The Zafarnama is Guru Gobind Singh Ji's Epistle of Victory, a letter of 111 verses in Persian written in 1705 to the Mughal emperor Aurangzeb after the Battle of Chamkaur. Written from the Malwa villages of Dina and Kangar and carried to Ahmednagar by Bhai Daya Singh Ji and Bhai Dharam Singh Ji, it condemns the emperor's broken oaths and claims a moral victory.
- Punjabi name
- ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ
- Meaning
- Epistle of Victory, from zafar (victory) and nama (letter)
- Author
- Guru Gobind Singh Ji, the tenth Guru
- Written
- 1705, after the Battle of Chamkaur (22 December 1704)
- Language and form
- Persian verse, 111 verses (112 in one count)
- Addressed to
- Aurangzeb, Mughal emperor of India
All 10 facts
- Written at
- The Malwa villages of Kangar (Bathinda district) and Dina (Moga district), Punjab
- Carried by
- Bhai Daya Singh Ji and Bhai Dharam Singh Ji, to Ahmednagar in the Deccan
- Most quoted verse
- Verse 22: when all modes of redressing the wrong have failed, raising the sword is pious and just
- Preserved in
- The Dasam Granth, sometimes counted as the first of the Hikayats
The Zafarnama, the Epistle of Victory, is the letter Guru Gobind Singh Ji wrote in Persian verse in 1705 to the Mughal emperor Aurangzeb after the Battle of Chamkaur. In 111 verses the Guru, who had lost his father, his mother, all four of his sons and most of his Sikhs, does not plead and does not boast of arms. He holds the emperor to his own broken oaths, praises God, recounts Chamkaur, and claims the only victory that mattered to him: a moral one.
What is the Zafarnama?
Zafarnama is a Persian compound: zafar, victory, and nama, a letter or epistle, so the title itself is the argument, a letter that declares victory in the act of being written. It is a work of 111 verses, in one count 112, written in Persian, the court language of Mughal India, in a verse form modelled on the epic manner of Ferdowsi's Shahnama, a book Aurangzeb knew well. The letter survives as part of the Dasam Granth, the collection of Guru Gobind Singh Ji's compositions, where it is sometimes counted as the first of the Hikayats, the tales that follow it, and the version in circulation today is in Gurmukhi script and Persian verse, though it was first written in the Perso-Arabic script. A copy of the letter said to have been prepared by Bhai Daya Singh Ji, one of the first Panj Pyare, is still extant, and modern readers know the work best through Navtej Sarna's English translation, published by Penguin.
Why did Guru Gobind Singh Ji write it?
The letter answers a betrayal and a catastrophe. Through 1704 the Guru's hill fortress town of Anandpur Sahib was besieged by Mughal and hill forces. When the Sikhs finally evacuated the fort, they did so under promises of safe passage sworn on the Quran by the emperor's side. The promise was broken: the evacuating Sikhs were attacked, the Guru's mother and younger sons were captured and later killed at Sirhind, and at Chamkaur Sahib on 22 December 1704 a small, famished band of about forty Sikhs faced a vastly larger army, in the fighting of which the Guru's two elder sons fell. The Guru escaped by night, as his Sikhs insisted he must, and reached the Malwa country. From there he wrote to the emperor not as a defeated rebel seeking terms, but as a wronged sovereign and a teacher, to condemn the breaking of an oath sworn on the Quran and to tell Aurangzeb that an attack launched against a promise was not a battle but a slaughter, and that in it the emperor, not the Guru, had lost.
What does the Zafarnama say?
Scholars divide the letter into five movements: an invocation of God, the loss of Anandpur, the battle of Chamkaur, the direct address to Aurangzeb, and a conclusion. The verse count tells the same story in numbers: of the 111 verses, 34 praise God, 32 answer the emperor's invitation to a meeting, which the Guru declines, inviting Aurangzeb instead to come to him, 24 describe Chamkaur, 15 reproach the emperor for the broken promise, and even 6 praise Aurangzeb himself, for the Guru writes as a judge, not a pamphleteer, and gives the emperor his due before his indictment. Two verses are quoted wherever the letter is discussed. Verse 22 states the Sikh rule for the sword, in the translation used by scholars: when all modes of redressing the wrong have failed, raising the sword is pious and just. Verse 59 turns the invitation into a guarantee: on the way there will be no danger to your life, for the whole tribe of Brars accepts my command. In verses 78 and 79 the Guru warns that the Khalsa will not rest while injustice rules, and through the letter runs one unbroken note: complete confidence in God after extreme personal loss.
