ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਲਿਖਾਰੀ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੋਲਣੀ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਲਈ ਤੈਅ ਕਰ ਨਾ ਭਰ ਸਕਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
- ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ
- ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ।
- ਧਰਮ
- ਸਿੱਖ ਧਰਮ
- ਗੁਰਮੁਖੀ
- ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ।
- ਜਨਮ
- ਤਾਰੀਖ ਵਿਵਾਦਤ: ਸਰੋਤ 1644 ਤੋਂ 1672 ਤੱਕ ਦੇ ਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਦੇਹਾਂਤ
- 1737 ਜਾਂ 1738, ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ, ਸਰੋਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
- ਰੁਤਬਾ
- ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ, 1721 ਤੋਂ 1737 ਤੱਕ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ, ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਨੁਸਾਰ।
All 9 facts
- ਪਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ
- ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਲਿਖਾਰੀ ਤੱਕ।
- ਰਚਨਾਵਾਂ
- ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ।
- ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਥਾਂ
- ਨਖਾਸ ਚੌਕ, ਲਾਹੌਰ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Bhai Mani Singh Ji was an eighteenth century Sikh scholar, scribe and leader who served Guru Gobind Singh Ji, wrote as the Guru dictated at Damdama Sahib, and later kept Harmandir Sahib in Amritsar as its granthi. He was executed at Lahore after the Diwali gathering tax went unpaid.
When was Bhai Mani Singh Ji born, and why do the dates differ?
The sources do not agree on when Bhai Mani Singh Ji was born, and any honest account has to start there. Wikipedia gives 7 April 1644 and places his birth at Alipur, near Multan, as a son of Rao Mai Das. SikhiWiki surveys the historians one by one and finds very different answers: 1662 in some accounts, 1664 in Sohan Singh Seetal's, 1670 or 1672 in others, and it concludes that he was probably born no later than about 1665. The same survey notes that the 1644 date comes from Shaheed Bilas, a work about a Bhai Mani Ram of Alipur, and argues that two men of similar name have been merged in later retellings.
His death is disputed in the same way. SikhiWiki dates his execution to December 1737, and the Encyclopaedia of Sikhism entry on the Giani tradition likewise gives his death as 1737. Wikipedia and the Encyclopedia.com summary of the Encyclopaedia give 1738 instead. This page therefore gives ranges and attributions rather than one settled date, and it treats family details, such as claims that he married and had many sons or that he remained unmarried all his life, as part of that same unsettled record, since the sources argue both.
How did he come into the service of the Gurus?
What the accounts share is a life spent close to the Gurus. SikhiWiki says he was brought as a small child to Anandpur and presented to ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ, and that he grew up alongside the Guru's son, Gobind Rai, the future ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ. He accompanied Guru Gobind Singh Ji to Paonta, where the Guru spent about three years in literary work. In 1699, when Guru Gobind Singh Ji created the Khalsa at Anandpur Sahib, Bhai Mani Singh Ji took Amrit at the Guru's hands, and the name Mani Singh belongs to that new beginning.
His most trusted service came in the Guru's hardest winter. When Guru Gobind Singh Ji left Anandpur on the night of 20 December 1704 and the family was scattered at the Sirsa river, Bhai Mani Singh Ji escorted Mata Sundri Ji and Mata Sahib Devan Ji safely to Delhi by way of Ambala. Both Wikipedia and SikhiWiki record that journey, and both record that he later brought the Guru's wives on to ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, where the Guru was then staying. It was there that his work as a scribe began in earnest.
What did he write at Damdama Sahib?
Sikh tradition remembers Talwandi Sabo, now Takht Damdama Sahib, as the place where Guru Gobind Singh Ji recited the whole of the Sikh scripture from memory and Bhai Mani Singh Ji wrote it down as his scribe. Wikipedia states the scene plainly: at Talwandi Sabo the Guru recited the current version of the Guru Granth Sahib while Bhai Mani Singh Ji transcribed it. SikhiWiki says the same in shorter form, that he acted as scribe when the Guru dictated Sri Guru Granth Sahib. A historical painting of that dictation, kept at Takht Damdama Sahib, is the artwork behind this page's banner.
