Krishan Chander: Urdu writer, life and works

Krishan Chander (23 November 1914 to 8 March 1977) was an Urdu and Hindi writer whose family came from Wazirabad in Punjab, whose childhood was spent in Poonch and whose education in Lahore shaped one of the most widely read voices in modern Urdu fiction, across novels, stories, radio and film.

Early life: Poonch, Lahore and a disputed birthplace

Krishan Chander Chopra was born on 23 November 1914. Where he was born is reported differently, and a careful page should say so. The most detailed biographies give Bharatpur in Rajasthan, where his father, Dr Gauri Shankar Chopra, was working as a doctor, and add that the family originally belonged to Wazirabad in Gujranwala district of undivided Punjab, now in Pakistan. Some shorter accounts give Wazirabad itself as the birthplace, while Cinemaazi records that his wife Salma Siddiqui said his mother believed he was born in Kashmir, a claim Cinemaazi notes has no document to support it and remains disputed.

What is not disputed is the shape of his early life. He spent his childhood in Poonch, in Jammu and Kashmir, where his father served as physician to the Maharaja of Poonch. The hills, villages and Pahari speech of Poonch stayed in his writing for life: he used Pahari words in his Urdu, set stories in Kashmiri villages, and drew on those childhood years in the novel Mitti Ke Sanam. Rekhta records his early schooling, Urdu from the fifth grade and Persian as an optional subject, before he moved to Lahore.

In Lahore he studied at Forman Christian College. Rekhta and the Indian Cultural Forum record a masters degree in English followed by a degree in law, a course his mother favoured, while his own interest was already in writing. While still a student he edited the English section of the college magazine, and in 1932 his first Urdu short story, Sadhu, was published with the help of Mehr Lal Soni Zia Fatehabadi, who edited the Urdu section. Lahore, cosmopolitan and full of writers, gave him both an education and a literary world.

What is Krishan Chander best known for?

Krishan Chander is best known as one of the four pillars of the modern Urdu short story, alongside Ismat Chughtai, Saadat Hasan Manto and Rajinder Singh Bedi, and as a leading voice of the Progressive Writers Movement. He wrote more than 20 novels, 30 collections of short stories and scores of radio plays, first in Urdu and, after Partition in 1947, also in Hindi. Rekhta puts his short stories at more than 500. His books were translated into more than 16 Indian languages and into foreign languages including Russian, in which Cinemaazi counts some 20 translated titles.

Readers remember him for a mix that Rekhta calls romantic realism: lyrical descriptions of nature and ordinary love, set against hard subjects such as famine, poverty, caste, communal violence and the abuse of power. His writing on the Bengal famine and on the violence of Partition in 1947 is counted among the finest in modern Urdu literature, and critics quoted in the sources describe him, in Ishtiaq Ahmed's words, as a humanist and a cosmopolitan who never stopped protesting casteism, fanaticism, communal violence and terror.

The Progressive Writers and a style of his own

The Progressive Writers Association, formed in the mid 1930s, argued that literature should face social reality: imperialism, exploitation, poverty and unfairness at home. Krishan Chander was at the forefront of that movement, as Rekhta puts it, and helped bring it to a world stage. Yet he was never a simple sloganeer. The Indian Cultural Forum, drawing on the critic Khalilur Rehman Azmi, notes that his romanticism did not flee from life: it was a restlessness to change life, and his lyrical nature writing worked as a counterpoint to the cruelty people introduced into the natural order.

He also experimented with form. Rekhta credits him with laying the foundation of a new sub form that blended the short story with the sketch, and his story Do Furlang Lambi Sadak is remembered for its stream of consciousness method, unusual in Urdu fiction of its time. Alongside stories and novels he wrote sketches, letters, reviews and reportages, each carrying, as Rekhta says, his distinct impression.

Radio, Partition and the move to Bombay films

After a short spell teaching English at a girls college in Lahore, he joined All India Radio in Lahore towards the end of 1939 as a programme assistant, Cinemaazi records, and spent about three years in radio, including time in Delhi and Lucknow. The Indian Cultural Forum places fellow writers Saadat Hasan Manto and Upendranath Ashk among his radio colleagues. Radio taught him dialogue, pace and the spoken word, skills he carried into both fiction and film.

In 1942 the producer and director W. Z. Ahmed invited him from Lucknow to Poona to write for Shalimar Studios, and his first film, Man Ki Jeet, followed in 1944. The turning point came when Khwaja Ahmad Abbas made his story Annadata into the film Dharti Ke Lal in 1946, a clear sighted account of the Bengal famine. After that, Bombay offered him regular screen work. He wrote his film scripts in Urdu, and his credits include the popular films Mamta in 1966 and Sharafat in 1970. Film work, the sources note plainly, supplemented a meagre income from literature.

