The Adi Granth, meaning the First Book, is the Sikh scripture as Guru Arjan Dev Ji compiled it in 1604, scribed by Bhai Gurdas Ji and installed in the Harmandir Sahib at Amritsar. It gathered the hymns of the first five Gurus with the verses of Hindu and Muslim saints, and a century later, with Guru Tegh Bahadur Ji's hymns added at Damdama Sahib, it became the Guru Granth Sahib.
- Punjabi name
- ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ
- Compiled by
- Guru Arjan Dev Ji, the fifth Guru
- Scribe
- Bhai Gurdas Ji
- Worked on
- 1601 to 1604, at Ramsar, Amritsar
- Completed
- 29 August 1604 in tradition (Bhadon Sudi 1, Samat 1661)
- Installed
- 1 September 1604, Harmandir Sahib, Amritsar
All 13 facts
- First Granthi
- Baba Buddha Ji
- Contents
- Hymns of the first five Gurus, 15 Bhagats, 11 Bhatts; 5,721 shabads in 30 raags
- Guru Arjan's hymns
- 2,218 shabads, the largest share
- Size
- 974 large folios, handwritten
- Original manuscript
- Kartarpur Bir, kept by the Sodhi family at Kartarpur, Jalandhar district
- Later recension
- Damdami Bir, Damdama Sahib, Talwandi Sabo, 1705-06; added 116 hymns of Guru Tegh Bahadur Ji; 5,894 shabads in 31 raags
- Script and language
- Gurmukhi; Sant Bhasha, chiefly Punjabi and Braj with Persian, Arabic and Sanskrit words
The Adi Granth, meaning the First Book, is the Sikh scripture as Guru Arjan Dev Ji compiled it in 1604. Scribed by Bhai Gurdas Ji at Amritsar and installed in the Harmandir Sahib, it gathered the hymns of the five Gurus with the verses of Hindu and Muslim saints, and a century later it became the Guru Granth Sahib.
What is the Adi Granth?
Adi means first, from the beginning, and Granth means book: the first authorised book of the Sikh Gurus' hymns. Guru Arjan Dev Ji called it the Pothi Sahib, the Revered Book, and the name Adi Granth came into use later. It is not a different scripture from the Guru Granth Sahib, but the same book at an earlier stage, before the ninth Guru's hymns were added.
The volume gathers the bani of the first five Gurus, Guru Nanak Dev Ji through Guru Arjan Dev Ji, with the verses of fifteen Bhagats, saint poets of the Hindu Bhakti movement and the Sufi Shaikh Farid, and the praise verses of eleven Bhatts, the court bards who sang of the Gurus. Its hymns are arranged by raag, the musical measure each is sung in, not by author. It opens with Japji Sahib, Guru Nanak Dev Ji's morning prayer, and with the Mool Mantar: there is One Creator, Truth is the Name.
Everything in it is written in Gurmukhi, in a language scholars call Sant Bhasha, the speech of the saints, drawing on Punjabi and Braj with words from Persian, Arabic and Sanskrit. Sikhs call this hymnody Gurbani, the Guru's word.
Why did Guru Arjan Dev Ji compile it?
By the end of the sixteenth century the Gurus' hymns were scattered, some kept in pothis, handwritten collections passed from Guru to Guru, and some living only in memory and song. The third Guru, Guru Amar Das Ji, had gathered hymns into the Goindval pothis in the 1570s, and those volumes became the foundation of Guru Arjan Dev Ji's work. But there was no single approved text.
Prithi Chand, Guru Arjan Dev Ji's elder brother, who had claimed the Guruship for himself, was circulating hymns of the earlier Gurus mixed with verses of his own, and the community could not always tell true bani from altered verse. To protect the teaching, the fifth Guru set out to fix an authentic anthology, checked line by line, that every Sikh could trust.
He sent his associates across the subcontinent to collect the circulating hymns, and he persuaded Baba Mohan, the eldest son of Guru Amar Das Ji, to hand over the collection of the first three Gurus. Tradition says the Guru won the volumes by singing the hymns to Baba Mohan. With the Goindval pothis in hand, he could test every verse against the record of his predecessors, keeping what matched the Guru's teaching and setting the rest aside. Verses by poets such as Kahna, Chhaju, Peelo and Shah Hussain were left out as not coming up to his measure.
How was the Adi Granth made?
