Nanak Singh: Father of the Punjabi Novel

Nanak Singh (4 July 1897 to 28 December 1971), born Hans Raj in Chak Hamid, Jhelum district, was a Punjabi novelist, poet and songwriter honoured as the father of the Punjabi novel. He wrote Chitta Lahu and the Jallianwala Bagh poem Khooni Vaisakhi, and won the Sahitya Akademi Award.

Early life: a writer with almost no schooling

Nanak Singh was born Hans Raj on 4 July 1897 in Chak Hamid, in the Jhelum district of undivided Punjab, in what is today Pakistan. He came from a poor Punjabi Hindu family, and poverty kept his formal education to little beyond the fourth grade, as his publisher HarperCollins records. He taught himself through reading and listening, began writing verses on historical events while still young, and then wrote devotional songs encouraging Sikhs to join the Gurdwara Reform Movement. Drawn to Sikhism, he adopted the faith and took the name Nanak Singh.

His first book, Satguru Mehma, a collection of hymns in praise of the Sikh Gurus, appeared in 1918 and was his first commercial success. It is a remarkable start for a writer with almost no schooling: within a few years the hymn writer would become a witness to one of the defining atrocities of British rule, and then the founder of a literary form.

What happened to Nanak Singh at Jallianwala Bagh?

On 13 April 1919 Nanak Singh, aged twenty-two, went with two friends to the gathering at Jallianwala Bagh in ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, held to protest against the Rowlatt Act. When British troops opened fire on the unarmed crowd, both his friends were killed. He survived, unconscious and unnoticed among the dead, as HarperCollins describes in its edition of his poem.

Out of that day came Khooni Vaisakhi (Bloody Baisakhi), a long poem in Punjabi that narrated the events leading up to the massacre and its aftermath, and attacked colonial rule directly. Published in May 1920, it was banned soon afterwards. The poem was then lost for some sixty years before a copy was rediscovered. In 2019, for the centenary of the massacre, HarperCollins India published it in a bilingual edition: the first English translation, by the poet's grandson Navdeep Suri, alongside the Punjabi original, with essays by Suri, the scholar H. S. Bhatia and the journalist Justin Rowlatt.

Jail, the Akali movement and the first novels

Nanak Singh joined the Akali movement and edited Akali newspapers, work the British watched closely. He was charged with taking part in unlawful political activities and sent to Borstal Jail in Lahore. His second book of poetry, Zakhmi Dil (Wounded Heart), published in January 1923, described the treatment of peaceful Sikh protesters during the Guru ka Bagh Morcha, and was banned within two weeks.

Jail became his writing room. He wrote extensively there, and the discipline of those years fed the fiction that followed. His first major success as a novelist was ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ (White Blood), published in 1932: a novel of rural Punjab whose title carries his diagnosis of a society whose lifeblood had lost its red cells, its courage and compassion. The book made his name across Punjab.

Major novels and what they changed

Before Nanak Singh, Punjabi prose meant religious writing and verse; the modern novel of ordinary contemporary life barely existed. He changed that. Across fifty-nine books, including thirty-eight novels, plus short story collections, plays, poems and an autobiography, he wrote about caste, poverty, superstition, religious bigotry and the place of women, always from the side of ordinary people. The Tribune's much quoted verdict, carried in his biographies, calls his greatest contribution the secularisation of Punjabi fiction, and notes his principle that character determines incident and incident illustrates character.

His best known novel, Pavitra Papi (Saintly Sinner), appeared in 1945. It was translated into Hindi and other Indian languages, and into English by his grandson Navdeep Suri under the title The Watchmaker. His admirer Balraj Sahni adapted it into a successful Hindi film. ਇਕ ਮੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ (One Sheath, Two Swords), his great historical novel of 1959, brought the highest honours. He also wrote the dialogue and screenplay for Dara Singh's Punjabi film Nanak Dukhiya Sub Sansar.

His books travelled. Chitta Lahu was translated into English as White Blood, and into Russian by Natasha Tolstoy, granddaughter of Leo Tolstoy, who visited Nanak Singh in Amritsar to present him with the first copy. Few Punjabi writers of his generation reached readers in so many languages.

Honours and later life

In 1960 he received Punjab's highest literary award. In 1962 he won the Sahitya Akademi Award, India's highest literary honour, for Ik Mian Do Talwaran. For thirty to forty years, by the Tribune's estimate quoted in his biographies, he was the best selling novelist in India, a reach achieved without English, without a university, and largely from Amritsar, the city where he had survived 1919 and where he made his home.

Nanak Singh died in Amritsar on 28 December 1971, aged seventy-four. He was married to Raj Kaur, and his children carried the family into public life in India; it is his grandson Navdeep Suri, a former diplomat, who has done most to return his work to print in English.

Legacy: the father of the Punjabi novel

His centenary was celebrated in 1997, and in 1998 the Government of India issued a postage stamp in his honour, released by Prime Minister Inder Kumar Gujral: a rare tribute for a novelist. The translations have kept coming: Navdeep Suri's English versions include Pavitra Papi as The Watchmaker, Adh Khidya Phul as A Life Incomplete, the recovered Khooni Vaisakhi in 2019, and ਖੂਨ ਦੇ ਸੋਹਿਲੇ as Hymns in Blood in 2022.

The title father of the Punjabi novel is not a courtesy. Nanak Singh showed that Punjabi prose could carry the full weight of modern life: a village, a jail, a massacre, a love story, a nation's freedom struggle. Writers as different as ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, the romantic pioneer who preceded him, and the generations of Punjabi novelists who followed, all work in a landscape he helped to open. His birthplace in ਜੇਹਲਮ district is now in Pakistan, his grave and his readers are in India, and his books belong, as they always did, to one undivided Punjab of the imagination.

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ (4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ 1971), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਂ ਹੰਸ ਰਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਮ ਝੇਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਚੱਕ ਹਾਮਿਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਕਵੀ ਅਤੇ ਗੀਤਕਾਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ' ਅਤੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ' ਲਿਖੀ, ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਲੱਗਭਗ ਬਿਨਾਂ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਲੇਖਕ

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਜੁਲਾਈ 1897 ਨੂੰ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਝੇਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਹਾਮਿਦ ਵਿੱਚ ਹੰਸ ਰਾਜ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਗ਼ਰੀਬ ਪੰਜਾਬੀ ਹਿੰਦੂ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਸਮੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਚੌਥੀ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਅੱਗੇ ਜਾ ਸਕੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਨੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਅਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ, ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਾਲੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੀਤ ਲਿਖੇ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾਂ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਲਿਆ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ 'ਸਤਿਗੁਰੂ ਮਹਿਮਾ', ਸਿੱਖ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, 1918 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਲੱਗਭਗ ਬਿਨਾਂ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ: ਕੁਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ-ਲੇਖਕ ਬਰਤਾਨਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਬਣੇਗਾ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਦਾ ਸੰਸਥਾਪਕ।

ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀ ਹੋਇਆ?

13 ਅਪ੍ਰੈਲ 1919 ਨੂੰ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਾਈ ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਦੋ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੱਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਨਿਹੱਥੀ ਭੀੜ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਦੋਸਤ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਧਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਨਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।

ਉਸ ਦਿਨ ਵਿੱਚੋਂ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ' ਨਿਕਲੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਕਵਿਤਾ ਜੋ ਸਾਕੇ ਤਕ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਈ 1920 ਵਿੱਚ ਛਪੀ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਸ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗ ਗਈ। ਫਿਰ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਲੱਗਭਗ ਸੱਠ ਸਾਲ ਗੁਆਚੀ ਰਹੀ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਸ ਦੀ ਇੱਕ ਕਾਪੀ ਮੁੜ ਨਾ ਲੱਭੀ। 2019 ਵਿੱਚ, ਸਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਤੇ, ਹਾਰਪਰਕੌਲਿਨਜ਼ ਇੰਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ-ਭਾਸ਼ੀ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿੱਚ ਛਾਪਿਆ: ਪਹਿਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ, ਜੋ ਕਵੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨਵਦੀਪ ਸੂਰੀ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਮੂਲ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਸੂਰੀ, ਵਿਦਵਾਨ ਐੱਚ. ਐੱਸ. ਭਾਟੀਆ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਸਟਿਨ ਰੌਲਟ ਦੇ ਲੇਖ।

ਜੇਲ੍ਹ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਨਾਵਲ

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਕੰਮ ਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਬੋਰਸਟਲ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਦੂਜੀ ਕਿਤਾਬ 'ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਦਿਲ', ਜੋ ਜਨਵਰੀ 1923 ਵਿੱਚ ਛਪੀ, ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਏ ਸਲੂਕ ਬਾਰੇ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੋ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲੱਗ ਗਈ।

ਜੇਲ੍ਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਣ-ਕਮਰਾ ਬਣ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਸਫ਼ਲਤਾ 'ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ' ਸੀ, ਜੋ 1932 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ: ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਨਾਵਲ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਸ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਨਿਦਾਨ ਨੂੰ ਚੁੱਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲਹੂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਲ ਕਣ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ, ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਵੱਡੇ ਨਾਵਲ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਬਦਲਿਆ

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਦਾ ਮਤਲਬ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਸੀ; ਆਮ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਵਲ ਲੱਗਭਗ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਨਾਹਟ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਠੱਤੀ ਨਾਵਲ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਟਕ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ। 'ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਦੀ ਬਹੁਤ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਾਇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਬਣਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅਸੂਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਰ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਟਨਾ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਵਲ 'ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ' 1945 ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨਵਦੀਪ ਸੂਰੀ ਨੇ 'ਦ ਵਾਚਮੇਕਰ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਫ਼ਲ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਢਾਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 1959 ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ 'ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ' ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿਵਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਾਨਕ ਦੁਖੀਆ ਸਬ ਸੰਸਾਰ' ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅਤੇ ਪਟਕਥਾ ਵੀ ਲਿਖੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 'ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ' ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦ 'ਵਾਈਟ ਬਲੱਡ' ਨਾਂ ਹੇਠ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਰੂਸੀ ਅਨੁਵਾਦ ਲਿਓ ਤਾਲਸਤਾਏ ਦੀ ਪੋਤਰੀ ਨਤਾਸ਼ਾ ਤਾਲਸਤਾਏ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਕੇ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਕਾਪੀ ਆਪ ਭੇਟ ਕਰ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਇੰਨੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ।

ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਛਲਾ ਜੀਵਨ

1960 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਿਆ। 1962 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਇੱਕ ਮਿਆਨ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ' ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜਿੱਤਿਆ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਾਹਿਤਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। 'ਦ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨ' ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਹ ਤੀਹ ਤੋਂ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਕਣ ਵਾਲੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਰਹੇ; ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਬਿਨਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਜਿੱਥੇ ਉਹ 1919 ਵਿੱਚ ਬਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾਇਆ।

ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 28 ਦਸੰਬਰ 1971 ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਚੌਹੱਤਰ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਾਜ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਨਵਦੀਪ ਸੂਰੀ, ਜੋ ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਦੂਤ ਹਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਛਪਵਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਵਿਰਾਸਤ: ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ 1997 ਵਿੱਚ ਮਨਾਈ ਗਈ, ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਗੁਜਰਾਲ ਨੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ: ਕਿਸੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਲਈ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਆਉਂਦੇ ਰਹੇ: ਨਵਦੀਪ ਸੂਰੀ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਵਿੱਚ 'ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਪੀ' ਦਾ 'ਦ ਵਾਚਮੇਕਰ', 'ਅੱਧ ਖਿੜਿਆ ਫੁੱਲ' ਦਾ 'ਏ ਲਾਈਫ਼ ਇਨਕੰਪਲੀਟ', 2019 ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਲੱਭੀ 'ਖ਼ੂਨੀ ਵਿਸਾਖੀ', ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ 'ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਸੋਹਲੇ' ਦਾ 'ਹਿਮਜ਼ ਇਨ ਬਲੱਡ' ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਰਸਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਦ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕ ਸਕਦੀ ਹੈ: ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਜੇਲ੍ਹ, ਇੱਕ ਸਾਕਾ, ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਮ-ਕਹਾਣੀ, ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਮੋਢੀ ਸਨ, ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ, ਸਭ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ ਝੇਲਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਾਮ-ਗਾਹ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਨ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਇੱਕ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹਨ।