Imroz (26 January 1926 to 22 December 2023), born Inderjeet Singh in Lyallpur, was a Punjabi painter, illustrator and poet who designed Amrita Pritam's books, ran the magazine Nagmani with her for 33 years, and shared her life for over four decades until her death in 2005.
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਇਮਰੋਜ਼
- ਜਨਮ
- 26 January 1926, Chak 36, Lyallpur (now in Pakistan)
- ਜਨਮ ਨਾਂ
- Inderjeet Singh
- ਦੇਹਾਂਤ
- 22 December 2023, Mumbai, aged 97
- Partner
- Amrita Pritam; they lived together for over 40 years until her death in 2005
- Magazine
- Nagmani, monthly Punjabi literary magazine, run with Amrita Pritam for 33 years from 1966
- Poetry books
- Jashan Jaari Hai; Manchaaha Hi Rishta; Rang Tere Mere (four volumes in all, dedicated to Amrita)
Imroz (26 January 1926 to 22 December 2023), born Inderjeet Singh at Chak 36 in Lyallpur, was a Punjabi painter, illustrator and poet who gave modern Punjabi literature its visual face. He designed Amrita Pritam's book covers, ran the monthly magazine Nagmani with her for 33 years, and shared her life for over four decades.
Early life in Lyallpur
Inderjeet Singh was born on 26 January 1926 at Chak number 36 in Lyallpur district, in the canal colony country of undivided Punjab, in what is now Pakistan. Little is recorded in print about his childhood, and accounts of his life begin in earnest with the artist he became: a young man drawn to drawing and painting in a Punjab that Partition was about to divide.
Lyallpur itself, today ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ, was one of the planned canal cities of British Punjab, and its mixed literary and commercial life formed the world he grew up in. After 1947 his life, like Amrita Pritam's, was rebuilt on the Indian side of the new border, in Delhi's Punjabi literary circles. He earned his living as a commercial artist and illustrator, work that put his line at the service of other people's words before anyone knew his name.
How did Inderjeet become Imroz?
He became Imroz when Amrita Pritam entered his life. They met in the 1950s, when she was already one of the best known figures in Punjabi literature and he was working as an illustrator, including on her books. In 1966, when she began publishing the monthly Punjabi magazine Nagmani, he joined her as its artist and illustrator, and it was then that Inderjeet took the name Imroz, a word meaning today.
The two set up home together in Delhi's Hauz Khas, and they stayed together for over forty years, until her death in 2005, without marrying. In the India of those decades a celebrated woman writer living with a younger artist outside marriage was a quietly radical arrangement, and they carried it without apology or publicity. She became the central subject of his paintings, and he became the steady presence behind her working life.
His acceptance extended to her past. Amrita's youthful love for the poet Sahir Ludhianvi was famous, and Imroz is reported to have kept Sahir's picture in his own room, reasoning that anyone loved by Amrita was dear to him too. The anecdote, retold in Uma Trilok's book on the couple, became the measure by which readers judged his devotion: secure rather than possessive.
The artist: covers, canvases and Nagmani
Imroz's art gave modern Punjabi writing a look. He designed and illustrated Amrita Pritam's books across decades, so that for many readers her poems arrive with his line already attached: spare figures, lovers drawn close, faces that seem to dissolve into colour. His paintings drew on Punjabi folk motifs and on modernist simplicity in equal measure, and they were exhibited and admired in their own right, not only as companions to her fame.
The shared enterprise was Nagmani, which Amrita edited and Imroz designed and illustrated for 33 years, from 1966 until the magazine closed in the early 2000s as her health declined. The Global Indian profile of Amrita notes that the magazine gave new writers, especially women, a place to publish. It is also credited with encouraging writers who became central to modern Punjabi prose and poetry, among them ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ and ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, and Imroz's illustrations were part of its identity for more than thirty years. Month after month, his covers and drawings taught a generation of Punjabi readers what contemporary writing looked like before they read a word of it.
That visual work is easy to undervalue because it served another writer's name. Its real achievement was consistency: one artist's hand across hundreds of issues and dozens of book covers, building a recognisable world around a literature that had few designers of its own. Punjabi publishing looked different because Imroz had drawn it.
The poet: four books written for Amrita
Imroz came to poetry late. Obituaries record that he began writing poems when Amrita's health started failing, and that he kept writing after her death on 31 October 2005, keeping her present through verse. In all he wrote four poetry books dedicated to her.
The collections named in accounts of his work are Jashan Jaari Hai, for which he received an award, Manchaaha Hi Rishta and Rang Tere Mere. His poems are plain spoken and direct, closer to a letter than to a performance, and they return again and again to one subject: love as something practised daily, in care and in memory, rather than declared once.