The work began in 1601 and took about four years. Guru Arjan Dev Ji set up at Ramsar, a quiet spot beside a small pool at Amritsar, where Gurdwara Ramsar stands today, and there he dictated the text to Bhai Gurdas Ji, the scholar and poet whom Sikhs call the key to the scripture. Bhai Gurdas Ji was more than a scribe: he helped collect and check the hymns and choose between versions.
The finished volume held 5,721 shabads in 30 raags, with a Raag Mala at its end. Guru Arjan Dev Ji himself contributed the largest share, 2,218 shabads, the other Gurus the rest of the Gurmat portion, and the Bhagats and Bhatts the remainder. Written out by hand on 974 large folios, every page was read and approved by the Guru.
On 1 September 1604 the volume was installed in the newly built Harmandir Sahib at Amritsar, placed on a high canopied seat, with Baba Buddha Ji as its first Granthi. Guru Arjan Dev Ji bowed to the book and sat lower than it, a gesture that said the words now stood above the man who had gathered them. The writing is traditionally dated finished on 29 August 1604, Bhadon Sudi 1, Samat 1661.
The Kartarpur Bir: where is the original manuscript?
The manuscript Sikh tradition identifies as the volume completed in 1604 is the Kartarpur Bir, kept today by the Sodhi family at Kartarpur in Jalandhar district, at Gurdwara Thum Sahib. After Guru Arjan Dev Ji, the book passed to the line of Dhir Mal, a grandson of Guru Hargobind Ji who claimed the Guruship for himself and held the volume as proof of his claim. When followers of Guru Tegh Bahadur Ji seized it, the Guru ordered it returned to Dhir Mal's family, and it stayed with the Sodhis of Kartarpur.
It later passed to Maharaja Ranjit Singh at Lahore, and after the British annexation it was returned in 1850 to Sodhi Sadhu Singh of Kartarpur. It has stayed with the family since, shown to the public on special occasions. A second story belongs here too: Bhai Banno, asked to carry the new manuscript to Lahore for binding, added some hymns of his own, and Guru Arjan Dev Ji rejected that copy, calling it the Khari Bir, the brackish or unacceptable book.
Scholars have studied the Kartarpur Bir for more than a century without settling every question. Bhai Jodh Singh examined it page by page and published his description, Sri Kartarpuri Bir de Darshan, in 1968, still the principal published account. Handwriting analysis has found at least four distinct scribal styles in its pages, which suggests more than one hand worked on it, and its exact relationship to other early copies, such as the Banno Bir, is still argued. No full modern examination has been published, so this page gives its status as tradition holds it and says plainly where the evidence stops. Early drafts were already circulating before 1604: the oldest surviving manuscript, Guru Nanak Dev University Manuscript 1245, has been dated to about 1599.
From Adi Granth to Guru Granth Sahib: what changed at Damdama?
No later Guru added hymns of his own, and the Adi Granth stood unchanged for a century. The change came after Guru Gobind Singh Ji lost his father, Guru Tegh Bahadur Ji, executed in Delhi in 1675. The ninth Guru's hymns were not in the 1604 book, and the tenth Guru wanted them added. The Sodhis of Kartarpur refused to lend the original volume, so Guru Gobind Singh Ji made a new recension instead.
At Damdama Sahib, Talwandi Sabo, during his stay in 1705-06, he dictated the whole scripture from memory to Bhai Mani Singh Ji, adding the 116 hymns of Guru Tegh Bahadur Ji, some in the raag Jaijaiwanti. That recension, the Damdami Bir, holds 5,894 shabads in 31 raags, the text every printed copy follows today. Some accounts date the Damdama work to 1704 rather than 1705-06, and the year is given here as the tradition most often records it. He put none of his own poetry into the book; his compositions went into the Dasam Granth instead.
In October 1708, at Nanded in the Deccan, shortly before his death, Guru Gobind Singh Ji declared that the scripture would be the Guru after him, ending the line of human Gurus. From that day the book has been the Guru Granth Sahib, the eternal Guru, and the Adi Granth is its first form. The original Damdami Bir was lost in the wars of the eighteenth century, by tradition, and the volumes in use today descend from copies made of it.
How is the Adi Granth honoured today?
For Sikhs the scripture is not a book on a shelf but a living Guru, and it is treated as one. Each morning it is installed under a canopy in the gurdwara, attended with a whisk, and each night it is laid to rest. Devotees read it in full in the Akhand Path, an unbroken reading of about two days, and each day a hymn is drawn at random as the hukamnama, the command of the day. The printed text is fixed at 1,430 angs, so a hymn sits on the same page in every copy.
