ਈੜੀ

Iri (ਈੜੀ, ੲ) is the third letter of the Gurmukhi alphabet and the vowel bearer for the i family of vowels. It is never written without a vowel sign. With sihari, bihari and lan it makes the independent vowels ਇ (i), ਈ (ee) and ਏ (e), as at the start of a word.

The third letter

Punjabi University’s school-level dictionary defines iri as the third letter of the Gurmukhi script, and the Punjab Language Department’s dictionary calls it the third vowel letter. Unicode lists it third in the opening row of the Gurmukhi letter order. The Guru Granth Kosh notes that the Guru Granth Sahib also writes its name as ਈਵੜੀ.

Which vowels iri carries

Punjabi University’s writing rules give iri three vowel signs: sihari, bihari and lan. The Punjab Language Department’s Punjabi encyclopedia agrees that iri takes only these three and is not used without one. With them it makes ਇ (i), ਈ (ee) and ਏ (e).

The vowel ai is not written on iri. Punjabi University and Unicode both place ਐ on aira (ਅ), as aira with dulavan, even though ਏ and ਐ sound related.

Sound and shape

The same encyclopedia says iri is pronounced at the palate. It adds that the Gurmukhi shape grew from early forms of the Devanagari letter ए (e), not इ (i), and that its basic frame began as three dots arranged in a triangle in Brahmi.

Typing iri

In Unicode, iri is U+0A72 GURMUKHI IRI. ਇ (U+0A07), ਈ (U+0A08) and ਏ (U+0A0F) are encoded as single letters, and Unicode’s Gurmukhi table says not to type them as iri plus a vowel sign. One exception is described in the same chapter: when a bindi must sit on iri before bihari, it is typed as ੲ, then bindi, then bihari. For the other letters, see the Gurmukhi alphabet guide.

ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਈੜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅੱਖਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਇਸ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਸਵਰ ਅੱਖਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਯੂਨੀਕੋਡ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਤੀਜੇ ਥਾਂ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਈਵੜੀ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਈੜੀ ਕਿਹੜੇ ਸਵਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਲਿਖਣ ਦੇ ਨੇਮ ਈੜੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: ਸਿਹਾਰੀ, ਬਿਹਾਰੀ ਅਤੇ ਲਾਂ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈੜੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇਹੀ ਤਿੰਨ ਲਗਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਲਗ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇ, ਈ ਅਤੇ ਏ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਐ ਸਵਰ ਈੜੀ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਕੋਡ ਦੋਵੇਂ ਐ ਨੂੰ ਐੜੇ (ਅ) ਉੱਤੇ ਦੁਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਏ ਅਤੇ ਐ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ-ਜੁਲਦੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਲ

ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਈੜੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਸਥਾਨ ਤਾਲੂ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਤਾਬਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ੲ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਨਾਗਰੀ इ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ए ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪਾਂ ਤੋਂ ਵਿਕਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਢਾਂਚਾ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਵਿੱਚ ਤਿਕੋਣ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬਿੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ।

ਈੜੀ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ

ਯੂਨੀਕੋਡ ਵਿੱਚ ਈੜੀ U+0A72 GURMUKHI IRI ਹੈ। ਇ (U+0A07), ਈ (U+0A08) ਅਤੇ ਏ (U+0A0F) ਇੱਕੋ ਅੱਖਰ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਹਨ, ਅਤੇ ਯੂਨੀਕੋਡ ਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਾਰਣੀ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਈੜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਰਾ ਜੋੜ ਕੇ ਟਾਈਪ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ: ਜਦੋਂ ਬਿਹਾਰੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਈੜੀ ਉੱਤੇ ਬਿੰਦੀ ਲਾਉਣੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ੲ, ਫਿਰ ਬਿੰਦੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਬਿਹਾਰੀ ਟਾਈਪ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਅੱਖਰਾਂ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਵੇਖੋ।