ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ: ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉਸਤਾਦ

Ustad Ghulam Ali (born 5 December 1940) is a Pakistani ghazal singer from Sialkot district in Punjab and the best-known living voice of the Patiala gharana, famed for Chupke Chupke Raat Din, Hungama Hai Kyon Barpa and Kal Chaudhvin Ki Raat Thi. A disciple of Bade Ghulam Ali Khan, he carried the classical training of the gharana into the ghazal and made the form sing to film audiences across South Asia.

A musician's son from Galotian Khurd

He was born in Galotian Khurd, a village near Daska in Sialkot district, into a musical family: his father was a vocalist who also played the sarangi. One of his schoolteachers noticed the boy humming and pushed him towards singing, and by the age of eight he was in formal training on the harmonium, given a raga to practise until it was part of him. His parents named him after the great Bade Ghulam Ali Khan, whom his father admired above all singers, and the name set the course of his life.

In his early teens he finally met his namesake. Bade Ghulam Ali Khan was passing back through the region from a Kabul tour when the boy's father asked him to take the youngster as a disciple. The Ustad, rarely in one town for long, first refused regular lessons, then asked the boy to sing. Ghulam Ali gathered his courage and sang the thumri Saiyyan Bolo Tanik Mose Rahiyo Na Jaye. The Ustad hugged him and accepted him on the spot. He also trained with the Ustad's younger brothers, Barkat Ali Khan and Mubarak Ali Khan, and learned the tabla alongside the harmonium.

Radio Pakistan at fourteen

He was a strong student, but music reached him first. A Radio Pakistan representative heard the boy practising on a terrace and invited him to perform, and at fourteen he was singing on a children's programme. Within six months he had advanced to the station's highest grade of artist, and a professional career that would run for more than six decades had begun. Radio and then Pakistan Television made his voice familiar in homes on both sides of Punjab long before records and cassettes carried it abroad.

Chupke Chupke and the Bollywood chapter

Ghulam Ali first came to India in 1980, and Bombay cinema opened to him two years later when B. R. Chopra used Chupke Chupke Raat Din, written by the poet Hasrat Mohani, in the film Nikaah (1982). The ghazal became a standard almost overnight. Chamakte Chand Ko from the film Awargi followed, and in 1984 he recorded the joint album Meeraj-E-Ghazal with Asha Bhosle. His concerts at venues such as the Taj Mahal drew listeners who crossed every border music is supposed to stop at, and he remains as popular in India as in Pakistan.

What makes Ghulam Ali's ghazal singing different?

Most ghazal singers of his generation came to the form from light music. Ghulam Ali came the other way, from full classical training, and he folded gharana gayaki into the ghazal itself: the taans, the raga discipline and the slow unfolding of a line all survive inside a three-minute poem. He also composes most of what he sings, by his own estimate around 95 per cent of his repertoire, building raga-based settings for poets from Ghalib and Mir to Nasir Kazmi and Mohsin Naqvi. Alongside the ghazals he has sung Punjabi songs, including Heer and Mere Shauq Da Nai Aitbaar Tenu, and Nepali ghazals written by King Mahendra of Nepal.

Honours and later years

In February 2013 he became the first person to receive the Bade Ghulam Ali Khan Award, named for his own guru, which he called the greatest honour of his life. His album Hasratein was nominated for Best Ghazal Album at the Star GIMA Awards 2014, and in 2016 he received the first Swaralaya Global Legend Award at Trivandrum. A 2015 Mumbai concert was cancelled after protests, and he said he would perform in India again when the atmosphere was right for music, refusing to let his art be used for political mileage. He is married to Afsana Ali; his sons Aamir Ghulam Ali and Nazar Ali Abbas are musicians, carrying the family craft into another generation. Concert promoters on three continents still bill him simply as Ustad, and for younger singers on both sides of the border his career remains the working proof that classical training and popular love can live in the same voice.

ਉਸਤਾਦ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ (ਜਨਮ 5 ਦਸੰਬਰ 1940) ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਹਨ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਜਿਉਂਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹਨ, ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਰਾਤ ਦਿਨ, ਹੰਗਾਮਾ ਹੈ ਕਿਉਂ ਬਰਪਾ ਅਤੇ ਕਲ ਚੌਧਵੀਂ ਕੀ ਰਾਤ ਥੀ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ। ਬਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਧਾ ਨੂੰ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਗਲੋਟੀਆਂ ਖੁਰਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਿਆਲਕੋਟ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਡਸਕਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਗਲੋਟੀਆਂ ਖੁਰਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੰਗੀਤਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਗਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੰਗੀ ਵੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵੱਲ ਧੱਕਿਆ, ਅਤੇ ਅੱਠ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਉੱਤੇ ਰਸਮੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਰਾਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਮਹਾਨ ਬਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਸਭ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਤੈਅ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਖ਼ਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਉਸਤਾਦ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਬਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਕਾਬੁਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਜਦ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਤਾਦ, ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸਬਕਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਨੇ ਹੌਂਸਲਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਠੁਮਰੀ ਸਾਈਆਂ ਬੋਲੋ ਤਨਿਕ ਮੋਸੇ ਰਹਿਯੋ ਨਾ ਜਾਏ ਗਾਈ। ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਤਾਦ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾਵਾਂ ਬਰਕਤ ਅਲੀ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੁਬਾਰਕ ਅਲੀ ਖਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਹਾਰਮੋਨੀਅਮ ਨਾਲ ਤਬਲਾ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ।

ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ

ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੰਗੇ ਸਨ, ਪਰ ਸੰਗੀਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰੇਡੀਓ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਇੱਕ ਨੁਮਾਇੰਦੇ ਨੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦੇ ਸੁਣਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ, ਅਤੇ ਛੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੰਬਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਘਰ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਅਤੇ ਕੈਸਟਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ।

ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਅਤੇ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦਾ ਅਧਿਆਇ

ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1980 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਆਏ, ਅਤੇ ਦੋ ਸਾਲ ਮਗਰੋਂ ਬੰਬਈ ਸਿਨੇਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਜਦ ਬੀ. ਆਰ. ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਹਸਰਤ ਮੋਹਾਨੀ ਦੀ ਲਿਖੀ ਚੁਪਕੇ ਚੁਪਕੇ ਰਾਤ ਦਿਨ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਕਾਹ (1982) ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਗਭਗ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਮਿਆਰ ਬਣ ਗਈ। ਫ਼ਿਲਮ ਅਵਾਰਗੀ ਦੀ ਚਮਕਤੇ ਚਾਂਦ ਕੋ ਆਈ, ਅਤੇ 1984 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ਾ ਭੋਸਲੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਐਲਬਮ ਮੀਰਾਜ-ਏ-ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ। ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਸਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਰੋਤੇ ਆਏ ਜੋ ਹਰ ਉਸ ਸਰਹੱਦ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਰੁਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨੇ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਹਨ ਜਿੰਨੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ।

ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕੀ ਵੱਖਰੀ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਗਾਇਕ ਹਲਕੇ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿਧਾ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ। ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਉਲਟੇ ਪਾਸਿਓਂ ਆਏ, ਪੂਰੀ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘਰਾਣਾ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘੋਲ ਦਿੱਤਾ: ਤਾਨਾਂ, ਰਾਗ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਤਰ ਦਾ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਖੁੱਲ੍ਹਣਾ, ਸਭ ਤਿੰਨ ਮਿੰਟ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਅੰਦਰ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਾਏ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਖੁਦ ਵੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਦਾ ਲਗਭਗ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ, ਗ਼ਾਲਿਬ ਅਤੇ ਮੀਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ ਅਤੇ ਮੋਹਸਿਨ ਨਕਵੀ ਤੱਕ ਦੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਲਈ ਰਾਗ ਆਧਾਰਿਤ ਧੁਨਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ ਵੀ ਗਾਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸ਼ੌਕ ਦਾ ਨਈਂ ਇਤਬਾਰ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਮਹਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਨੇਪਾਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਮਗਰਲੇ ਸਾਲ

ਫ਼ਰਵਰੀ 2013 ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਡੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਖਾਨ ਪੁਰਸਕਾਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਐਲਬਮ ਹਸਰਤੇਂ ਸਟਾਰ ਜੀਆਈਐਮਏ ਪੁਰਸਕਾਰ 2014 ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗ਼ਜ਼ਲ ਐਲਬਮ ਲਈ ਨਾਮਜ਼ਦ ਹੋਈ, ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਵੰਦਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾ ਸਵਰਾਲਿਆ ਗਲੋਬਲ ਲੀਜੈਂਡ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 2015 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਦਾ ਇੱਕ ਕੰਸਰਟ ਵਿਰੋਧ ਮਗਰੋਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਉਦੋਂ ਗਾਉਣਗੇ ਜਦ ਸੰਗੀਤ ਲਈ ਮਾਹੌਲ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਈ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਅਫ਼ਸਾਨਾ ਅਲੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਮਿਰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਅਲੀ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਅਲੀ ਅੱਬਾਸ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਲਾ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਕੰਸਰਟ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਉਸਤਾਦ ਕਹਿ ਕੇ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਨੌਜਵਾਨ ਗਾਇਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਰੀਅਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਿਉਂਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਪਿਆਰ ਇੱਕੋ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ।