ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 675 ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ, ਜੋ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਦੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਮਝਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਭਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ
- ਨਾਂ
- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ
- ਲੇਖਕ
- ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (1551-1636)
- ਭਾਸ਼ਾ
- ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ
- ਕਵਿਤਾਵਾਂ
- ਅੱਜ 675 ਜਾਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ: 1940 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 556, ਅਤੇ 1940 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਲੱਭੀਆਂ 119; ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ 666 ਗਿਣਦੇ ਹਨ
- ਰਚਨਾ
- ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ
All 10 facts
- ਰੂਪ
- ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਬਿੱਤ ਚੌਪਈਆਂ; ਸਿਰਫ਼ 3 ਸਵਈਏ, ਅਤੇ 8 ਦੋਹਰੇ, 8 ਸੋਰਠੇ ਤੇ 8 ਛੰਤ
- ਸਬੰਧਤ ਰਚਨਾ
- ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ
- ਸਥਿਤੀ
- ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ; ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਕਾਵਿ ਵਿਆਖਿਆ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਮੁੱਖ ਭਾਵ
- ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ (ਬਿਰਹਾ)
The Kabitt Savaiye of Bhai Gurdas Ji is a collection of 675 short poems in Braj Bhasha, the literary language of north India, composed by Bhai Gurdas Ji in the early 1600s. Written after his famous Punjabi Vars, it explains the teachings of the Sikh Gurus through praise, story and devotion, and it is still sung in gurdwaras today.
What is the Kabitt Savaiye?
The name comes from the form of the poems. A kabitt is a four line stanza of the court poetry of north India, and a savaiye is a related stanza form. Almost all of the 675 pieces are kabitts, with only three savaiyyas among them. The verses are in Braj Bhasha, the literary language of the country around Mathura and Agra, written down in Gurmukhi script. Each verse is short, and its force lands in the fourth and final line.
The Kabitt Savaiye is the second great work of ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ।, after his Punjabi Vars. It is not part of Guru Granth Sahib Ji, and it was never meant to be scripture. It is a commentary in verse, an explanation of what the Gurus taught, written by the man who had sat beside ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ and written out the Adi Granth with his own hand. That is why it is still sung along with ਗੁਰਬਾਣੀ at holy congregations. Dr. Ganda Singh called the Kabitt Savaiye the poetical dissertation in the fundamental principles of Sikhism.
Who wrote it, and when?
Bhai Gurdas Ji was born at Goindwal in 1551, the year most scholars give, though some place his birth anywhere between 1540 and 1560. He was the nephew of Guru Amar Das Ji, the third Guru, and the only child of Bhai Ishar Das and Mata Jivani. He lost his mother when he was barely three and his father when he was twelve, and he was brought up at Goindwal under the Guru's care. He studied Sanskrit at Varanasi, then travelled widely as a missionary through Agra, Lucknow, Varanasi, Burhanpur, Rajasthan, Jammu and the Chamba hills.
After the passing of Guru Ram Das Ji in 1581 he returned to the Punjab and made Amritsar his home. When Guru Arjan Dev Ji decided to compile the Adi Granth, he chose Bhai Gurdas Ji as his principal helper, and the whole volume was inscribed by his hand and completed in 1604. He served Guru Hargobind Ji as well, helped build the Akal Takht, and led Sikhs to Gwalior when the Guru was detained there. He died at Goindwal on 25 August 1636, as most accounts give the date, though a few sources give 1637.
When the Kabitt Savaiye itself was written is less certain, and scholars differ. Some regard it as an early work, while others place it in his later years, as the more mature work of the two. The view most often given is that a major part of it was completed after the Vars, in the years when Bhai Gurdas Ji was living and preaching at Kashi and Agra. The themes and the language belong to the religious and literary world of Kashi and Agra. The running theme, a pang of separation from the Guru, fits a man writing far from home.
How is it different from the Vars?
The ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ are forty vars in Punjabi, ballads in the heroic metre, and they are the work every Sikh knows first. Tradition reports that Guru Arjan Dev Ji called them the key to the Guru Granth Sahib, and they have been read that way ever since, as the first and fullest explanation of the Gurus' teaching. They range widely, over the lives of the Gurus, the history of the early Panth, and the way of life a devout Sikh should follow.
The Kabitt Savaiye does the same work in a different dress. It is written in Braj Bhasha, in the tight four line kabitt form of court poetry, for readers in Kashi and Agra rather than for readers in the Punjab. The Vars are broad and public, a commentary on a whole community and its history. The Kabitt is more personal and lyrical, the voice of a poet away from his Guru, writing about devotion, longing and the Guru's grace.
Some scholars call the Kabitt Savaiye the more original work of the two, because the Vars follow an established Punjabi form while the Kabitt carries Bhai Gurdas Ji's own voice more directly. The Vars are the more popular work, and they always will be, because they are in Punjabi. The Kabitt is the quieter companion, less read and less sung, but no less part of his teaching.
What do the verses say?