A reader can stand where this history happened: the Harmandir Sahib at Amritsar, where the Adi Granth was first installed; Gurdwara Ramsar, beside its pool, where it was written; Takht Damdama Sahib at Talwandi Sabo, where it took its final form; and Kartarpur, where the Sodhi family still keeps the old manuscript, seen on special occasions.
The Adi Granth matters because it caught the Gurus' words in writing while the community that first sang them was still alive to check them. A faith that had begun in spoken hymns gained a book it could carry, copy and defend, and that book, enlarged once and never again, speaks each morning in gurdwaras around the world.
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, ਭਾਵ ਪਹਿਲੀ ਪੋਥੀ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਉਹ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 1604 ਵਿੱਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਂ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਇਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਗਿਆ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕੀ ਹੈ?
ਆਦਿ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪਹਿਲਾ ਜਾਂ ਮੁੱਢ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪੋਥੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਾਂ ਆਪ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੋਥੀ ਕੀ ਹੈ: ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪੋਥੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੋਥੀ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸੇ ਪੋਥੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਜੇ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ।
ਇਸ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਗੁਰੂਆਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੱਕ, ਦੀ ਬਾਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ, ਹਿੰਦੂ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸੰਤ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ, ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਰਾਂ ਭੱਟਾਂ ਦੇ ਸਵੱਯੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰਾਗ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਗੀਤਕ ਸੁਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੋਥੀ ਇੱਕ ਗੀਤ ਪੁਸਤਕ ਵਾਂਗ ਤਰਤੀਬਬੱਧ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ੴ ਸਤਿਨਾਮੁ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖੁ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਅਕਾਲ ਮੂਰਤਿ ਅਜੂਨੀ ਸੈਭੰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਿੱਖ ਇਸ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ?
ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਖਿੰਡੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਬਾਣੀ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਜੋ ਇੱਕ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਵਿੱਚ ਜਿਉਂਦੀ ਸੀ। ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਨੇ 1570 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੋਥੀਆਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਬਣੀਆਂ। ਪਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪਾਠ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਘਾਟਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਿਥੀ ਚੰਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੈਲਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਹਰ ਸਤਰ ਜਾਂਚੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਿੱਖ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦਾ ਕੰਮ ਸੀ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਮਨਾ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਿਆ। ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਨੂੰ ਬਾਣੀ ਗਾ ਕੇ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੋਥੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਪੋਥੀਆਂ ਹੱਥ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਲਿਖਤੀ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਜਾਂਚ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਕਹਿਣਾ, ਛੱਜੂ, ਪੀਲੋ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਵਰਗੇ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਲਈ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੀ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਕਿਵੇਂ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ?
ਇਹ ਕੰਮ 1601 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਸਾਲ ਚੱਲਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਰਾਮਸਰ, ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਂਤ ਥਾਂ, ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਪਾਠ ਲਿਖਵਾਇਆ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਲਿਖਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਣੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ, ਜਾਂਚਣ ਅਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪਾਠਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ, ਜੋ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਪੋਥੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਣੀਆਂ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਲਿਖੀ ਸੀ।
ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ 30 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 5,721 ਸ਼ਬਦ ਸਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਮਾਲਾ, ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਦਰਜ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ, 2,218 ਸ਼ਬਦ। ਬਾਕੀ ਗੁਰਮਤਿ ਹਿੱਸਾ ਦੂਜੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਨੇ। ਹੱਥ ਨਾਲ 974 ਵੱਡੇ ਪੱਤਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਪੋਥੀ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖੋਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਹਰ ਪੰਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ।
1 ਸਤੰਬਰ 1604 ਨੂੰ ਇਹ ਪੋਥੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਜਲੂਸ ਨਾਲ ਲਿਜਾ ਕੇ ਇੱਕ ਉੱਚੇ ਛਤਰੀ ਵਾਲੇ ਆਸਣ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ, ਉਹ ਸਤਿਕਾਰਤ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਬਣਾਏ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠੇ, ਇਸ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਨ 29 ਅਗਸਤ 1604 ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਿਕਰਮੀ ਸੰਮਤ 1661 ਦੀ ਭਾਦੋਂ ਸੁਦੀ 1 ਨੂੰ, ਉਸ ਦਿਨ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਲਿਖਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ।
ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ: ਅਸਲ ਖਰੜਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਉਹ ਖਰੜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ 1604 ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਪੋਥੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਥੰਮ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਸਬੇ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਖਿੱਚੋਤਾਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੋਥੀ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਆ ਗਈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਪੋਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋਹ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧੀਰ ਮੱਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹੀ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1850 ਵਿੱਚ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀ ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਬੰਨੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਪੋਥੀ ਜਿਲਦ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹੋਰ ਜੋੜ ਬੈਠੇ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨਕਲ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖਾਰੀ ਬੀੜ, ਖਾਰੀ ਜਾਂ ਨਾ ਮੰਨਣਯੋਗ ਪੋਥੀ, ਕਿਹਾ।
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਬੀੜ ਦਾ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੰਨਾ ਪੰਨਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ, ਸ੍ਰੀ ਕਰਤਾਰਪੁਰੀ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, 1968 ਵਿੱਚ ਛਾਪੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਸਤਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸ ਖਰੜੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਚਾਰ ਵੱਖਰੀਆਂ ਲਿਖਾਈਆਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਬੰਨੋ ਬੀੜ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਅਜੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਖਰੜੇ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਜਾਂਚ ਛਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਰੰਪਰਾ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬੂਤ ਕਿੱਥੇ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 1604 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖਰੜੇ ਅਤੇ ਨਕਲਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: ਇਸ ਪਾਠ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਖਰੜਾ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਖਰੜਾ 1245, ਲਗਭਗ 1599 ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ: ਦਮਦਮੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਦਲਿਆ?
ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜੋੜੀ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੱਕ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਰਿਹਾ। ਬਦਲਾਅ ਉਦੋਂ ਆਇਆ, ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, ਨੂੰ ਗੁਆਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1675 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਬਾਣੀ 1604 ਦੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਜੋੜੀ ਜਾਵੇ। ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਦੇ ਸੋਢੀਆਂ ਨੇ ਅਸਲੀ ਪੋਥੀ ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪੋਥੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ।
ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਵਿਖੇ 1705-06 ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਲਿਖਵਾਈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ 116 ਸ਼ਬਦ ਜੋੜੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਸ ਪੋਥੀ ਨੂੰ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 31 ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚ 5,894 ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੀ ਹਰ ਛਪੀ ਹੋਈ ਪੋਥੀ ਇਸੇ ਪਾਠ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਦਮਦਮੇ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ 1704 ਦਾ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, 1705-06 ਦੀ ਥਾਂ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਉਹ ਸਾਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਰਜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚ ਗਈ।
ਅਕਤੂਬਰ 1708 ਵਿੱਚ, ਦੱਖਣ ਦੇ ਨਾਂਦੇੜ ਵਿਖੇ, ਆਪਣੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਪੋਥੀ ਹੀ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਇਹ ਪੋਥੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੈ, ਸਦੀਵੀ ਗੁਰੂ, ਅਤੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲੀ ਦਮਦਮੀ ਬੀੜ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚ ਗਈ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੋਥੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਕਲਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀਆਂ ਹਨ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬਾਣੀ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦਾ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਛਤਰੀ ਹੇਠਾਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚੌਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਤ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖਾਸਨ ਉੱਤੇ ਸੁਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਪੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਬਿਨਾਂ ਰੁਕੇ ਪਾਠ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਦਿਨ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਜੋਂ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਦਾ ਹੁਕਮ। ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਠ 1,430 ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੋਥੀ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਪਾਠਕ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਥਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਾਮਸਰ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਤਖ਼ਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤਮ ਰੂਪ ਲਿਆ। ਅਤੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ, ਜਿੱਥੇ ਸੋਢੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣਾ ਖਰੜਾ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਪੋਥੀ ਖ਼ਾਸ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਏ, ਜਦ ਉਹ ਸੰਗਤ ਅਜੇ ਜਿਉਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਧਰਮ, ਜੋ ਬੋਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੂੰ ਇੱਕ ਪੋਥੀ ਮਿਲ ਗਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੋਥੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਧਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਵੇਰ ਬੋਲਦੀ ਹੈ।
More religion entries to explore
Sources (5)
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support