to La Martiniere school in Lucknow and then to Lucknow University, where he took a Bachelor of Arts degree. He left home with what he himself described as a third-class degree and no clear plan, and tried a string of jobs, including a spell as a factory hand in suburban Britain, before journalism claimed him.

From factory hand to editor

Mehta came to Bombay in the early 1970s determined to write. In 1971 he self-published Bombay: A Private View, a young outsider's portrait of the city, and the book worked as his calling card into journalism. His first editorship came in 1974, when he took charge of Debonair, a men's magazine best known for its photographs.

He changed the magazine's character without abandoning its audience. Debonair kept its centrefolds, but under Mehta it also carried serious reporting, sharp interviews and lively writing, and it became a magazine people wanted to read. The qualities that would mark his whole career were already on display: irreverence, honesty, a sharp wit and a taste for the gossipy anecdote. In Bombay he fell in with the cartoonist Mario Miranda and the columnist Behram Contractor, known as Busybee, and the three formed a much storied circle of friends.

Launching newspapers

Mehta's ambition was to start a Sunday paper in the mould of London's Sunday Times or The Observer, and in 1981 the publisher Ashwin Shah gave him the chance with The Sunday Observer. It became India's first real Sunday newspaper, with provocative articles and a letters page that became a Mehta trademark: opinions of every shade were printed, and the angrier the disagreement with the paper, the better.

He went on to launch The Indian Post in 1987, The Independent in 1989 and the Delhi edition of The Pioneer in 1990. None of these jobs lasted long, and the reason was usually the same. Mehta refused to take orders from proprietors on editorial matters, and when the clash came, he left. His break with The Independent was the fastest: he resigned 29 days after launching it, over a story based on a doubtful intelligence report that called the politician Y. B. Chavan a spy.

He never worked as a staff reporter or a parliamentary correspondent, and he never claimed a mentor. He was, as one colleague put it, his own man. That independence cost him jobs, but it also made his name: readers knew that a Mehta publication would not flatter the powerful.

Outlook: seventeen years at the top

In 1995 Mehta founded Outlook, a weekly newsmagazine, with the backing of the businessman Rajan Raheja. This time the proprietor stood behind him, and Mehta stayed at the helm for seventeen years, as editor-in-chief until February 2012 and then as editorial chairman. He owned no stake in the magazine, which was unusual for an editor of his standing, and he ran it the same way he had run everything else: reporters were given a free hand, owners were kept at arm's length, and the letters pages gave generous space to readers who disagreed with the magazine.

Outlook under Mehta produced some of the most talked about journalism of its time. In 1997 it ran a cover story on the gangster Dawood Ibrahim, called India's Enemy No. 1. The reporter received a threatening call demanding the story be withdrawn and an apology issued; Mehta refused to withdraw it or apologise. In 1998, when most of the country celebrated the nuclear tests, Outlook stood against them, and Mehta published a long essay by Arundhati Roy criticising the tests. The magazine later published the Niira Radia tapes, which exposed conversations between a lobbyist and leading figures in media, business and politics.

The costs of that independence were real. After Outlook ran a story about a businessman close to the prime minister's office, income tax officials raided the group's offices in twelve cities. The magazine did not change course. Colleagues who worked under him remembered an editor who shielded his reporters from owners, defended them when they were attacked, and never pulled rank when a correspondent had a story worth telling.

What did Vinod Mehta write?

Mehta wrote six books across four decades, and they show both sides of him: the reporter of power and the storyteller. His first book, Bombay: A Private View, appeared in 1971. A biography of the film star Meena Kumari followed in 1972, and a biography of Sanjay Gandhi, The Sanjay Story, in 2012. In 2001 he published a collection of his columns, Mr Editor, How Close Are You to the PM?

His best known books are the two memoirs. Lucknow Boy, published in 2011, tells the story of his childhood in Lucknow, his rootless years in Britain and Bombay, and his rise through Indian journalism, in the witty, anecdotal voice his readers loved. Editor Unplugged, published in 2014, carries the story into Delhi, with portraits of the politicians, businessmen and fellow journalists he met on the way. He was too ill to attend its launch in December 2014.

Honours, television and later life

Mehta served as president of the Editors Guild of India, and for a time he wrote and presented Letter from India for the BBC World Service and BBC Radio 4. In his later years he became a familiar face on television, appearing as a panellist on Times Now's Newshour and CNN-IBN's India at 9, where he was valued for plain speaking and common sense rather than insider knowledge.

On 9 February 2015, a month before his death, the Government of Uttar Pradesh gave him the Yash Bharti Award for his work in journalism. He was married to the journalist Sumita Paul, who had once been his colleague. He also spoke openly in his memoir about a daughter from an earlier relationship. At home he kept a street dog he had adopted and named Editor, a joke that delighted his readers and a regular figure in his columns.

Legacy

Vinod Mehta died of multi-organ failure at the All India Institute of Medical Sciences in New Delhi on 8 March 2015, after a long illness. He was 73. Tributes came from across the political divide, and the prime minister, Narendra Modi, condoled his death, calling him frank and direct in his opinions.

