ਤਾਲ

Taal (ਤਾਲ) is the rhythmic cycle of Punjabi and Indian classical music: a fixed number of beats, called matras, that repeats from the start of a piece to its end. Taal and raag are the two foundations of the music, raag giving the melody and taal measuring its time.

What does taal mean?

Punjabi University’s school-level dictionary defines taal as rhythm bound by rules. The word comes from the Sanskrit tala, the palm of the hand, because the beats of a cycle are counted by clapping. Bhai Kahn Singh Nabha’s Mahan Kosh gives the musical sense as the sound of the clap that divides time and laya, the tempo, and lists other meanings too: cymbals, a pond, and the palm tree.

How a taal is built

The smallest unit of a taal is the matra, or beat. The beats are grouped into sections called vibhag, and one full turn of the cycle is an avartan. The first beat is the sam, the point where singer and drummer meet. Some sections are marked with a clap, called tali, and one is marked with a wave of the hand, called khali, written as a zero. The fixed drum syllables of a taal, played on the tabla or jori, are its theka.

Common taals

Every taal has its own name and number of beats. Dadra has 6, and teentaal, the most widely used taal of North Indian music, has 16 beats in four sections, with claps on beats 1, 5 and 13 and the wave on beat 9. A taal can be played slow, medium or fast, called vilambit, madh and drut laya, and singing that falls out of the cycle is called betaal.

Taal in Gurbani and kirtan

In Gurbani the word appears in both senses. The Mahan Kosh quotes ਰਬਾਬ ਪਖਾਵਜ ਤਾਲ ਘੁੰਘਰੂ from Guru Arjan Dev Ji in Raag Asa, where taal means cymbals alongside the rabab, the pakhawaj drum and ghungroo bells, and the line ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ from Asa di Var, about keeping the beat for the sake of bread. In Gurmat Sangeet, partal shabads move through several taals within one composition, and masters such as Bhai Balbir Singh were known for demanding taals like Dhamar and Ada Chautaal.

ਤਾਲ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੈ?

ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਸਕੂਲ ਪੱਧਰ ਦਾ ਕੋਸ਼ ਤਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਨੇਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਲੈਅ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਤਲ, ਯਾਨੀ ਹੱਥ ਦੀ ਤਲੀ, ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਾਲ ਦੀਆਂ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਤਾਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਗਿਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਲੈਅ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਾਲੀ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਅਰਥ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਛੈਣੇ, ਤਲਾਅ ਅਤੇ ਤਾੜ ਦਾ ਰੁੱਖ।

ਤਾਲ ਦੀ ਬਣਤਰ

ਤਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਇਕਾਈ ਮਾਤਰਾ ਹੈ। ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਵਿਭਾਗ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਦੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਗੇੜ ਨੂੰ ਆਵਰਤਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਮਾਤਰਾ ਸਮ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਇਕ ਅਤੇ ਤਾਲ ਵਾਦਕ ਆ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਿਭਾਗਾਂ ਉੱਤੇ ਤਾਲੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਹਿਲਾ ਕੇ ਖਾਲੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਿਫ਼ਰ ਹੈ। ਤਾਲ ਦੇ ਮਿਥੇ ਬੋਲ, ਜੋ ਤਬਲੇ ਜਾਂ ਜੋੜੀ ਉੱਤੇ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਠੇਕਾ ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਖ ਤਾਲ

ਹਰ ਤਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦਾਦਰਾ 6 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੀਨ ਤਾਲ 16 ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਵਿਭਾਗ ਹਨ, ਤਾਲੀ ਪਹਿਲੀ, ਪੰਜਵੀਂ ਅਤੇ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ ਮਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਖਾਲੀ ਨੌਵੀਂ ਉੱਤੇ। ਤਾਲ ਹੌਲੀ, ਦਰਮਿਆਨੀ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਲੈਅ ਵਿੱਚ ਵਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਲੰਬਿਤ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਦਰੁਤ ਲੈਅ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਬੇਤਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿੱਚ ਤਾਲ

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਦੋਵਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਤੁਕ ਰਬਾਬ ਪਖਾਵਜ ਤਾਲ ਘੁੰਘਰੂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਾਲ ਦਾ ਅਰਥ ਰਬਾਬ, ਪਖਾਵਜ ਅਤੇ ਘੁੰਘਰੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਛੈਣੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੀ ਤੁਕ ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਰੋਟੀ ਖ਼ਾਤਰ ਤਾਲ ਪੂਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਪੜਤਾਲ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕੋ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਾਲ ਬਦਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਾਈ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਉਸਤਾਦ ਧਮਾਰ ਅਤੇ ਆੜਾ ਚੌਤਾਲ ਵਰਗੇ ਔਖੇ ਤਾਲਾਂ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।