Milkha Singh: The Flying Sikh, Life and Races

Milkha Singh (1929 to 2021), known as the Flying Sikh, was an Indian track and field sprinter from Punjab who became independent India's first Commonwealth Games athletics champion. Orphaned in Partition, he rose through the Indian Army to win four Asian Games golds and finish fourth in the 400 metres at the 1960 Rome Olympics.

Where was Milkha Singh born?

Milkha Singh was born on 20 November 1929 in Govindpura, a village about 10 kilometres from Muzaffargarh city in Punjab Province, British India, in what is now Pakistan. He was one of fifteen children in a Sikh farming family, and eight of his siblings died before Partition. Records of his birth date differ: 20 November 1929 is the date used in most accounts after his death, while other records give 1932 or 1935.

Early life: Partition and the road to Delhi

His childhood ended in the violence of Partition in 1947. During the attacks on his village, his parents and several of his brothers and sisters were killed, and the teenage Milkha witnessed the killings. He escaped, hid, and eventually reached Delhi by train, one of millions displaced by the division of Punjab between India and Pakistan.

In Delhi he lived for a time with a married sister, stayed at the Purana Qila refugee camp and at a resettlement colony in Shahdara, and was briefly held in Tihar jail for travelling on a train without a ticket; his sister sold jewellery to get him released. He later said he was drifting close to petty crime when his brother Malkhan persuaded him to try for the Indian Army instead.

The army years and a first Olympics

Milkha Singh joined the Indian Army in 1951, succeeding on his fourth attempt, and was stationed at the Electrical Mechanical Engineering Centre in Secunderabad. As a boy he had run the 10 kilometres to school and back each day, and the army spotted his speed at once: he was picked for special athletics training after finishing sixth in a compulsory cross-country run for new recruits. He later summed up what the army gave him: "I came from a remote village, I didn't know what running was, or the Olympics."

His first Olympics came at Melbourne in 1956, where he ran the 200 and 400 metres and went out in the heats. The trip still changed him. He met Charles Jenkins Sr., the American who won the 400 metres title at those Games, and learned training methods from him. Milkha returned home determined to reach that level. The army backed him, promoting him from sepoy to junior commissioned officer after his 1958 Asian Games success, and he rose in time to honorary captain.

1958: the year he conquered Asia and the Commonwealth

The breakthrough year was 1958. At the National Games in Cuttack he set Indian records in the 200 and 400 metres. At the Asian Games in Tokyo he won gold in both events, the first Indian to win the 400 metres title at the Asian Games. Months later, at the British Empire and Commonwealth Games in Cardiff, he won the 440 yards in 46.6 seconds and became the first gold medallist at the Commonwealth Games from independent India. For a young country whose sporting fame rested on hockey, a track gold was something new, and Milkha remained the only Indian man to win an individual athletics gold at those Games until Vikas Gowda did so in 2014.

What happened in the Rome 1960 Olympic final?

In the Rome 1960 Olympic final, Milkha Singh finished fourth in the 400 metres, missing a medal by a fraction of a second in a photo finish. The road to Rome ran through Lahore. Earlier in 1960, persuaded by Prime Minister Jawaharlal Nehru to set aside his own memories of Partition, he travelled to Pakistan and beat the Pakistani champion Abdul Khaliq. Pakistan's president, General Ayub Khan, told him afterwards: "You didn't run today, you flew." From then on he was the Flying Sikh.

In Rome he entered the final as one of the favourites, having beaten every leading rival except Otis Davis of the United States. He led into the home straight but, by his own account, eased off around the 250 metre mark and looked round, a mistake he called his worst memory. Davis and Germany's Carl Kaufmann both finished in a world record 44.9 seconds, South Africa's Malcolm Spence took bronze in 45.5, and Singh was fourth in 45.6 seconds hand-timed, 45.73 on the electronic clock. All four men broke the old Olympic record. His time stood as the Indian national record for almost forty years, until Paramjit Singh ran 45.70 in 1998.

There was no collapse after Rome. At the 1962 Asian Games in Jakarta he defended his 400 metres title and added gold in the 4 x 400 metres relay, taking his Asian Games tally to four gold medals. He went to a third Olympics at Tokyo in 1964, where in the event he contested only the 4 x 400 metres relay, the Indian team going out in the heats, and he retired from international athletics soon after.

Honours, family and later life

India honoured him early. He was awarded the Padma Shri in 1959, the country's fourth highest civilian honour, following his golden year of 1958. In 2001, when the government offered him the Arjuna Award, he declined it, arguing that the award was meant for young sportspersons and had been devalued, an offer he compared to a school certificate after a master's degree. After his running career he became Director of Sports in the Punjab Ministry of Education, a post he held until his retirement in 1998.

He had met Nirmal Kaur, a former captain of the Indian women's volleyball team, in Ceylon in 1955, and they married in 1962. They had three daughters and a son, Jeev Milkha Singh, who became one of India's leading professional golfers. In 1999 the couple adopted the seven-year-old son of Havildar Bikram Singh, who had been killed in the Battle of Tiger Hill during the Kargil War. Milkha donated all his medals to the nation; they were displayed at the Jawaharlal Nehru Stadium in New Delhi and later moved to a sports museum in Patiala, where the shoes he wore in Rome are also kept.

In 2003 he founded the Milkha Singh Charitable Trust to help poor and needy sportspersons. With his daughter Sonia Sanwalka he wrote his autobiography, The Race of My Life, published in 2013. The same year the film Bhaag Milkha Bhaag, directed by Rakeysh Omprakash Mehra and starring Farhan Akhtar, took his story to a new generation. He sold the film rights for a single rupee, on condition that a share of the profits went to his charitable trust.

Death and legacy

Milkha Singh tested positive for COVID-19 on 20 May 2021 and was admitted to hospital in Mohali later that month. His wife Nirmal died of the same illness on 13 June 2021, and he died in Chandigarh on 18 June 2021, five days after her, at the age of 91. Prime Minister Narendra Modi led the tributes, calling him a colossal sportsperson who had captured the nation's imagination. Weeks later, javelin thrower Neeraj Chopra dedicated his Olympic gold medal at the Tokyo Games to Singh.

In 2008 the journalist Rohit Brijnath described him as the finest athlete India has ever produced, and the Rome final, a race he did not even medal in, is still the most retold story in Indian athletics. A wax statue of him in his 1958 Commonwealth running pose was unveiled in Chandigarh in 2017. For Punjab, his meaning is simpler and deeper: a boy from Govindpura who lost everything in 1947 ran, quite literally, until the whole country knew his name.

ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ (1929 ਤੋਂ 2021), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਟਰੈਕ ਅਤੇ ਫ਼ੀਲਡ ਦੌੜਾਕ ਸਨ, ਜੋ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਚੈਂਪੀਅਨ ਬਣੇ। ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਯਤੀਮ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਭਰੇ, ਚਾਰ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ 1960 ਦੀਆਂ ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।

ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ?

ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਨਵੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਗੋਵਿੰਦਪੁਰਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰਗੜ੍ਹ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਪੰਦਰਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸਨ, ਅਤੇ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੱਠ ਭੈਣ ਭਰਾ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਤਰੀਕ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਨ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿੱਚ 20 ਨਵੰਬਰ 1929 ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਕਾਰਡ 1932 ਜਾਂ 1935 ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ: ਵੰਡ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦਾ ਰਾਹ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ 1947 ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਕਈ ਭੈਣ ਭਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਮਿਲਖਾ ਨੇ ਇਹ ਕਤਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖੇ। ਉਹ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਲੁਕਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਰੇਲ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੰਡ ਨਾਲ ਉੱਜੜੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ।

ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਆਹੀ ਭੈਣ ਕੋਲ ਰਹੇ, ਪੁਰਾਣਾ ਕਿਲਾ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਕੈਂਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹਦਰਾ ਦੀ ਮੁੜ ਵਸੇਬਾ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਟਿਕਟ ਰੇਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤਿਹਾੜ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਹੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੈਣ ਨੇ ਗਹਿਣੇ ਵੇਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੁਡਾਇਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਜੁਰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਮਲਖਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਮਨਾਇਆ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੋੜ ਸੀ।

ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀਆਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ

ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ 1951 ਵਿੱਚ ਚੌਥੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰਾਬਾਦ ਦੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੀਕਲ ਮਕੈਨੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਸੈਂਟਰ ਵਿੱਚ ਤਾਇਨਾਤ ਰਹੇ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਤੱਕ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੌੜ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੁਰੰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ: ਨਵੇਂ ਭਰਤੀਆਂ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਾਸ ਕੰਟਰੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਜੋ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਝ ਕਿਹਾ: "ਮੈਂ ਇੱਕ ਦੂਰ ਦੁਰਾਡੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਆਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਸੀ ਦੌੜ ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਲੰਪਿਕ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ"।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ 1956 ਵਿੱਚ ਮੈਲਬਰਨ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ 200 ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਦੌੜੇ ਅਤੇ ਹੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਚਾਰਲਸ ਜੈਂਕਿਨਸ ਸੀਨੀਅਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਅਮਰੀਕੀ ਦੌੜਾਕ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਮੀਟਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੌੜਾਕ ਕਿਵੇਂ ਸਿਖਲਾਈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮਿਲਖਾ ਉਸ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਪੱਕਾ ਇਰਾਦਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਪਰਤੇ, ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, 1958 ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਪਾਹੀ ਤੋਂ ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨਡ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਨਰੇਰੀ ਕੈਪਟਨ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ।

1958: ਉਹ ਸਾਲ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਜਿੱਤਿਆ

ਸਫ਼ਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸਾਲ 1958 ਸੀ। ਕਟਕ ਵਿੱਚ ਕੌਮੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 200 ਅਤੇ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਏ। ਟੋਕੀਓ ਵਿੱਚ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ 400 ਮੀਟਰ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਰਤੀ ਬਣੇ। ਮਹੀਨਿਆਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਡਿਫ਼ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਐਂਪਾਇਰ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 440 ਗਜ਼ 46.6 ਸੈਕਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਪਹਿਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣੇ। ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਖੇਡ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਲਗਭਗ ਸਿਰਫ਼ ਹਾਕੀ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਟਰੈਕ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੌੜਾਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਸੀ, ਅਤੇ 2014 ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਗੌੜਾ ਦੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਮਿਲਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਸੋਨਾ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਇਕੱਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪੁਰਸ਼ ਰਹੇ।

ਰੋਮ 1960 ਦੇ ਉਲੰਪਿਕ ਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੋਇਆ?

ਰੋਮ 1960 ਦੇ ਉਲੰਪਿਕ ਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ 400 ਮੀਟਰ ਵਿੱਚ ਚੌਥੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫ਼ੋਟੋ ਫ਼ਿਨਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੈਕਿੰਡ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਨਾਲ ਤਗਮੇ ਤੋਂ ਰਹਿ ਗਏ। ਰੋਮ ਦਾ ਰਾਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। 1960 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਡ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਨਾਏ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਗਏ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚੈਂਪੀਅਨ ਅਬਦੁਲ ਖ਼ਾਲਿਕ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਜਨਰਲ ਅਯੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ: "ਤੁਸੀਂ ਅੱਜ ਦੌੜੇ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਉੱਡੇ ਹੋ"। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਫਲਾਇੰਗ ਸਿੱਖ ਸਨ।

ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫ਼ਾਈਨਲ ਵਿੱਚ ਪਸੰਦੀਦਾ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਉਤਰੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਓਟਿਸ ਡੇਵਿਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਹਰ ਮੋਹਰੀ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਹਰਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਖ਼ਰੀ ਸਿੱਧੇ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਅੱਗੇ ਰਹੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ 250 ਮੀਟਰ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਢਿੱਲੇ ਪੈ ਗਏ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਵੇਖਿਆ, ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜੀ ਯਾਦ ਕਿਹਾ। ਡੇਵਿਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਕਾਰਲ ਕਾਫ਼ਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਰਿਕਾਰਡ 44.9 ਸੈਕਿੰਡ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਮੈਲਕਮ ਸਪੈਂਸ ਨੇ 45.5 ਨਾਲ ਕਾਂਸੀ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਹੱਥ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ 45.6 ਸੈਕਿੰਡ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕ ਘੜੀ ਉੱਤੇ 45.73, ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਰਹੇ। ਚਾਰਾਂ ਨੇ ਪੁਰਾਣਾ ਉਲੰਪਿਕ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲਗਭਗ ਚਾਲੀ ਸਾਲ ਭਾਰਤੀ ਕੌਮੀ ਰਿਕਾਰਡ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ 1998 ਵਿੱਚ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ 45.70 ਨਾ ਦੌੜਿਆ।

ਰੋਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਢਹਿ ਢੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 1962 ਵਿੱਚ ਜਕਾਰਤਾ ਦੀਆਂ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ 400 ਮੀਟਰ ਖ਼ਿਤਾਬ ਬਚਾਇਆ ਅਤੇ 4 x 400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇ ਵਿੱਚ ਸੋਨਾ ਜੋੜਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਸੋਨ ਤਗਮੇ ਚਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ 1964 ਵਿੱਚ ਟੋਕੀਓ ਤੀਜੀਆਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 4 x 400 ਮੀਟਰ ਰਿਲੇ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਹੀਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਤੋਂ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸਨਮਾਨ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ

ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਸਨਮਾਨਿਆ। 1958 ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1959 ਵਿੱਚ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਚੌਥਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਾਗਰਿਕ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। 2001 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਜੁਨ ਅਵਾਰਡ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਵਾਰਡ ਨੌਜਵਾਨ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਦਰ ਘਟ ਗਈ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਮਾਸਟਰਜ਼ ਡਿਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਲ ਦਾ ਸਰਟੀਫ਼ਿਕੇਟ ਲੈਣ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਦੌੜ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣੇ ਅਤੇ 1998 ਵਿੱਚ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਇਸ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਰਹੇ।

ਉਹ 1955 ਵਿੱਚ ਸੀਲੋਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਹਿਲਾ ਵਾਲੀਬਾਲ ਟੀਮ ਦੀ ਸਾਬਕਾ ਕਪਤਾਨ ਸਨ, ਅਤੇ 1962 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਬੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜੀਵ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਹੋਏ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਗੋਲਫ਼ਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣੇ। 1999 ਵਿੱਚ ਇਸ ਜੋੜੇ ਨੇ ਹਵਾਲਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੱਤ ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗੋਦ ਲਿਆ, ਜੋ ਕਾਰਗਿਲ ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਟਾਈਗਰ ਹਿੱਲ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਮਿਲਖਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਤਗਮੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ; ਉਹ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਸਟੇਡੀਅਮ ਵਿੱਚ ਵਿਖਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਇੱਕ ਖੇਡ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਭੇਜੇ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਪਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੁੱਤੇ ਵੀ ਰੱਖੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਅਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਾਪਸ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਬੀਤਿਆ। 2003 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਬਣਾਇਆ। ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਸੋਨੀਆ ਸਾਂਵਲਕਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਵੈ ਜੀਵਨੀ ਦ ਰੇਸ ਆਫ਼ ਮਾਈ ਲਾਈਫ਼ ਲਿਖੀ, ਜੋ 2013 ਵਿੱਚ ਛਪੀ। ਉਸੇ ਸਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਭਾਗ ਮਿਲਖਾ ਭਾਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਰਾਕੇਸ਼ ਓਮਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਰਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਹਾਨ ਅਖ਼ਤਰ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਲੈ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਵੇਚੇ, ਇਸ ਸ਼ਰਤ ਨਾਲ ਕਿ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਟਰੱਸਟ ਨੂੰ ਜਾਵੇਗਾ।

ਮੌਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ

ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ 20 ਮਈ 2021 ਨੂੰ ਕੋਵਿਡ-19 ਪਾਜ਼ਿਟਿਵ ਆਏ ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਿਰਮਲ ਦੀ 13 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਉਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ 18 ਜੂਨ 2021 ਨੂੰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਅਦ, 91 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਿਡਾਰੀ ਕਿਹਾ ਜਿਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲਿਆ ਸੀ। ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਨੇਜ਼ਾ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਨੀਰਜ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਟੋਕੀਓ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਉਲੰਪਿਕ ਸੋਨ ਤਗਮਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

ਭਾਰਤੀ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠਿਆ। 2008 ਵਿੱਚ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਿਜਨਾਥ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਐਥਲੀਟ ਕਿਹਾ, ਅਤੇ ਰੋਮ ਫ਼ਾਈਨਲ, ਉਹ ਦੌੜ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਗਮਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਐਥਲੈਟਿਕਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 1958 ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਮੰਡਲ ਦੌੜ ਵਾਲੀ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਮ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 2017 ਵਿੱਚ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਰ ਸਰਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਹੈ: ਗੋਵਿੰਦਪੁਰਾ ਦਾ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਜਿਸ ਨੇ 1947 ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਆ ਦਿੱਤਾ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾ ਜਾਣ ਗਿਆ।