Where was the Zafarnama written, and how was it delivered?
Tradition places the writing in the Malwa villages the Guru sheltered in after Chamkaur, and the sources name two neighbouring places together: Kangar village in modern Bathinda district, from which accounts say the letter was written and dispatched, and nearby Dina, in modern Moga district, where the Guru rested for some days. The stay at Dina is commemorated by Gurdwara Lohgarh Sahib, Dina, and the Encyclopedia of Sikhism account places him there with local Sikhs whose grandfathers had served Guru Hargobind Ji. What is not in dispute is the delivery. The Guru would not trust Mughal couriers with such a letter, and he wanted to know how the emperor received it, so he sent his own Sikhs, Bhai Daya Singh Ji and Bhai Dharam Singh Ji, both of the first Panj Pyare, south to Aurangzeb's camp at Ahmednagar in the Deccan. Sikh accounts describe Daya Singh Ji speaking boldly before the emperor, as the Guru had instructed, and Aurangzeb, then near the end of his life, responding with an invitation and instructions to his officers to conciliate the Guru. Aurangzeb died at Ahmednagar on 20 February 1707, before any meeting could take place.
Is the Zafarnama read as a victory today?
The victory of the title is deliberately not a military one, and that is why the letter still reads as a living text rather than a war dispatch. The Guru had lost the fort, the battle and his family, and he says so plainly; what he claims is that faith, truth and a kept conscience outrank an empire that breaks its sworn word, so the moral verdict of Chamkaur runs against the side that won the field. The letter is also a bridge text: a Sikh Guru writing in the emperor's own court language and poetic tradition, quoting the moral world of Saadi, whose Bustan and Gulistan Aurangzeb admired, to judge the emperor by standards the emperor himself professed. Scholars add one honest caution, which readers should know: historians such as Anil Chandra Banerjee and Christopher Shackle have argued that the original letter may have been written in prose and later recast in the poetic form that has come down to us, so the exact wording of every verse is a matter of scholarship, while the letter, its errand and its argument are not in doubt. In Punjab the Zafarnama is kept in daily memory at the gurdwaras of Dina and Kangar, and its verse 22 is still the sentence Sikhs reach for when they explain when, and only when, the sword may be taken up.
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਪੱਤਰ, ਉਹ ਚਿੱਠੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1705 ਵਿੱਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ। 111 ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ, ਆਪਣੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤੇ ਸਿੱਖ ਗੁਆ ਲਏ ਸਨ, ਨਾ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੇਖੀ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਲਈ ਜਵਾਬਦੇਹ ਠਹਿਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਇੱਕੋ ਜਿੱਤ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਜਿੱਤ।
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕੀ ਹੈ?
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਬਦ ਜੋੜ ਹੈ। ਜ਼ਫ਼ਰ, ਜਿੱਤ, ਅਤੇ ਨਾਮਾ, ਇੱਕ ਚਿੱਠੀ ਜਾਂ ਪੱਤਰ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚਿੱਠੀ ਜੋ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ 111 ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ 112, ਜੋ ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਮੁਗਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਫ਼ਿਰਦੌਸੀ ਦੇ ਸ਼ਾਹਨਾਮੇ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਢੰਗ ਤੇ ਬਣੇ ਇੱਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਸਾਂਭੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਦੇ ਹਿਕਾਇਤਾਂ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਰੂਪ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਰਬੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਇੱਕ ਨਕਲ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪਾਠਕ ਇਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਵਤੇਜ ਸਰਨਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੈਂਗੁਇਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਕਿਉਂ ਲਿਖੀ?
ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਇੱਕ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਹੈ। 1704 ਭਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ ਨਗਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਖਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲੋਂ ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਖਾਧੀਆਂ ਸਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਾਹ ਦੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਹੇਠ ਨਿਕਲੇ। ਵਾਅਦਾ ਤੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਹਮਲਾ ਹੋਇਆ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਫੜੇ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਅਤੇ 22 ਦਸੰਬਰ 1704 ਨੂੰ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਟੋਲੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਫ਼ੌਜ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਕਲਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਬਾਗੀ ਵਜੋਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਮੰਗਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਧੱਕੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ, ਕੁਰਾਨ ਤੇ ਖਾਧੀ ਸਹੁੰ ਤੋੜਨ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਿ ਵਾਅਦੇ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹਮਲਾ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਤਲੇਆਮ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਾਰਿਆ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੀ, ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ।
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ?
ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ, ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਲੜਾਈ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਿੱਟਾ। ਬੰਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਇਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। 111 ਬੰਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 34 ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, 32 ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, 24 ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, 15 ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਟੁੱਟੇ ਵਾਅਦੇ ਲਈ ਉਲਾਂਭਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ 6 ਬੰਦ ਤਾਂ ਖੁਦ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇੱਕ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਪਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹੱਕ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਬੰਦ ਹਰ ਥਾਂ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੰਦ 22 ਤਲਵਾਰ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨਿਯਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ। ਜਦੋਂ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਅਸਫਲ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕਣਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ। ਬੰਦ 59 ਸੱਦੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗਾਰੰਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਾੜਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਬੀਲਾ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਬੰਦ 78 ਅਤੇ 79 ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜ ਹੈ, ਖਾਲਸਾ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਸੁਰ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਨਿੱਜੀ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ।
ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਕਿੱਥੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ?
ਪਰੰਪਰਾ ਇਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠਹਿਰੇ, ਅਤੇ ਸਰੋਤ ਦੋ ਗੁਆਂਢੀ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਕੱਠੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਬਠਿੰਡਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਕਾਂਗਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਵੇਰਵੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖੀ ਅਤੇ ਭੇਜੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦਾ ਦੀਨਾ, ਆਧੁਨਿਕ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਦਿਨ ਠਹਿਰੇ। ਦੀਨਾ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਾਅ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਲੋਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਦੀਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਗੱਲ ਤੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਜਿਹੀ ਚਿੱਠੀ ਲਈ ਮੁਗਲ ਸੰਦੇਸ਼ਵਾਹਕਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿੱਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਭੇਜੇ। ਸਿੱਖ ਵੇਰਵੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਦਾਇਤ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤ ਕੋਲ ਸੀ, ਇੱਕ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, 20 ਫਰਵਰੀ 1707 ਨੂੰ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਅਹਿਮਦਨਗਰ ਵਿਖੇ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।
ਕੀ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਜਿੱਤ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਕ ਜਿਉਂਦੀ ਲਿਖਤ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਕਿਲ੍ਹਾ, ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਾਂਭੀ ਜ਼ਮੀਰ ਉਸ ਸਲਤਨਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਖਾਧੀ ਸਹੁੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਚਮਕੌਰ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਮੈਦਾਨ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪੱਖ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਇੱਕ ਪੁਲ ਵਰਗੀ ਲਿਖਤ ਵੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਆਪਣੀ ਦਰਬਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਅਦੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬੁਸਤਾਨ ਅਤੇ ਗੁਲਿਸਤਾਨ ਦੀ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਖੁਦ ਮੰਨਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਵਿਦਵਾਨ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਜੋੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਨਿਲ ਚੰਦਰ ਬੈਨਰਜੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸਟੋਫਰ ਸ਼ੈਕਲ ਵਰਗੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮੂਲ ਚਿੱਠੀ ਸ਼ਾਇਦ ਵਾਰਤਕ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਢਾਲੀ ਗਈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਬੰਦ ਦੇ ਅਸਲ ਸ਼ਬਦ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਚਿੱਠੀ, ਇਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਦਲੀਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਦੀਨਾ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਬੰਦ 22 ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਵਾਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਉਦੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਲਵਾਰ ਕਦੋਂ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਦੋਂ, ਚੁੱਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
More religion entries to explore
Jugti is free and independent. Reader support keeps the Kosh growing.
Support