His legacy is not only Outlook, which remains one of India's best known weeklies. It is the example he set for a generation of editors who worked under him and went on to run their own publications. He showed that an editor could refuse a proprietor, protect a reporter, print the dissenting letter and still keep a magazine alive. His own advice to young editors summed it up: keep your resignation letter ready, and you can keep pushing the boundaries one step at a time.

ਵਿਨੋਦ ਮਹਿਤਾ (1941-2015) ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1995 ਵਿੱਚ ਆਊਟਲੁੱਕ ਰਸਾਲੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਜੰਮੇ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਪਲੇ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ, ਆਪਣੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲਖਨਊ ਬੌਏ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬੇਬਾਕ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਏ।

ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਵਿਨੋਦ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਜਨਮ 31 ਮਈ 1941 ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਉਦੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਫ਼ੌਜੀ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਾਲ ਰਿਹਾ: ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦਾ ਇਹੋ ਨਾਂ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਖਨਊ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸੋਚ ਨੂੰ ਘੜਿਆ।

ਉਹ ਲਖਨਊ ਦੇ ਲਾ ਮਾਰਟੀਨੀਅਰ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਲਖਨਊ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲੈ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲੇ ਸਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਕੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ, ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵੱਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੇ ਇੱਕ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।

ਫੈਕਟਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਕ ਤੱਕ

ਮਹਿਤਾ 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਬੰਬਈ ਆਏ। 1971 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਖ਼ਰਚੇ ਉੱਤੇ ਬੰਬੇ: ਅ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਿਊ ਛਪਵਾਈ, ਜੋ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰੋਂ ਚਿਤਰਣ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸੰਪਾਦਕੀ 1974 ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੈਬੋਨੇਅਰ, ਇੱਕ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਰਸਾਲੇ, ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ, ਜੋ ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਡੈਬੋਨੇਅਰ ਵਿੱਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਹੀਆਂ, ਪਰ ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਰਿਪੋਰਟਾਂ, ਤਿੱਖੀਆਂ ਇੰਟਰਵਿਊਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਉਦੋਂ ਹੀ ਦਿਖਣ ਲੱਗੇ ਸਨ: ਬੇਬਾਕੀ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਤਿੱਖਾ ਹਾਸਾ ਅਤੇ ਗੱਪ-ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੌਕ। ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਕਾਰਟੂਨਿਸਟ ਮਾਰੀਓ ਮਿਰਾਂਡਾ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਬਹਿਰਾਮ ਕਾਂਟਰੈਕਟਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਜ਼ੀਬੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈ।

ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਲੰਡਨ ਦੇ ਸੰਡੇ ਟਾਈਮਜ਼ ਜਾਂ ਦਿ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਐਤਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਅਸ਼ਵਿਨ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿ ਸੰਡੇ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਨਾਲ ਇਹ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਸਲ ਐਤਵਾਰੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭੜਕਾਊ ਲੇਖ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਮਹਿਤਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ: ਹਰ ਰੰਗ ਦੀ ਰਾਇ ਛਪਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜਿੰਨੀ ਤਿੱਖੀ ਹੁੰਦੀ, ਉਨੀ ਹੀ ਚੰਗੀ।

ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1987 ਵਿੱਚ ਦਿ ਇੰਡੀਅਨ ਪੋਸਟ, 1989 ਵਿੱਚ ਦਿ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਅਤੇ 1990 ਵਿੱਚ ਦਿ ਪਾਇਨੀਅਰ ਦਾ ਦਿੱਲੀ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨੌਕਰੀ ਲੰਬੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ, ਅਤੇ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਇੱਕੋ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਮਹਿਤਾ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਸੰਪਾਦਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਟਕਰਾਅ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਿ ਇੰਡੀਪੈਂਡੈਂਟ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਲੱਗ ਹੋਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਸੀ: ਅਖ਼ਬਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ 29 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਸ਼ੱਕੀ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਰਿਪੋਰਟ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਖ਼ਬਰ ਵਿੱਚ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਵਾਈ. ਬੀ. ਚਵਾਨ ਨੂੰ ਜਾਸੂਸ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਸਟਾਫ਼ ਰਿਪੋਰਟਰ ਜਾਂ ਸੰਸਦੀ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਦਮੀ ਸਨ। ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖੋਹੀਆਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬਣਾਇਆ: ਪਾਠਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਤਾਕਤਵਰਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

ਆਊਟਲੁੱਕ: ਸਿਖ਼ਰ ਉੱਤੇ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ

1995 ਵਿੱਚ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਰਾਜਨ ਰਾਹੇਜਾ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਆਊਟਲੁੱਕ, ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਖ਼ਬਰ ਰਸਾਲਾ, ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਾਰ ਮਾਲਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਸਤਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਰਹੇ: ਫਰਵਰੀ 2012 ਤੱਕ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਪਾਦਕ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਪਾਦਕੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਜੋਂ। ਰਸਾਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਹਿੱਸੇਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁਤਬੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਲਈ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ: ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਹੱਥ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਥਾਂ ਮਿਲੀ।

ਮਹਿਤਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਆਊਟਲੁੱਕ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਚਰਚਿਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। 1997 ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੈਂਗਸਟਰ ਦਾਊਦ ਇਬਰਾਹਿਮ ਉੱਤੇ ਕਵਰ ਕਹਾਣੀ ਛਾਪੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ ਇੰਡੀਆਜ਼ ਐਨਿਮੀ ਨੰਬਰ 1। ਰਿਪੋਰਟਰ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਭਰਿਆ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ ਕਿ ਖ਼ਬਰ ਵਾਪਸ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗੀ ਜਾਵੇ; ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਜਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1998 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪਰੀਖਣਾਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਊਟਲੁੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਪਰੀਖਣਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕਰਦਾ ਅਰੁੰਧਤੀ ਰੌਏ ਦਾ ਲੰਬਾ ਲੇਖ ਛਾਪਿਆ। ਰਸਾਲੇ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨੀਰਾ ਰਾਡੀਆ ਟੇਪਾਂ ਛਾਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਲਾਲ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਗੱਲਬਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।

ਇਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪਈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਇੱਕ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਛਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮਦਨ ਕਰ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸਮੂਹ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਬਾਰਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਾਪੇ ਮਾਰੇ। ਰਸਾਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਾਥੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਿਪੋਰਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਹਮਲਾ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਾਅ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਰੁਤਬਾ ਨਹੀਂ ਜਤਾਉਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸੰਵਾਦਦਾਤਾ ਕੋਲ ਦੱਸਣ ਯੋਗ ਖ਼ਬਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਵਿਨੋਦ ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ?

ਮਹਿਤਾ ਨੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖ ਦਿਖਦੇ ਹਨ: ਤਾਕਤ ਦਾ ਰਿਪੋਰਟਰ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ, ਬੰਬੇ: ਅ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਵਿਊ, 1971 ਵਿੱਚ ਆਈ। 1972 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਸਿਤਾਰਾ ਮੀਨਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਆਈ, ਅਤੇ 2012 ਵਿੱਚ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਜੀਵਨੀ, ਦਿ ਸੰਜੇ ਸਟੋਰੀ। 2001 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਲਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਾਪਿਆ, ਮਿਸਟਰ ਐਡੀਟਰ, ਹਾਊ ਕਲੋਜ਼ ਆਰ ਯੂ ਟੂ ਦਿ ਪੀਐੱਮ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀਆਂ ਹਨ। ਲਖਨਊ ਬੌਏ, ਜੋ 2011 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਲਖਨਊ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ, ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਸਾਲਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਭਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਹਾਸੇ-ਠੱਠੇ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ-ਕਹਾਣੀ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਸੀ। ਐਡੀਟਰ ਅਨਪਲੱਗਡ, ਜੋ 2014 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ, ਕਾਰੋਬਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ। ਉਹ ਬਿਮਾਰੀ ਕਰਕੇ ਦਸੰਬਰ 2014 ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸਨਮਾਨ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ

ਮਹਿਤਾ ਐਡੀਟਰਜ਼ ਗਿਲਡ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਵਰਲਡ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਰੇਡੀਓ 4 ਲਈ ਲੈਟਰ ਫ਼ਰਾਮ ਇੰਡੀਆ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਚਿਹਰੇ ਬਣ ਗਏ, ਟਾਈਮਜ਼ ਨਾਓ ਦੇ ਨਿਊਜ਼ਆਵਰ ਅਤੇ ਸੀਐੱਨਐੱਨ-ਆਈਬੀਐੱਨ ਦੇ ਇੰਡੀਆ ਐੱਟ 9 ਵਿੱਚ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਗੱਲ ਅਤੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਕਦਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ।

9 ਫਰਵਰੀ 2015 ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਲਈ ਯਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਮਿਤਾ ਪਾਲ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਥੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੋਂ ਇੱਕ ਧੀ ਬਾਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਗਲੀ ਦਾ ਕੁੱਤਾ ਪਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਡੀਟਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਇੱਕ ਮਜ਼ਾਕ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ।

ਵਿਰਾਸਤ

ਵਿਨੋਦ ਮਹਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 8 ਮਾਰਚ 2015 ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਿਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਲੰਬੀ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਉਹ 73 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਸਿਆਸੀ ਵੰਡ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਉੱਤੇ ਸੋਗ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਇ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਿੱਧਾ ਕਿਹਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਊਟਲੁੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰੀ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੇਠ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਕ ਸੰਪਾਦਕ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਨਾਂਹ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਰਿਪੋਰਟਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸਹਿਮਤੀ ਵਾਲਾ ਪੱਤਰ ਛਾਪ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੀ ਰਸਾਲਾ ਚਲਦਾ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ: ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਦਮ ਕਰਕੇ ਹੱਦਾਂ ਅੱਗੇ ਧੱਕਦੇ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹੋ।