Sobha Singh: Painter of the Sikh Gurus

Sobha Singh (29 November 1901 to 22 August 1986) was a Punjabi painter whose portraits of the Sikh Gurus became the images by which millions picture the founders of the Sikh faith. Born at Sri Hargobindpur in Gurdaspur district, he trained briefly in Amritsar, served in the British Indian Army as a draughtsman, and after Partition settled at Andretta, where he painted for the rest of his life.

Early life in Sri Hargobindpur

Sobha Singh was born on 29 November 1901 in a Ramgarhia Sikh family at Sri Hargobindpur, a town on the bank of the Beas in Gurdaspur district, in Punjab's Majha region. His father, Deva Singh, had been in the Indian cavalry. He lost his mother in 1905, when he was four, and his father in 1917, when he was about sixteen. Every account agrees the boy drew constantly from an early age.

At the age of fifteen he entered the Industrial School at Amritsar for a one year course in art and craft. That brief course was his only recorded formal art training, but it set his direction: drawing became his trade as well as his calling, first in uniform and then, for more than sixty years, at his own easel.

Army draughtsman and first studios

In 1919 Sobha Singh joined the British Indian Army as a draughtsman and served in Baghdad, in Mesopotamia, now Iraq. Army drafting sharpened his line and discipline, and the Western academic realism he absorbed then stayed in his painting for life. He left the army in 1923 and returned to Amritsar, where he opened a studio, first at Bazar Mai Sewan and later near Jallianwala Bagh. In the same year, on Baisakhi day, he married Bibi Inder Kaur.

Studio years took him across Punjab and beyond: Lahore from 1926, Delhi from 1931, with a studio in Connaught Place, where he stayed for twelve years and became a familiar figure in the capital's cultural life. He painted his first Sohni Mahiwal at Delhi, and it brought him early fame. He also lived for a time at Preet Nagar, the writers' colony between Lahore and Amritsar, with the novelist Nanak Singh and the writer Gurbax Singh.

Why did Sobha Singh settle in Andretta?

Sobha Singh settled in Andretta because Partition took away his Lahore home, and the Kangra valley gave him the quiet he wanted. In 1946 he had gone back to Lahore, opened a studio at Anarkali and was working as an art director on a film when Partition forced him to leave the city. He first came to Andretta in 1947, shortly after Partition. Norah Richards, the Irish born founder of Punjabi theatre who lived there, was a deciding factor, and in 1949 he settled there for good.

Andretta was then a remote village near Palampur, set in the Kangra valley under the Dhauladhar hills. It suited a painter who rose before dawn, read Emerson, Krishnamurti and Khalil Gibran, and could sit at his easel for twelve hours a day, as he still did in his eighties. He once turned down the offer of a plot in Chandigarh, saying Andretta was beautiful and peaceful. He stayed there for the rest of his life, producing hundreds of paintings.

The Guru portraits and Sohni Mahiwal

Painting the Gurus, Sobha Singh said, was the work nearest to his real self, and it is the work the world knows him by. His earliest painting in the series, the birth of Guru Nanak, was made in 1934, showing the child Nanak in his mother Mata Tripta's lap. In 1937 came the meditative portrait captioned Nam Khumari Nanaka, Charhi Rahe Din Raat, with the Guru's eyes lowered in trance. The portrait he made for the 500th birth anniversary of Guru Nanak in 1969 won the widest fame of all: reproduced in homes, gurdwaras and calendars, it is the face most people now picture when they think of Guru Nanak.

He painted Guru Gobind Singh for the Guru's 300th birth anniversary, plus Guru Amar Das, Guru Tegh Bahadur meditating at Baba Bakala, and Guru Har Krishan healing the sick in Delhi. From Punjabi folklore he took the great love stories: Sohni Mahiwal, which he painted again and again and which many rate his masterpiece, Heer Ranjha, and Sassi Punnu, painted as early as 1929. From his Kangra years came the Kangra Bride and Gaddan, his portrait of a Gaddi girl. He also painted Maharaja Ranjit Singh, Bhagat Singh, Kartar Singh Sarabha, Mahatma Gandhi and Lal Bahadur Shastri, and his thirty foot mural panel on the evolution of Sikh history hangs in the art gallery of Parliament House in New Delhi.

He worked in sculpture too, making busts of M. S. Randhawa, Prithviraj Kapoor and Nirmal Chandra. His head study of the poet Amrita Pritam was left unfinished.

Honours and later life

Honours came late, and then in a rush. Punjabi University, Patiala, made him a fellow in 1970 and later conferred on him an honorary Doctor of Literature. The Ministry of Information and Broadcasting made a documentary on his life, Painter of the People, and the BBC made a documentary on him in 1984. The Punjab Government named him State Artist in 1974, the Punjab Arts Council gave him its highest award in 1982, and in 1983 the Government of India awarded him the Padma Shri, the country's fourth highest civilian honour.

His wife Inder Kaur died in 1967. In his last years at Andretta his daughter Gurcharan Kaur and her family looked after him, and he kept painting: a large portrait of Guru Ravidas was left unfinished. Sobha Singh died at the PGI in Chandigarh in August 1986, aged 84. Most modern accounts give the date as 22 August, while the Encyclopedia of Sikhism entry gives 21 August.

Legacy

The originals of his paintings are kept at the Sobha Singh Art Gallery and Museum at Andretta, where his studio can also be visited. His daughter Gurcharan Kaur and her son Dr Hirday Paul Singh have kept the gallery as a place of pilgrimage for art lovers. Andretta, a village few outsiders could have found on a map in 1949, is now known across the world because he lived there. In 2001 the Government of India issued a postage stamp in his honour for his birth centenary, and in 2023 his grandson Dr Hirday Paul Singh published the biography Sobha Singh Artist: Life and Legacy. His deepest legacy, though, is on the wall: the calm Guru Nanak, hand raised in blessing, that hangs in Sikh homes everywhere is, in the public mind, his Nanak.

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ (29 ਨਵੰਬਰ 1901 ਤੋਂ 22 ਅਗਸਤ 1986) ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗੜਾ ਘਾਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਬਿਤਾਈ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 29 ਨਵੰਬਰ 1901 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਝਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਿਆਸ ਕੰਢੇ ਵਸੇ ਕਸਬੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਗੋਬਿੰਦਪੁਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਭਾਰਤੀ ਘੋੜਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ: 1905 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ 1917 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਗਭਗ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੀ ਚੱਲ ਵਸੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਹਰ ਵਰਣਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਸਹਿਮਤ ਹੈ: ਮੁੰਡਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ।

ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਲਾ ਅਤੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਕੋਰਸ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਇੰਡਸਟ੍ਰੀਅਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਇਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਰਸਮੀ ਕਲਾ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਵੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਵਰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੱਠ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ।

ਫ਼ੌਜੀ ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਟੂਡੀਓ

1919 ਵਿੱਚ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਬਰਤਾਨਵੀ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਡਰਾਫਟਸਮੈਨ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੈਸੋਪੋਟਾਮੀਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਇਰਾਕ ਹੈ, ਦੇ ਬਗ਼ਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਫ਼ੌਜੀ ਡਰਾਫਟਿੰਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਈ ਪੱਛਮੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਦੀ ਛਾਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਵਿੱਚ ਉਮਰ ਭਰ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1923 ਵਿੱਚ ਫ਼ੌਜ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਮੁੜ ਆਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਟੂਡੀਓ ਖੋਲ੍ਹਿਆ, ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮਾਈ ਸੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਵਿਸਾਖੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬੀਬੀ ਇੰਦਰ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਟੂਡੀਓ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1926 ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ 1931 ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਕਨਾਟ ਪਲੇਸ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਣ ਗਏ। ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਹਿਲਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਬਸਤੀ ਪ੍ਰੀਤ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ, ਨਾਵਲਕਾਰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ।

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰੇਟਾ ਕਿਉਂ ਵੱਸੇ?

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰੇਟਾ ਇਸ ਲਈ ਵੱਸੇ ਕਿਉਂਕਿ ਵੰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਾ ਘਰ ਖੋਹ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਾਂਗੜਾ ਘਾਟੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। 1946 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਮੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਅਨਾਰਕਲੀ ਵਿੱਚ ਸਟੂਡੀਓ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਕਲਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵੰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1947 ਵਿੱਚ, ਵੰਡ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਅੰਦਰੇਟਾ ਆਏ। ਨੋਰਾ ਰਿਚਰਡਜ਼, ਆਇਰਿਸ਼ ਮੂਲ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀ ਬਾਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਚੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣਾਇਕ ਕਾਰਨ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ 1949 ਵਿੱਚ ਉਹ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ।

ਅੰਦਰੇਟਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਾਲਮਪੁਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਜਾਣਿਆ ਪਿੰਡ ਸੀ, ਜੋ ਧੌਲਾਧਾਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹੇਠ ਕਾਂਗੜਾ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਉਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰਾਸ ਆਇਆ ਜੋ ਸਵੇਰੇ ਹਨੇਰੇ ਉੱਠਦਾ ਸੀ, ਐਮਰਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾਮੂਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਘੰਟੇ ਆਪਣੇ ਤਖ਼ਤੇ ਅੱਗੇ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਅੱਸੀ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਪਲਾਟ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੰਦਰੇਟਾ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਏ।

ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ

ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਸਵੈ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਹ ਕੰਮ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੜੀ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਚਿੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਜਨਮ, 1934 ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਾਲਕ ਨਾਨਕ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਹਨ। 1937 ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਿਆਨ ਮਗਨ ਚਿੱਤਰ ਆਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ ਨਾਮ ਖੁਮਾਰੀ ਨਾਨਕਾ, ਚੜ੍ਹੀ ਰਹੇ ਦਿਨ ਰਾਤ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਵਿਖਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1969 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇ 500ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਇਆ: ਘਰਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਕੈਲੰਡਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ ਇਹੀ ਉਹ ਚਿਹਰਾ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 300ਵੇਂ ਜਨਮ ਦਿਹਾੜੇ ਲਈ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰ ਦਾਸ, ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਖੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ, ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਦੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਈਆਂ: ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ, ਅਤੇ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂੰ, ਜੋ 1929 ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਂਗੜਾ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਾਂਗੜਾ ਬ੍ਰਾਈਡ ਅਤੇ ਗੱਦਣ, ਇੱਕ ਗੱਦੀ ਕੁੜੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ, ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਬਣਾਏ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤੀਹ ਫੁੱਟ ਲੰਮਾ ਭਿੱਤੀ ਚਿੱਤਰ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਦ ਭਵਨ ਦੀ ਕਲਾ ਗੈਲਰੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੂਰਤੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਐਮ. ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ, ਪ੍ਰਿਥਵੀਰਾਜ ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਚੰਦਰ ਦੇ ਅੱਧ ਬੁੱਤ ਬਣਾਏ। ਕਵਿੱਤਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰ ਅਧਿਐਨ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ

ਸਨਮਾਨ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਆਏ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ, ਨੇ 1970 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲੋ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਨਰੇਰੀ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸੂਚਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰਣ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਪੇਂਟਰ ਆਫ਼ ਦ ਪੀਪਲ ਨਾਂ ਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ, ਅਤੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਈ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1974 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਐਲਾਨਿਆ, ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਕੌਂਸਲ ਨੇ 1982 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰਵਉੱਚ ਪੁਰਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ 1983 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਰਵਉੱਚ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿੱਤਾ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਇੰਦਰ ਕੌਰ ਦਾ 1967 ਵਿੱਚ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ: ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਚਿੱਤਰ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਅਗਸਤ 1986 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਪੀ.ਜੀ.ਆਈ. ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 84 ਸਾਲ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਰਣਨ ਤਰੀਕ 22 ਅਗਸਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਇੰਦਰਾਜ਼ ਵਿੱਚ 21 ਅਗਸਤ ਦਰਜ ਹੈ।

ਵਿਰਾਸਤ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਦਰੇਟਾ ਵਿਖੇ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਕਲਾ ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਟੂਡੀਓ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਗੁਰਚਰਨ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਡਾ. ਹਿਰਦੇਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਲਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਤੀਰਥ ਵਰਗੀ ਥਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਦਰੇਟਾ, ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਨੂੰ 1949 ਵਿੱਚ ਬਾਹਰਲੇ ਘੱਟ ਹੀ ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਲੱਭ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹੇ। 2001 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਹਤੇ ਡਾ. ਹਿਰਦੇਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੀਵਨੀ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ ਆਰਟਿਸਟ: ਲਾਈਫ਼ ਐਂਡ ਲੈਗੇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕੰਧ ਉੱਤੇ ਹੈ: ਸ਼ਾਂਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ ਹੱਥ, ਜੋ ਸਿੱਖ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਲੱਗਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਾਨਕ ਹੈ।