ਰਾਗ

Raag (ਰਾਗ) is a melodic framework of Indian music: a set of notes, and rules for moving between them, on which a singer builds a melody. The Sanskrit word means colouring, and it matters deeply in Sikhism, because the hymns of Guru Granth Sahib are arranged by raag.

What does raag mean?

Raag comes from the Sanskrit raga, which literally means colouring or dyeing: the music is meant to colour the mind of the listener. Punjabi University’s Punjabi culture glossary defines raag as a way of singing with taal, laya and the rise and fall of notes, and the Sikh Panth Vishavkosh calls it an arrangement of notes that awakens love in the mind of the one who hears it.

How does a raag work?

A raag is not a fixed tune. It gives the musician a set of notes and rules for using them, and within that frame the singer improvises, so the same raag can be sung in countless ways. Each raag traditionally carries its own mood and associations with a season or a time of day. Hundreds of raags are recognised in the Hindustani music of the north and the Carnatic music of the south, and the idea also runs through Sufi qawwali and Sikh kirtan.

Raags in Guru Granth Sahib

Guru Arjan Dev Ji arranged the bani by raag when he compiled the scripture, so each raag forms a section of the Granth and each shabad is headed by the raag in which it is sung. The main body uses 31 raags, from Sri Raag to Jaijawanti, which entered later with the hymns of Guru Tegh Bahadur Ji. Counting 29 mixed raags as well, the total is 60. The guide to Gurmat Sangeet explains how this system shapes kirtan.

What does Gurbani say about raag?

A salok on page 1423 of Guru Granth Sahib says that among all raags the best is the one through which the Lord comes to dwell in the mind: sabhna raagaan vich so bhala bhai jit vasia man aae. For Sikhs, then, a raag is valued not as a display of skill but for the way it carries the words of the shabad to the heart, which is why a kirtan singer is expected to sing each shabad in the raag its heading names.

ਰਾਗ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ?

ਰਾਗ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਗ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਰੰਗਣਾ ਹੈ: ਸੰਗੀਤ ਨੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਰੰਗਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਕੋਸ਼ ਰਾਗ ਨੂੰ ਤਾਲ, ਲੈ ਅਤੇ ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਦਾ ਢੰਗ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਗ ਉਹ ਸੁਰ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਰਾਗ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ?

ਰਾਗ ਕੋਈ ਪੱਕੀ ਬੱਝੀ ਧੁਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਢਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਗਾਇਕ ਆਪਣੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕੋ ਰਾਗ ਅਣਗਿਣਤ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਰਾਗ ਦਾ ਆਪਣਾ ਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰੁੱਤ ਜਾਂ ਦਿਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਦੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦੇ ਕਰਨਾਟਕੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਸੰਕਲਪ ਸੂਫ਼ੀ ਕੱਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਰਾਗ

ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਰਾਗਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਰਤੀਬ ਦਿੱਤੀ, ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰਾਗ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਗ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ 31 ਰਾਗ ਹਨ, ਸਿਰੀਰਾਗ ਤੋਂ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਜੈਜਾਵੰਤੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 29 ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਗ ਵੀ ਗਿਣੀਏ ਤਾਂ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 60 ਬਣਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਰਤਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਘੜਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਗ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?

ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੰਨਾ 1423 ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਲੋਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਰਾਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆ ਵੱਸੇ: ਸਭਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚਿ ਸੋ ਭਲਾ ਭਾਈ ਜਿਤੁ ਵਸਿਆ ਮਨਿ ਆਇ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਰਾਗ ਦੀ ਕਦਰ ਹੁਨਰ ਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਕੀਰਤਨੀਏ ਤੋਂ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਉਸੇ ਰਾਗ ਵਿੱਚ ਗਾਵੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।