Two books are firmly attached to his name. Gyan Ratnavali expands the first Vaar of ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ। into an account of the life of Guru Nanak Dev Ji. Bhagat Ratnavali, also called Sikhan di Bhagat Mala, expands Bhai Gurdas Ji's eleventh Vaar into a list of notable Sikhs up to the time of Guru Hargobind Ji. Wikipedia, SikhiWiki and the Encyclopedia.com summary all credit him with both works. Tradition also credits him with gathering the compositions of Guru Gobind Singh Ji after the Guru's death, work later bound up with the Dasam Granth, and with giving the ਅਰਦਾਸ, the congregational prayer, much of its present shape.
How did he restore order at Harmandir Sahib?
Amritsar gave him his second great task. Wikipedia says Guru Gobind Singh Ji sent him to take charge of ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ soon after the Khalsa was created, and calls him the third granthi of the shrine, after Baba Buddha Ji and Bhai Gurdas Ji. SikhiWiki tells the appointment differently: Mata Sundri Ji sent him in 1721, when rivalry between the Tat Khalsa and the Bandai Khalsa was troubling the Panth, and on his arrival he restored peace between the factions and put the affairs of the shrine in order. The Encyclopedia.com summary agrees that after the Guru's death he remained as granthi in Amritsar.
At Amritsar he was a teacher as much as a custodian. Wikipedia remembers him leading the Gianian Bunga, a school of learning whose line of scriptural teaching later became known as the Amritsari Taksal. His daily exposition of Gurbani, his katha, drew the congregation, and the Encyclopaedia of Sikhism traces the Giani tradition of interpreting the scripture back to him. Wikipedia's summary of his office gives his years as Jathedar of the Akal Takht as 1721 to 1737, the span that ends with his arrest.
Why was he arrested after the Diwali gathering?
By the late 1730s the Sikhs of Amritsar lived under tight restriction, and Harmandir Sahib could not hold its great gatherings freely. Bhai Mani Singh Ji applied to Zakaria Khan, the governor of Lahore, for permission to hold the Diwali festival, the ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ gathering, at the shrine. Permission was granted on condition that he pay a sum of Rs 5,000, which he expected to meet from the offerings of the Sikhs who came. SikhiWiki says the governor then sent troops towards Amritsar under Diwan Lakhpat Rai, and the festival broke up as the force approached. Wikipedia gives a sharper version: that a surprise attack was planned, that Bhai Mani Singh Ji learned of it, and that he warned the Sikhs to stay away.
Either way, the offerings never came in, and the agreed sum could not be paid. He was arrested and taken to Lahore. There, the accounts agree, he was offered his life if he would accept Islam, and he refused. By Zakaria Khan's orders he was executed at Nakhas Chowk in Lahore, in December 1737 by SikhiWiki's dating and in 1738 by Wikipedia's. The manner of the execution, dismemberment joint by joint, is recorded by both, and Wikipedia retells the tradition that he reminded the executioner to begin at the joints of his fingers, as the sentence had specified. The place of his death has been known since as Shaheed Ganj, the place of martyrdom.
How is Bhai Mani Singh Ji remembered today?
His name did not fade with him. The nature of his death entered the daily ਅਰਦਾਸ, so that Sikhs who pray the congregational prayer still recall his martyrdom, as Wikipedia and SikhiWiki both note. Scholars remember the teacher: the Giani school of scriptural interpretation counts him as its origin, and the two Ratnavali works keep his scholarship in circulation. For most readers his life holds together as one thread: the boy brought to Anandpur, the scribe who took down the Guru's words at Damdama Sahib, the granthi who held Harmandir Sahib together, and the old man who would not buy his life at Lahore.
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ, ਲਿਖਾਰੀ ਅਤੇ ਆਗੂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਬੋਲਣ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਦਾ ਕਰ ਨਾ ਭਰ ਸਕਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਸਰੋਤ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਾਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਲੇਖ ਨੂੰ ਇਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ 1644 ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਮੁਲਤਾਨ ਨੇੜੇ ਅਲੀਪੁਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਓ ਮਾਈ ਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਇੱਕ ਕਰ ਕੇ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਜਵਾਬ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਕੁਝ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ 1662, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ 1664, ਹੋਰਨਾਂ ਵਿੱਚ 1670 ਜਾਂ 1672, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸ਼ਾਇਦ ਲਗਭਗ 1665 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਹੀ ਸਰਵੇਖਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ 1644 ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਤੋਂ ਆਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਲੀਪੁਰ ਦੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋ ਮਨੁੱਖ ਮਿਲ ਗਏ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਵਾਦਤ ਹੈ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਸੰਬਰ 1737 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਾਲਾ ਲੇਖ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 1737 ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ 1738 ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੰਨਾ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦਾਅਵੇ ਕਿ ਉਹ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਅਣਵਿਆਹੇ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਅਣਸੁਲਝੇ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਰੋਤ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆਏ?
ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬੀਤੀ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਵਜੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ ਨਾਲ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਣੇ, ਇਕੱਠੇ ਵੱਡੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲ ਪਾਉਂਟਾ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਸਾਹਿਤਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਏ। 1699 ਵਿੱਚ, ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਿਆ, ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਿਆ, ਅਤੇ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਉਸ ਨਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੇਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਜਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ 20 ਦਸੰਬਰ 1704 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਖਿੰਡ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਾਂ ਜੀ ਨੂੰ ਅੰਬਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਦਿੱਲੀ ਲੈ ਗਏ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਲੈ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਸੱਚੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ।
ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ?
ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ, ਹੁਣ ਤਖਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਆਪਣੀ ਯਾਦ ਤੋਂ ਬੋਲਿਆ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਲਿਖਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹੈ: ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਬੋਲਿਆ, ਜਦ ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਸ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿ ਉਹ ਲਿਖਾਰੀ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਬੋਲਣ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤਸਵੀਰ, ਜੋ ਤਖਤ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਇਸ ਪੰਨੇ ਦੇ ਬੈਨਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ।
ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਭਗਤ ਮਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਗਿਆਰਵੀਂ ਵਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਤਿੰਨੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ, ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ, ਸੰਗਤੀ ਅਰਦਾਸ, ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਰੂਪ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ।
ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਵਸਥਾ ਕਿਵੇਂ ਸੰਭਾਲੀ?
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਾਰਜ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਤੀਜਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਬੁੱਢਾ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਇਸ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ: ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1721 ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ, ਜਦ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ ਅਤੇ ਬੰਦਈ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰੰਜਿਸ਼ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਉੱਤੇ ਧੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਸੁਧਰ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੰਥੀ ਵਜੋਂ ਰਹੇ।
ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਖਵਾਲੇ ਜਿੰਨੇ ਹੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਬੁੰਗੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ, ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੇ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਲੜੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀ ਟਕਸਾਲ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਗਈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਆਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਗਿਆਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਲ 1721 ਤੋਂ 1737 ਤੱਕ ਸਨ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।
ਦੀਵਾਲੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?
1730 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸਖਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹੇਠ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਤੋਂ ਅਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾਲੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ, ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ ਦਾ ਇਕੱਠ, ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ। ਇਜਾਜ਼ਤ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਮਿਲੀ ਕਿ ਉਹ 5000 ਰੁਪਏ ਦੇਣਗੇ, ਜੋ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭੇਟਾਂ ਤੋਂ ਦੇਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਫਿਰ ਦੀਵਾਨ ਲਖਪਤ ਰਾਇ ਹੇਠ ਫੌਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਭੇਜੀ, ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਤਿੱਖਾ ਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ, ਕਿ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਆਉਣ ਲਈ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭੇਟਾਂ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ, ਅਤੇ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਰਕਮ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ, ਲੇਖ ਸਹਿਮਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜੇ ਉਹ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨਖਾਸ ਚੌਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਅਨੁਸਾਰ ਦਸੰਬਰ 1737 ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਨੁਸਾਰ 1738 ਵਿੱਚ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਤਰੀਕਾ, ਜੋੜ ਜੋੜ ਕੇ ਸਰੀਰ ਕੱਟਣਾ, ਦੋਵੇਂ ਲੇਖ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਦੁਹਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਲਾਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਸਜ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਜੋੜਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਥਾਂ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਥਾਂ, ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਗਤੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਦੋਵੇਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੀ ਗਿਆਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੂਲ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋ ਰਤਨਾਵਲੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਨੂੰ ਚਲਦਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਧਾਗੇ ਵਜੋਂ ਜੁੜਦੀ ਹੈ: ਅਨੰਦਪੁਰ ਲਿਆਂਦਾ ਬੱਚਾ, ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲਿਖਾਰੀ, ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦੀ।
More religion entries to explore
ਸਰੋਤ (4)
ਜੁਗਤੀ ਮੁਫ਼ਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸਹਿਯੋਗ