ਧ੍ਰੁਪਦ

Dhrupad (ਧ੍ਰੁਪਦ) is the oldest known vocal style of Hindustani classical music: a slow, solemn form that opens with a long unmetered alap and moves into a composition sung to the pakhawaj drum. The style was the main tradition of Guru Nanak’s time and influenced early Sikh kirtan.

What does dhrupad mean?

The name comes from dhruvapada, a term for structured songs in early Sanskrit writing on music, from dhruva, fixed or unmoving, and pada, a verse. The Mahan Kosh lists the word under ਧ੍ਰੁਵਪਦ and, following the Sangeet Ratnakar, describes it as a song in chautaal made of four parts: asthai, antra, sanchari and abhog.

How dhrupad is sung

A dhrupad performance begins with the alap, a wholly improvised and unmetered unfolding of the raag sung on syllables such as a re ne na. The composition follows in a slow taal, with the four sections in order: the asthai in the lower notes, the antra rising higher, the sanchari developing both, and the abhog bringing the song home. The singer, or a small group in unison, is accompanied by the pakhawaj rather than the tabla, with tanpuras holding the drone.

Taals and history

Dhrupad compositions are set in taals such as chautaal of 12 beats, sooltaal of 10 and tivra of 7, and a lighter related form set to the 14-beat dhamar is called dhamar. The style flourished at the court of Raja Man Singh Tomar of Gwalior around 1500 and then at the Mughal court, where Tansen was its best-known singer. Today the Dagar family is the best-known dhrupad lineage.

Dhrupad and Sikh kirtan

In Guru Nanak’s time dhrupad and dhamar were the predominant musical traditions, and they shaped early Sikh musical expression before later styles such as khayal also influenced kirtan. The ragi Bhai Balbir Singh studied dhrupad alongside Gurmat Sangeet, and in Punjabi classical families such as that of Tufail Niazi, earlier generations had been pakhawaj players accompanying dhrupad singers.

ਧ੍ਰੁਪਦ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

ਇਹ ਨਾਂ ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਵੇਂ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ, ਯਾਨੀ ਅਟੱਲ, ਅਤੇ ਪਦ, ਯਾਨੀ ਤੁਕ, ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਧ੍ਰੁਵਪਦ ਹੇਠ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਰਤਨਾਕਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਚਾਰ ਤਾਲ ਦਾ ਗੀਤ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਹਨ: ਅਸਥਾਈ, ਅੰਤਰਾ, ਸੰਚਾਰੀ ਅਤੇ ਆਭੋਗ।

ਧ੍ਰੁਪਦ ਕਿਵੇਂ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ

ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਆਲਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਰਾਗ ਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੋਂ ਘੜਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਤਾਲ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਜੋ ਆ ਰੇ ਨੇ ਨਾ ਵਰਗੇ ਬੋਲਾਂ ਉੱਤੇ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧੀਮੇ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੰਦਿਸ਼ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ ਤਰਤੀਬ ਨਾਲ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਨੀਵੇਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਥਾਈ, ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਅੰਤਰਾ, ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਸੰਚਾਰੀ ਅਤੇ ਗੀਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੱਢ ਵੱਲ ਲਿਆਉਂਦਾ ਆਭੋਗ। ਇਕੱਲੇ ਗਾਇਕ ਜਾਂ ਇਕਸੁਰ ਗਾਉਂਦੀ ਛੋਟੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਤਬਲੇ ਦੀ ਥਾਂ ਪਖਾਵਜ ਦੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਾਨਪੁਰੇ ਸੁਰ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਤਾਲ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ

ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ 12 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਤਾਲ, 10 ਦੇ ਸੂਲ ਤਾਲ ਅਤੇ 7 ਦੇ ਤੀਵਰਾ ਵਰਗੇ ਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ 14 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਮਾਰ ਤਾਲ ਵਿੱਚ ਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹਲਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਧਮਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ੈਲੀ 1500 ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਵਾਲੀਅਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਤੋਮਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧੀ-ਫੁੱਲੀ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਨਸੇਨ ਇਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਗਾਇਕ ਸਨ। ਅੱਜ ਡਾਗਰ ਪਰਿਵਾਰ ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ।

ਧ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੀਰਤਨ

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਧ੍ਰੁਪਦ ਅਤੇ ਧਮਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੰਗੀਤ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲ ਵਰਗੀਆਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਢਲੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਨਾਲ ਧ੍ਰੁਪਦ ਦੀ ਵੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ, ਅਤੇ ਤੁਫ਼ੈਲ ਨਿਆਜ਼ੀ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਰਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਘਰਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਧ੍ਰੁਪਦ ਗਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਪਖਾਵਜ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।