The exchange ran both ways. Amrita's last poem, Main Tainu Pher Milangi, written in 2004, was addressed to Imroz: a promise to meet him again, in some form, beyond this life. It is now among the most quoted of all her poems, and it means that the last word of her writing life belongs to the painter who had spent decades answering her words with images.
Later life in Mumbai and death
After Amrita's death, Imroz lived in Mumbai with Alka Kwatra, Amrita's daughter in law. Friends who visited describe a room full of her photographs and his sketches of her. He corrected anyone who spoke of Amrita in the past tense: Amrita hai, yahin hai, she is here, she is right here. In his telling, she had not gone anywhere.
He died at his Mumbai home in Kandivali on 22 December 2023, aged ninety seven, of age related illness, after some days in hospital. The poet Amiya Kunwar, a close acquaintance, confirmed his death to the press, and his last rites were performed at the Dahanukarwadi crematorium in Kandivali, among family and close friends.
Why does Imroz matter to Punjabi literature?
Imroz matters because Punjabi literature remembers not only its writers but the world built around them, and he built much of that world. Uma Trilok's Amrita-Imroz: A Love Story, published in 2006, fixed the couple's partnership in print while he was still alive, and the Tribune's review called it a love legend of the times. Retellings on stage and in the press have kept the story in circulation ever since.
Read alongside ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, he stands as the quieter half of one of Punjabi letters' defining partnerships: she gave the words, he gave the face. His paintings, his book covers, 33 years of Nagmani and four books of poems are the record of an artist who made devotion itself a body of work.
ਇਮਰੋਜ਼ (26 ਜਨਵਰੀ 1926 ਤੋਂ 22 ਦਸੰਬਰ 2023), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 36 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਤਰਕਾਰ, ਚਿੱਤਰ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਕਵੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼-ਚਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ 33 ਸਾਲ ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ 'ਨਾਗਮਣੀ' ਚਲਾਈ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਨਿਭਾਇਆ।
ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ
ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 26 ਜਨਵਰੀ 1926 ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਾਇਲਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 36 ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ਬਾਰੇ ਛਪਿਆ ਵੇਰਵਾ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਹਾਣੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਬਣੇ: ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਜੋ ਡਰਾਇੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਟਿੰਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੰਡ ਵੰਡਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।
ਲਾਇਲਪੁਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਫ਼ੈਸਲਾਬਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬਰਤਾਨਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨਹਿਰੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਿਸ਼ਰੀ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਵਾਂਗ, ਨਵੀਂ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਬਣੀ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਉਹ ਵਪਾਰਕ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਕੰਮ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨੂੰ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਾਇਆ।
ਇੰਦਰਜੀਤ ਇਮਰੋਜ਼ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ?
ਉਹ ਇਮਰੋਜ਼ ਉਦੋਂ ਬਣੇ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ। ਉਹ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਚਿੱਤਰ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। 1966 ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾਸਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ 'ਨਾਗਮਣੀ' ਛਾਪਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਨਿਰਮਾਤਾ ਵਜੋਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਅਤੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਇਮਰੋਜ਼ ਨਾਂ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ 'ਅੱਜ'।
ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹੌਜ਼ ਖਾਸ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾਇਆ, ਅਤੇ ਉਹ 2005 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤਕ, ਚਾਲੀ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਕੀਤਿਆਂ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਔਰਤ ਲੇਖਕ ਦਾ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਤੌਰ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਨਿਭਾਇਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪੱਕੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਣੇ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤੀਤ ਤਕ ਵੀ ਗਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦਾ ਕਵੀ ਸਾਹਿਰ ਲੁਧਿਆਣਵੀ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਮਰੋਜ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਇਸ ਸੋਚ ਨਾਲ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿੱਸਾ, ਜੋ ਉਮਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ ਇਸ ਜੋੜੀ ਤੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪੈਮਾਨਾ ਬਣ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਾਪਦੇ ਹਨ: ਮਾਲਕੀ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ, ਭਰੋਸੇ ਵਾਲੀ।
ਕਲਾਕਾਰ: ਕਵਰ, ਕੈਨਵਸ ਅਤੇ 'ਨਾਗਮਣੀ'
ਇਮਰੋਜ਼ ਦੀ ਕਲਾ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦਿੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰਿਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਹੀ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ: ਸੰਜਮੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਨੇੜੇ ਖਿੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਘੁਲਦੇ ਜਾਪਦੇ ਚਿਹਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਸਾਦਗੀ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਬਰਾਬਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ, ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੇ ਸਾਥ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ।