The verses praise the Gurus, from Guru Nanak onward, and they explain what devotion to the Guru means. The Sikh Encyclopedia's account names the ideas they return to again and again: devotion to the Guru, loving devotion, the devotion of a servant, the relation between Guru and Sikh, the importance of the Guru's word, and salvation through devotion. The Kabitt also retells stories from Indic lore, and some verses draw on the language of yoga, showing how widely read their author was.
Among the best known verses is the one that begins "Panch baar gang jaai baar panch praag naai", five baths in the Ganges, five at Prayag, which Sikhs still sing in kirtan today. It takes a familiar religious act, bathing at holy rivers, and sets the Guru's teaching beside it. The verse is the whole collection in miniature: a picture everyone knows, a comparison, and a conclusion that points the listener back to the Guru.
How many verses are there, and why do counts differ?
The number most often given today is 675, but it took three centuries to reach that figure. For a long time only 556 kabitts and savaiyyas were known, and that is the number Bhai Kahn Singh Nabha gives in his Mahan Kosh. Then in 1940 Bhai Vir Singh searched out another 119 verses and published them as a second part, the Dusara Skandh, bringing the total to 675.
Some scholars count 666 rather than 675. Nine of the later 119 verses are almost identical with nine published earlier, and those who exclude the duplicates arrive at 666. It is also generally believed that some verses are still untraced, so the true total may be higher than either figure. So 675 is the number known today, not a final count.
The collection is not uniform in form. More than 95 percent of the verses are kabitts. The rest are a handful of other forms: eight dohras, eight sorathas and eight chhants, and only three savaiyyas, all of them in the first part. Six Sanskrit shaloks are also attributed to Bhai Gurdas Ji in Bhai Santokh Singh's Suraj Prakash, but they are not generally accepted as his own work.
Why is it less read than the Vars?
The reason is the language. The Vars are in Punjabi, the language of every Sikh home, and they can be read, sung and understood without study. The Kabitt Savaiye is in Braj Bhasha, a language most Punjabi readers do not know, even though the verses are written in Gurmukhi script. A reader who wants the Kabitt needs a translation or a commentary, and that has kept the work in the hands of scholars rather than ordinary readers.
Its standing among scholars has never been in doubt. Bhai Kahn Singh Nabha wrote in his Mahan Kosh that there is no code of conduct of more importance than the works of Bhai Gurdas, the Vars and the Kabitt and Savaiyyas together. And the work lives in sound as well as in books, because its verses are still sung along with Gurbani at holy congregations.
Where can the text be read today?
The modern history of the text begins with Bhai Vir Singh, who in 1940 published the 119 newly found verses as the second part of the Kabitt. His commentary on the first 556 verses is said to have been lost. Dr. Onkar Singh of Punjabi University, Patiala, then compiled the Kabitt Savaiye with the full text, a line index and a concordance with dictionary, the scholarly edition for later work.
Two English translations are available for readers who do not know Braj. Shamsher Singh Puri translated the Kabitt Savaiye into English in 2007, and Pritpal Singh Bindra published an English translation in 2008, with a foreword by Dr. Onkar Singh. Both are published in Amritsar, and Sikh bookshops and SikhBookClub carry the Kabitt Savaiye in Punjabi and in English translation.
For context, start with the author: the entry on ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ। tells his story, from Goindwal to the court at Amritsar. The ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ are his other great work, and the entry on ਗੁਰਬਾਣੀ explains the scripture his verses interpret. The ਜਨਮ ਸਾਖੀ literature carries the life stories of Guru Nanak, and the ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ is the other great Braj collection.
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ 675 ਛੋਟੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਕੀ ਹਨ?
ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ। ਕਬਿੱਤ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲਾ ਛੰਦ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਵਈਆ ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਜੁਲਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛੰਦ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਨਾਂ ਇਸ ਦੇ ਛੰਦਾਂ ਤੋਂ ਪਿਆ ਹੈ। 675 ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਬਿੱਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਵਈਏ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜੋ ਮਥੁਰਾ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਕਬਿੱਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਚੌਥੀ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਤਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ ਭਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਿਹਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਕਦੋਂ?
ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1551 ਵਿੱਚ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1540 ਤੋਂ 1560 ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤੀਜੇ ਗੁਰੂ, ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਭਤੀਜੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਭਾਈ ਈਸ਼ਰ ਦਾਸ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀਵਨੀ, ਦੀ ਇਕਲੌਤੀ ਔਲਾਦ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਉਦੋਂ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਪੋਸ਼ਣ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਦੇਖ ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਗਰਾ, ਲਖਨਊ, ਵਾਰਾਣਸੀ, ਬੁਰਹਾਨਪੁਰ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਚੰਬਾ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮੇ।
ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 1581 ਵਿੱਚ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਸਹਾਇਕ ਚੁਣਿਆ, ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਗ੍ਰੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1604 ਵਿੱਚ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ, ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਗਵਾਲੀਅਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਸਨ, ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਲੈ ਕੇ ਉੱਥੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 25 ਅਗਸਤ 1636 ਨੂੰ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਵਾਲੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ 1637 ਦੱਸਦੇ ਹਨ।
ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਕਦੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੱਕਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਤਭੇਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੱਕੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇੱਕ ਪੱਕੇ ਕਵੀ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਜਗਤ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ?
ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ ਵਾਰਾਂ ਹਨ, ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਆਖਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਥ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਉਹੀ ਕੰਮ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਦਰਬਾਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਚਾਰ ਸਤਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਕਾਸ਼ੀ ਤੇ ਆਗਰੇ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਬਿੱਤ ਬ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਚੌਪਈਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ। ਕਬਿੱਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਤੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਆਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੌਲਿਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਕਬਿੱਤ ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਿੱਧੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕਬਿੱਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤ ਸਾਥੀ ਹੈ, ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਘੱਟ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ?
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ: ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤੀ, ਦਾਸ ਭਗਤੀ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ। ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਭਾਰਤੀ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯੋਗ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਸਤਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਪੰਚ ਬਾਰ ਗੰਗ ਜਾਇ ਬਾਰ ਪੰਚ ਪ੍ਰਾਗ ਨਾਇ, ਭਾਵ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜਾਣੀ ਪਛਾਣੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਿਰਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਪੂਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।
ਕਿੰਨੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਕਿਉਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ?
ਅੱਜ ਜਿਹੜੀ ਗਿਣਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ 675 ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ 556 ਕਬਿੱਤ ਅਤੇ ਸਵਈਏ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਫਿਰ 1940 ਵਿੱਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ 119 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲੱਭੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ, ਦੂਸਰਾ ਸਕੰਧ, ਵਜੋਂ ਛਾਪਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 675 ਹੋ ਗਈ।
ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ 675 ਦੀ ਥਾਂ 666 ਗਿਣਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀਆਂ 119 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨੌਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀਆਂ ਨੌਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਗਭਗ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਕਲਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ 666 ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਕਬਿੱਤ ਅਤੇ ਸਵਈਏ ਅਜੇ ਵੀ ਲੱਭੇ ਨਹੀਂ ਗਏ, ਇਸ ਲਈ ਅਸਲੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋਵਾਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ 675 ਨੂੰ ਅੱਜ ਜਾਣੀ ਗਈ ਗਿਣਤੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਪੱਕੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅੰਤਿਮ ਗਿਣਤੀ।
ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਬਿੱਤ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੂਪ ਹਨ: ਅੱਠ ਦੋਹਰੇ, ਅੱਠ ਸੋਰਠੇ ਅਤੇ ਅੱਠ ਛੰਤ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਤਿੰਨ ਸਵਈਏ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਠੀਕ ਨਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਬਿੱਤ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਲੋਕ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।
ਇਹ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?
ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਵਾਰਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਰ ਸਿੱਖ ਘਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਗਾਇਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਠਕ ਕਬਿੱਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੁਵਾਦ ਜਾਂ ਟੀਕੇ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਹੈ।
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਾਣ ਕਦੇ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਭਾਈ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ, ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਆਚਾਰ ਸੰਹਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਹ ਪਾਠ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ?
ਇਸ ਪਾਠ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1940 ਵਿੱਚ ਨਵੀਆਂ ਮਿਲੀਆਂ 119 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਬਿੱਤ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਛਾਪਿਆ। ਪਹਿਲੀਆਂ 556 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਓਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਪੂਰੇ ਪਾਠ, ਸਤਰ ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਹ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਸੰਸਕਰਣ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਕੰਮ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜੇ ਪਾਠਕ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਹਨ। ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਪੁਰੀ ਨੇ 2007 ਵਿੱਚ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਿੰਦਰਾ ਨੇ 2008 ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਛਾਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਡਾਕਟਰ ਓਂਕਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖੀ। ਦੋਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਬੁੱਕ ਕਲੱਬ ਵਿੱਚ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਏ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਈ, ਲੇਖਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ: ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਤੱਕ। ਵਾਰਾਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਰਚਨਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ। ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਉਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਨਮਸਾਖੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨ ਉੱਤੇ ਇਹ ਕਬਿੱਤ ਸਵਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ: ਉਸ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦੀ ਇਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (6)
- Kabitt Savaiye, The Sikh Encyclopedia (via AllAboutSikhs)
- Bhai Gurdas, SikhiWiki
- Kabitt Sawaiyye Bhai Gurdas Ji, SikhBookClub
- Kabit Bhai Gurdas Part 1 and 2, SikhBookClub
- Kabitt Sawaiyye Bhai Gurdas Ji, English translation by Pritpal Singh Bindra, Archive.org
- An Ideal Sikh (Gurmukh) in Early Sikh Literature, Think India Journal, 2019
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