Partition in 1947 cut through his world. The Lahore of his student days became part of Pakistan, Kashmir was divided in 1948, and the violence of those years entered his fiction directly, in the collection Hum Wahshi Hain and in the novel Ghaddaar, about a selfish young man caught in the suffering of 1947. He settled in Bombay, now Mumbai, and lived and worked there for the rest of his life.

Major works: Annadata, Ghaddaar and the donkey satire

Annadata, meaning the giver of grain, is the title peasants used for their feudal landlords, and the story turns that respectful word into biting irony about hunger and power during the Bengal famine. The Indian Cultural Forum calls it possibly his finest story, an unsparing critique carried by astringent irony. Kalu Bhangi, about a sweeper, is named in the same accounts among his best, a story that forces readers to look at caste and dirty work usually kept out of sight.

His first novel, Shikast, published in 1943, is connected with Kashmir and its partition, while Mitti Ke Sanam reworks his Poonch childhood. Ghaddaar, written in 1959 and published in 1960, follows Baijnath, a well to do Lahore Hindu forced to flee his ancestral village in August 1947, and asks what the word traitor really means when neighbours turn on neighbours. His most loved satire, Ek Gadhe Ki Sarguzasht, translated as Autobiography of a Donkey, lets a donkey narrate human folly, bureaucracy and hypocrisy, and became a best seller in its Hindi pocket book edition.

Honours, death and legacy

His honours were recorded while he was still writing. In 1966 he travelled to the Soviet Union to receive the Soviet Land Nehru Award, and in 1969 he was awarded the Padma Bhushan, India's third highest civilian honour. In 1973 the Films Division commissioned a documentary on his life, directed by his brother Mahender Nath and shot in Bombay, Pune and Kashmir. He had married twice: first Vidyawati Chopra, with whom he had three children, and later Salma Siddiqui, a writer and the daughter of the Urdu scholar Rasheed Ahmed Siddiqui.

Rekhta records that he was a heart patient who survived attacks in 1967, 1969 and 1976. He died in Mumbai on 8 March 1977, at his writing desk. Wikipedia records that he had just begun a satirical essay and written its opening line when a massive heart attack took him, a death in harness that his readers have remembered ever since. A park in Poonch has been renamed Krishan Chander Park in his memory, with his statue in its garden, and on 31 May 2017 India Post issued a commemorative stamp in his honour.

His legacy is the breadth of his readership as much as any single book. Few Urdu writers since Premchand, the Indian Cultural Forum notes, enjoyed his fame or matched his output, and his stories are still read across Urdu and Hindi and in translation. For Punjab, he remains a link between worlds that Partition separated: a Wazirabad family, a Poonch childhood, a Lahore education and a Bombay career, held together in one body of work that insisted the poorest person in the story deserved the closest attention.

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ (23 ਨਵੰਬਰ 1914 ਤੋਂ 8 ਮਾਰਚ 1977) ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਪੁੰਛ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਘੜਿਆ, ਨਾਵਲਾਂ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀવન: ਪੁੰਛ, ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦਿਤ ਜਨਮ ਸਥਾਨ

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਚੋਪੜਾ ਦਾ ਜਨਮ 23 ਨਵੰਬਰ 1914 ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਵਧਾਨ ਪੰਨੇ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜੀਵਨੀਆਂ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਭਰਤਪੁਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਡਾ. ਗੌਰੀ ਸ਼ੰਕਰ ਚੋਪੜਾ, ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਤੋਂ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕੁਝ ਛੋਟੇ ਵੇਰਵੇ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਹੀ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਸਿਨੇਮਾਜ਼ੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਲਮਾ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸਿਨੇਮਾਜ਼ੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦਿਤ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜਿਸ ਗੱਲ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਢਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪੁੰਛ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਪੁੰਛ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਸਨ। ਪੁੰਛ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਬੋਲੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵਿੱਚ ਰਹੀ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤੇ, ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਸਨਮ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ। ਰੇਖ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੋਂ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਣਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਲਾਹੌਰ ਚਲੇ ਗਏ।

ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੋਰਮੈਨ ਕ੍ਰਿਸਚੀਅਨ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ। ਰੇਖ਼ਤਾ ਅਤੇ ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ੋਰਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਾਸਟਰ ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਰਾਹ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਦਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਿਖਣ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਲਜ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ 1932 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ, ਸਾਧੂ, ਉਰਦੂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਮੇਹਰ ਲਾਲ ਸੋਨੀ ਜ਼ਿਆ ਫ਼ਤਿਹਾਬਾਦੀ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਛਪੀ। ਲਾਹੌਰ ਨੇ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਾਰ ਵੀ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਕਿਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ?

ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਚਾਰ ਥੰਮ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸਮਤ ਚੁਗ਼ਤਾਈ, ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇੱਕ ਮੋਹਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 20 ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ 30 ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਰੇਖ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ 16 ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਨੇਮਾਜ਼ੀ ਲਗਭਗ 20 ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਸਿਰਲੇਖ ਗਿਣਦਾ ਹੈ।

ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਮਿਸ਼ਰਣ ਲਈ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੇਖ਼ਤਾ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਆਮ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸੁਰੀਲੇ ਵਰਣਨ, ਕਾਲ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਜਾਤ, ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵਰਗੇ ਸਖ਼ਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਾਲ ਅਤੇ 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਆਧੁਨਿਕ ਉਰਦੂ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਆਉਂਦੇ ਆਲੋਚਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਇਸ਼ਤਿਆਕ ਅਹਿਮਦ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਗਰਿਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਤੀਵਾਦ, ਕੱਟੜਵਾਦ, ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੈਲੀ

ਤਰੱਕੀ ਪਸੰਦ ਲੇਖਕ ਸੰਘ, ਜੋ 1930ਵਿਆਂ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ, ਮੰਨਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜਕ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ: ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਉਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਖ਼ਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਮੰਚ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ੋਰਮ, ਆਲੋਚਕ ਖ਼ਲੀਲੁਰ ਰਹਿਮਾਨ ਆਜ਼ਮੀ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਭੱਜਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ: ਇਹ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਵਰਣਨ ਉਸ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦੇ ਉਲਟ ਖੜ੍ਹਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ। ਰੇਖ਼ਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਉਪ ਰੂਪ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਕਾ ਰਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੋ ਫ਼ਰਲਾਂਗ ਲੰਬੀ ਸੜਕ ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਾਲੀ ਵਿਧੀ ਲਈ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਰਦੂ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਅਸਾਧਾਰਨ ਸੀ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਕੇ, ਖ਼ਤ, ਸਮੀਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਰਿਪੋਰਤਾਜ਼ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਖ਼ਤਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਛਾਪ ਸੀ।

ਰੇਡੀਓ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਬੰਬਈ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵੱਲ ਕਦਮ

ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਇੱਕ ਕੁੜੀਆਂ ਦੇ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਿਨੇਮਾਜ਼ੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 1939 ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਹਾਇਕ ਵਜੋਂ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਰੇਡੀਓ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ੋਰਮ ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਅਤੇ ਉਪੇਂਦਰਨਾਥ ਅਸ਼ਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੇਡੀਓ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰੇਡੀਓ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਦ, ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਗਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਖਾਈ, ਹੁਨਰ ਜੋ ਉਹ ਕਥਾ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਏ।

1942 ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਾਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਡਬਲਿਊ. ਜ਼ੈਡ. ਅਹਿਮਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਖਨਊ ਤੋਂ ਪੂਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਲੀਮਾਰ ਸਟੂਡੀਓਜ਼ ਲਈ ਲਿਖਣ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ, ਮਨ ਕੀ ਜੀਤ, 1944 ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮੋੜ ਉਦੋਂ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਹਿਮਦ ਅੱਬਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੰਨਦਾਤਾ ਨੂੰ 1946 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਧਰਤੀ ਕੇ ਲਾਲ ਵਿੱਚ ਬਦਲਿਆ, ਜੋ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਾਲ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵੇਰਵਾ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੰਬਈ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਕ੍ਰਿਪਟਾਂ ਉਰਦੂ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ 1966 ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਫ਼ਿਲਮ ਮਮਤਾ ਅਤੇ 1970 ਦੀ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਸਰੋਤ ਸਾਫ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮੀ ਕੰਮ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।

1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਲਾਹੌਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਕਸ਼ਮੀਰ 1948 ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਆਈ, ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਮ ਵਹਸ਼ੀ ਹੈਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਗ਼ੱਦਾਰ ਵਿੱਚ, ਜੋ 1947 ਦੀ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਇੱਕ ਸਵਾਰਥੀ ਨੌਜਵਾਨ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਉਹ ਬੰਬਈ, ਹੁਣ ਮੁੰਬਈ, ਵਿੱਚ ਵਸ ਗਏ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਬਾਕੀ ਉਮਰ ਉੱਥੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਮੁੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ: ਅੰਨਦਾਤਾ, ਗ਼ੱਦਾਰ ਅਤੇ ਗਧੇ ਵਾਲਾ ਵਿਅੰਗ

ਅੰਨਦਾਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਅੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਸਿਰਲੇਖ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸਾਨ ਆਪਣੇ ਜਗੀਰਦਾਰ ਮਾਲਕਾਂ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਸਤਕਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਬਾਰੇ ਕੌੜੇ ਵਿਅੰਗ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ੋਰਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਲੂ ਭੰਗੀ, ਇੱਕ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਾਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਗੰਦੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ, ਸ਼ਿਕਸਤ, ਜੋ 1943 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਿੱਟੀ ਕੇ ਸਨਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੰਛ ਦੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਘੜਦਾ ਹੈ। ਗ਼ੱਦਾਰ, ਜੋ 1959 ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1960 ਵਿੱਚ ਛਪਿਆ, ਬੈਜਨਾਥ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਲਾਹੌਰੀ ਹਿੰਦੂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਗਸਤ 1947 ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ੱਦਾਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਕੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਗੁਆਂਢੀ ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਵਿਅੰਗ, ਇੱਕ ਗਧੇ ਕੀ ਸਰਗੁਜ਼ਸ਼ਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਇੱਕ ਗਧੇ ਦੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਹੈ, ਇੱਕ ਗਧੇ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਮੂਰਖਤਾ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿੰਦੀ ਜੇਬੀ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਿਕਣ ਵਾਲੀ ਕਿਤਾਬ ਬਣਿਆ।

ਸਨਮਾਨ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਉਦੋਂ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਜੇ ਲਿਖ ਰਹੇ ਸਨ। 1966 ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਵੀਅਤ ਲੈਂਡ ਨਹਿਰੂ ਪੁਰਸਕਾਰ ਲੈਣ ਲਈ ਸੋਵੀਅਤ ਸੰਘ ਗਏ, ਅਤੇ 1969 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। 1973 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਜ਼ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਮਹੇਂਦਰ ਨਾਥ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਬੰਬਈ, ਪੂਨੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਿਆਹ ਕੀਤੇ: ਪਹਿਲਾਂ ਵਿੱਦਿਆਵਤੀ ਚੋਪੜਾ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੱਚੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸਲਮਾ ਸਿੱਦੀਕੀ ਨਾਲ, ਜੋ ਇੱਕ ਲੇਖਿਕਾ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਵਿਦਵਾਨ ਰਸ਼ੀਦ ਅਹਿਮਦ ਸਿੱਦੀਕੀ ਦੀ ਧੀ ਸਨ।

ਰੇਖ਼ਤਾ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦਿਲ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ 1967, 1969 ਅਤੇ 1976 ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ 8 ਮਾਰਚ 1977 ਨੂੰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਲਿਖਣ ਵਾਲੀ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਹੋਈ। ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗ ਲੇਖ ਸ਼ੁਰੂ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦੌਰੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ, ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋਈ ਮੌਤ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁੰਛ ਦੇ ਇੱਕ ਪਾਰਕ ਦਾ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚੰਦਰ ਪਾਰਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੱਤ ਹੈ, ਅਤੇ 31 ਮਈ 2017 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਡਾਕ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਡਾਕ ਟਿਕਟ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਹੈ। ਇੰਡੀਅਨ ਕਲਚਰਲ ਫ਼ੋਰਮ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮਚੰਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘੱਟ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉਰਦੂ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਮਸ਼ਹੂਰੀ ਮਿਲੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਲਿਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਕੜੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਨੇ ਵੱਖ ਕੀਤਾ: ਇੱਕ ਵਜ਼ੀਰਾਬਾਦ ਪਰਿਵਾਰ, ਇੱਕ ਪੁੰਛ ਬਚਪਨ, ਇੱਕ ਲਾਹੌਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਬੰਬਈ ਜੀਵਨ, ਸਭ ਇੱਕੋ ਰਚਨਾ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ, ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਵਿਅਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਿਆਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।