Bhai Maha Singh Ji was the leader and spokesman of the forty Sikhs of the Majha who signed the bedava, the written disclaimer, at Anandpur Sahib in 1704, and who, led back by Mai Bhago Ji, died fighting at Khidrana on 29 December 1705. Mortally wounded, he lived just long enough to ask Guru Gobind Singh Ji to tear up the bedava, and he died in the Guru's lap as the forty were blessed as the Chali Mukte, the forty liberated ones.
- Punjabi name
- ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ
- Also written
- Mahan Singh
- Role
- Leader and spokesman of the forty
- From
- The Majha, Punjab
- Died
- 29 December 1705, Khidrana (Sri Muktsar Sahib)
- Known for
- Asking Guru Gobind Singh Ji to tear up the bedava as he died
Bhai Maha Singh Ji, whose name many accounts write as Mahan Singh, was the Majha Sikh who led the forty who renounced Guru Gobind Singh Ji at Anandpur Sahib, and then led them back to die for him at Khidrana. His dying request, that the Guru tear up the written disclaimer they had signed, gave the forty their redemption and their lasting name: the Chali Mukte, the forty liberated ones.
Spokesman of the forty
During the long siege of Anandpur Sahib in 1704, Mughal and hill forces cut off the food of the forts, and the besiegers promised safe passage to any Sikh who would declare he was the Guru's Sikh no longer. Forty Sikhs of the Majha, starving and worn down, decided to take the offer. These were men who had gone up to Anandpur to fight for the Guru when the armies closed in, soldiers who had chosen his side, which is what made their fall, and their return, matter so much in the telling. Their spokesman was Maha Singh. It was he who stood before Guru Gobind Singh Ji and spoke for the group: they were his Sikhs no more. The Guru let them go on one condition, that the break be put in writing, and the forty signed the bedava, the formal disclaimer, and rode for home. The full story of the siege and the disclaimer is told on the Forty Mukte page.
The road back under Mai Bhago
At home in the Majha, the forty found no honour waiting for them. At Jhabal Kalan, Mai Bhago Ji, a soldier's daughter married into the same countryside, shamed them publicly for deserting the Guru in his hardest hour. Her rebuke reached Maha Singh and his companions, and the forty resolved to return and seek forgiveness. They were not riding out to battle first; they were riding to apologise and ask to be taken back as Sikhs. The battle found them before the apology could be spoken, and they made it with their lives instead. Under her lead they rode out across the Malwa to find the Guru, who since leaving Anandpur had been fleeing and fighting through the region with the imperial army of Wazir Khan behind him. This time Maha Singh led men who knew exactly what returning would cost.
Khidrana: the last request
On 29 December 1705, at the pool of Khidrana, the forty and Mai Bhago met the pursuing Mughal force and held it, buying the Guru his road south. Every one of the forty was cut down. When Guru Gobind Singh Ji came onto the field, he found Maha Singh still alive, barely, among the dead. The Guru lifted his head into his lap and asked his dying wish. Maha Singh asked for nothing for himself. He asked that the bedava be cancelled, the paper torn up, so that he and his companions would be counted the Guru's own again. The Guru granted it at once and tore up the document, which some accounts say was drawn from the dying man's own clothing. Maha Singh died in peace, his head in the Guru's lap, and the forty were blessed as the Chali Mukte. Khidrana took its new name from their blessing: Muktsar, the pool of liberation.
A short record, carefully kept
Very little is firmly recorded about Maha Singh's own life before 1704, and the later accounts do not agree with each other. One tradition makes him a Puar Rajput, son of Rai Singh and a nephew of the great scholar martyr Bhai Mani Singh; the Mai Bhago account on SikhiWiki calls him Mahan Singh Brar, while Wikipedia's account names him Mahan Singh Rataul. The spelling of his name itself varies, Maha Singh and Mahan Singh. What every source shares is the outline that matters: he led the forty out of Anandpur, he led them back under Mai Bhago, he died last at Khidrana, and his one request undid the bedava for all of them. Jugti records his family details as unsettled rather than guess at them.
In the telling of the story his name is the one that frames it: first spoken when the forty present their renunciation, and last in the traditional list of the forty names, where Bhai Mahan Singh closes the roll. Every January, when Mela Maghi fills Sri Muktsar Sahib, his dying request is the moral centre of the tale the pilgrims come to hear, and visitors to the gurdwaras of the battlefield still hear his name wherever the story is told from the siege to the tearing of the paper as one arc, with his request at its climax.
What did Bhai Maha Singh ask Guru Gobind Singh Ji?
Dying on the field of Khidrana, Bhai Maha Singh asked Guru Gobind Singh Ji to cancel and tear up the bedava, the written disclaimer he and the forty had signed at Anandpur Sahib. The Guru tore up the paper, forgave the forty, and blessed them as the Chali Mukte, the forty liberated ones.
ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਈ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਮਾਝੇ ਦੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨਾਲੋਂ ਸੰਬੰਧ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿਦਰਾਣੇ ਕੋਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ, ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਦੇਣ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਲਈ ਛੁਟਕਾਰਾ ਬਣੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ: ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ
ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਦਾ ਬੁਲਾਰਾ
ਸੰਨ 1704 ਵਿੱਚ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੰਮੇ ਘੇਰੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਗਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਰਸਦ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤੰਗੀ ਤੋਂ ਹਾਰੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਚਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਮੰਨਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਇਹ ਉਹ ਆਦਮੀ ਸਨ ਜੋ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਘੇਰਾ ਪਾਉਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਲੜਨ ਅਨੰਦਪੁਰ ਗਏ ਸਨ, ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੱਖ ਚੁਣਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ, ਕਹਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨਾ ਅਰਥ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁਲਾਰਾ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸੀ ਉਹੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵੱਲੋਂ ਬੋਲਿਆ: ਉਹ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਸ਼ਰਤ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਕਿ ਸੰਬੰਧ-ਤੋੜ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਬੇਦਾਵੇ, ਬਕਾਇਦਾ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ, ਉੱਤੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਗਏ ਘੇਰੇ ਅਤੇ ਬੇਦਾਵੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ
ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਰਾਹ
ਮਾਝੇ ਵਿੱਚ ਘਰ ਪਰਤ ਕੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਨਮਾਨ ਉਡੀਕਦਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਝਬਾਲ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਸਿਪਾਹੀ ਦੀ ਧੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫਿਟਕਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ, ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਕੀਤਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲੜਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਾ ਰਹੇ; ਉਹ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਜੰਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ੀ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਮਿਲੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਮੁਆਫ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੰਗੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਾਲਵੇ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਤੁਰ ਪਏ, ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੜਦੇ-ਭਿੜਦੇ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਨ ਇਸ ਵਾਰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਦਮੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਠੀਕ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ
ਖਿਦਰਾਣਾ: ਆਖਰੀ ਮੰਗ
29 ਦਸੰਬਰ 1705 ਨੂੰ, ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਕੋਲ, ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਨੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀ ਮੁਗਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖਰੀਦ ਦਿੱਤਾ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਮਸਾਂ ਜਿਉਂਦਾ, ਮਿਲਿਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੁੱਛੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਮੰਗਿਆ ਉਸ ਨੇ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੇਦਾਵਾ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਮੰਗ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਰਵਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਦੇ ਆਦਮੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰ ਮਿਲਿਆ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਪਿਆ: ਮੁਕਤਸਰ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਢਾਬ
ਛੋਟਾ ਰਿਕਾਰਡ, ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ
ਸੰਨ 1704 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੱਕਾ ਰਿਕਾਰਡ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਆਰ ਰਾਜਪੂਤ, ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਸਿੱਖੀਵਿਕੀ ਉੱਤੇ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਵਾਲਾ ਵੇਰਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਰਤੌਲ ਨਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਵੀ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਹਰ ਸਰੋਤ ਸਹਿਮਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਇਨੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ, ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਦੇ ਕਹਿਣ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਂਦਾ, ਖਿਦਰਾਣੇ ਕੋਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਦਿੱਤੇ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਮੰਗ ਨੇ ਸਭ ਲਈ ਬੇਦਾਵਾ ਰੱਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜੁਗਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਵੇਰਵੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਣ-ਤੈਅ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ
ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਾਲੀ ਜਣੇ ਆਪਣਾ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਭਾਈ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ ਸੂਚੀ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਹਰ ਜਨਵਰੀ, ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੇਲਾ ਮਾਘੀ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਉਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸੁਣਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜੰਗੀ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਯਾਤਰੀ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਥੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕਹਾਣੀ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜੇ ਜਾਣ ਤੱਕ ਇੱਕੋ ਕਮਾਨ ਵਜੋਂ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਉਸ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਕੇ
ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਕੀ ਮੰਗਿਆ ਸੀ?
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਕਿ ਬੇਦਾਵਾ, ਉਹ ਲਿਖਤੀ ਤਿਆਗ-ਪੱਤਰ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਰੱਦ ਕਰਕੇ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਕਾਗਜ਼ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਚਾਲੀ ਜਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ, ਚਾਲੀ ਮੁਕਤ ਹੋਏ, ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