ਸਾਂਝਾ ਉੱਦਮ 'ਨਾਗਮਣੀ' ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ ਇਮਰੋਜ਼ 33 ਸਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, 1966 ਤੋਂ ਉਦੋਂ ਤਕ ਜਦੋਂ 2000 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਢਿੱਲੀ ਪੈਣ ਤੇ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਇੰਡੀਅਨ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਨੇ ਨਵੇਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ, ਛਪਣ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਨਾਂ ਬਣੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਮਰੋਜ਼ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਤੀਹ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੇ। ਮਹੀਨਾ ਮਗਰੋਂ ਮਹੀਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਵਰ ਅਤੇ ਡਰਾਇੰਗ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿਸਦੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ।
ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੰਮ ਨੂੰ ਘੱਟ ਮੁੱਲਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇੱਕਸਾਰਤਾ ਸੀ: ਸੈਂਕੜੇ ਅੰਕਾਂ ਅਤੇ ਦਰਜਨਾਂ ਕਿਤਾਬੀ ਕਵਰਾਂ ਤੇ ਇੱਕੋ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਹੱਥ, ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਪਛਾਣਨਯੋਗ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਜਿਸ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨਰ ਘੱਟ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਛਪਾਈ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸਣ ਲੱਗੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਮਰੋਜ਼ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ।
ਕਵੀ: ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਲਈ ਲਿਖੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ
ਇਮਰੋਜ਼ ਕਵਿਤਾ ਵੱਲ ਦੇਰ ਨਾਲ ਆਏ। ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਲੇਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਉਦੋਂ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਢਿੱਲੀ ਪੈਣ ਲੱਗੀ, ਅਤੇ 31 ਅਕਤੂਬਰ 2005 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ, ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖੀਆਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹ ਹਨ 'ਜਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਹੈ', ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, 'ਮਨਚਾਹਾ ਹੀ ਰਿਸ਼ਤਾ' ਅਤੇ 'ਰੰਗ ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ'। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸਾਦਾ ਬੋਲ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮੁੜਦੀਆਂ ਹਨ: ਪਿਆਰ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਐਲਾਨੀ ਗਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਨਿਭਾਈ ਗਈ ਗੱਲ ਹੈ।
ਇਹ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਚੱਲਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਕਵਿਤਾ 'ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗੀ', ਜੋ 2004 ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ ਗਈ, ਇਮਰੋਜ਼ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਸੀ: ਇਸ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮੁੜ ਮਿਲਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ। ਇਹ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁਹਰਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਖ਼ਰੀ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਦਹਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ ਬਿਤਾਏ।
ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਲ ਅਤੇ ਮੌਤ
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਮਰੋਜ਼ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਦੀ ਨੂੰਹ ਅਲਕਾ ਕਵਾਤਰਾ ਨਾਲ ਰਹੇ। ਮਿਲਣ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਕਮਰੇ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਕੈਚਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਬਾਰੇ ਭੂਤਕਾਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਟੋਕਦੇ ਸਨ: 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਹੈ, ਯਹੀਂ ਹੈ', ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਗਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 22 ਦਸੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕਾਂਦੀਵਲੀ ਵਾਲੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਸਤਾਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਮਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਹੋਈ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਕਵਿੱਤਰੀ ਅਮੀਆ ਕੁੰਵਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਜਾਣਕਾਰ ਸਨ, ਨੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕਾਂਦੀਵਲੀ ਦੇ ਦਹਾਨੁਕਰਵਾੜੀ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਨੇੜਲੇ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ।
ਇਮਰੋਜ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਿਉਂ ਹਨ?
ਇਮਰੋਜ਼ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬਣੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਣਾਇਆ। ਉਮਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੀ 'ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ-ਇਮਰੋਜ਼: ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ', ਜੋ 2006 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਇਸ ਜੋੜੀ ਦੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਛਪਾਈ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਥਾ ਕਿਹਾ। ਮੰਚ ਤੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਕਹੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਚੱਲਦਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆਂ, ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਂਝਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅੱਧ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਦਿੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਿਹਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ, ਕਿਤਾਬੀ ਕਵਰ, 'ਨਾਗਮਣੀ' ਦੇ 33 ਸਾਲ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਉਸ ਕਲਾਕਾਰ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਹਨ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਬਣਾ ਲਿਆ।
ਲੋਕ
ਥਾਵਾਂ
ਹੋਰ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ
ਸਾਰੇ ਵੇਖੋ
ਸਰੋਤ (4)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